Adhyaya 105
Gautama–Śakra Saṃvāda: Karma, Loka-bheda, and the Restoration of the Elephant
Upa-parva: Dāna–Karma–Loka Saṃvāda (Exemplum of Gautama and Śakra)
Yudhiṣṭhira asks whether all the meritorious reach a single world or whether there is diversity even among the virtuous. Bhīṣma answers that beings attain differentiated destinations through their actions: the virtuous reach auspicious worlds, and the harmful reach painful ones. As illustration, he narrates an ancient dialogue between the sage Gautama and Śakra. Gautama compassionately rescues an abandoned elephant-calf in a forest hermitage and raises it until it becomes powerful. Śakra, assuming the form of King Dhṛtarāṣṭra, attempts to take the elephant; Gautama protests, invoking friendship, gratitude, and the impropriety of betrayal. The disguised figure offers wealth in exchange; Gautama refuses, asserting that wealth is not the Brahmin’s aim. A contest of claims follows in which Gautama names successive destinations—Yama’s domain and other exalted realms—while ‘Dhṛtarāṣṭra’ responds by specifying which ethical communities inhabit each realm (hospitality-keepers, truth-speakers, non-violent ascetics, donors, Veda-students, sacrificers, righteous rulers). The sequence culminates in references to increasingly purified worlds and, finally, Brahma’s abode characterized by freedom from dualities and afflictions. Śakra then reveals himself, praises Gautama’s integrity, returns the elephant, and grants swift access to auspicious worlds; Bhīṣma concludes with Gautama’s ascent to heaven alongside the elephant, underscoring karma, gratitude, and moral steadfastness as determinants of post-mortem trajectory.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को कर्म-वैचित्र्य का सिद्धान्त सुनाते हैं—मनुष्य अपने-अपने कर्मों के अनुसार भिन्न-भिन्न लोकों को प्राप्त होते हैं; पुण्यकर्मी पुण्यलोक, पापकर्मी पापलोक। → इस सत्य को दृढ़ करने हेतु भीष्म एक प्राचीन आख्यान उठाते हैं—महातपा गौतम मुनि और वासव (इन्द्र) का संवाद, जिसमें ‘हस्तिकूट’ नामक प्रसंग के माध्यम से लोक-प्राप्ति के सूक्ष्म भेद, मार्ग और अधिकार का प्रश्न उभरता है। → गौतम मुनि ‘सनातन, विरज, वितमस, विशोक’ लोकों का वर्णन करते हुए आदित्यदेव के पद (सूर्यलोक/आदित्यपद) की ओर संकेत करते हैं और कहते हैं कि वे ‘हस्तिन’ (पुत्र-स्वरूप हाथी) को वहाँ ले जाएंगे—यहाँ कर्म, तप और दिव्य-गति का रहस्य एक साथ प्रकट होता है। → धृतराष्ट्र के प्रश्नों के बहाने राजसूय-अश्वमेध, प्रजा-रक्षा, धर्मात्म राजाओं के लोक, तथा दिव्य-आभूषण/माल्यधारी पुण्यात्माओं की गति का वर्णन आता है; अंततः गौतम के अग्रणी होने पर वज्रधारी इन्द्र ‘हस्तिन’ सहित उन्हें दिव्य लोक की ओर ले जाते हैं।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३० श्लोक हैं) हि ही बक। हि मा 3 द्र्याधेकशततमो< ध्याय: भिन्न-भिन्न कर्मोके अनुसार भिन्न-भिन्न लोकोंकी प्राप्ति बतानेके लिये धृतराष्ट्ररूपधारी इन्द्र और गौतम ब्राह्मणके संवादका उल्लेख युधिछिर उवाच एके लोका: सुकृतिन: सर्वे त्वाहो पितामह । तत्र तत्रापि भिन्नास्ते तन्मे ब्रूहि पितामह
ୟୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସମସ୍ତ ସୁକୃତୀ ଏକେ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି କି, ନା ସେହି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ରହେ? ପିତାମହ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
भीष्म उवाच कर्मभि: पार्थ नानात्वं लोकानां यान्ति मानवा: । पुण्यान् पुण्यकृतो यान्ति पापान् पापकृतो नरा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ! ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀ ପୁଣ୍ୟଲୋକକୁ, ପାପକର୍ମୀ ପାପଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । गौतमस्य मुनेस्तात संवादं वासवस्य च
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରିୟ, ଏକ ପୁରାତନ ଇତିହାସର ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ—ମୁନି ଗୌତମ ଓ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ସମ୍ବାଦ।
Verse 4
तात! इस विषयमें विज्ञ पुरुष इन्द्र और गौतम मुनिके संवादरूप प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं ।। ब्राह्मणो गौतम: कश्रिन्मृदुर्दान्तो जितेन्द्रिय: । महावने हस्तिशिशुं परिद्यूनममातृकम्
ଗୌତମ ନାମରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ—ସେ ମୃଦୁ, ଦାନ୍ତ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଏକ ମହାବନରେ ସେ ଜଣେ ହାତୀଶିଶୁକୁ ଦେଖିଲେ—ଯେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ, ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଓ ମାତୃହୀନ ଥିଲା।
Verse 5
त॑ं दृष्टयवा जीवयामास सानुक्रोशो धृतव्रत: । स तु दीर्घेण कालेन बभूवातिबलो महान्
ତାକୁ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି କରୁଣାରେ ପ୍ରେରିତ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ପୁରୁଷ ତାକୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦେଲେ। ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ ଓ ମହାନ ହେଲା।
Verse 6
पूर्वकालमें गौतम नामवाले एक ब्राह्मण थे, जिनका स्वभाव बड़ा कोमल था। वे मनको वशमें रखनेवाले और जितेन्द्रिय थे। उन व्रतधारी मुनिने विशाल वनमें एक हाथीके बच्चेको अपने माताके बिना बड़ा कष्ट पाते देखकर उसे कृपापूर्वक जिलाया। दीर्घकालके पश्चात् वह हाथी बढ़कर अत्यंत बलवान् हो गया ।।
ପୂର୍ବକାଳରେ ଗୌତମ ନାମରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ—ସ୍ୱଭାବରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋମଳ, ମନସଂଯମୀ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ। ସେହି ବ୍ରତଧାରୀ ମୁନି ବିଶାଳ ବନରେ ମାଆ ବିନା ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ପାଉଥିବା ଏକ ହାତୀଛୁଆକୁ ଦେଖି କରୁଣାରେ ତାକୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖିଲେ। ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ସେ ହାତୀ ମହାବଳବାନ ହେଲା। ଯେତେବେଳେ ସେ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହେଲା, ତାହାର କୁମ୍ଭସ୍ଥଳରୁ ମଦଧାରା ପର୍ବତ ଝରଣା ପରି ବହିଲା। ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ରାଜାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେହି ହାତୀକୁ ନିଜ ଅଧିକାରରେ ନେଲେ।
Verse 7
द्वियमाणं तु तं दृष्टवा गौतम: संशिततव्रत: । अभ्यभाषत राजानं धृतराष्ट्र महातपा:
ତାକୁ ଏପରି ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଦ୍ୱିଧାଗ୍ରସ୍ତ ଦେଖି, ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ମହାତପସ୍ବୀ ଗୌତମ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 8
कठोर व्रतका पालन करनेवाले महातपस्वी गौतमने उस हाथीका अपहरण होता देख राजा धृतराष्ट्रसे कहा-- ।।
‘ହେ ଅକୃତଜ୍ଞ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର! ମୋର ଏହି ହାତୀକୁ ନେଇଯାଅ ନାହିଁ; ଏହା ମୋ ପୁତ୍ରସମ। ମୁଁ ବହୁ ଦୁଃଖ ସହି ଏହାକୁ ପାଳିଛି। ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ କହନ୍ତି—ସାତ ପଦ ସହ ଚାଲିଲେ ମାତ୍ରେ ମୈତ୍ରୀ ହୁଏ; ସେହି ବନ୍ଧନରେ ତୁମେ ଓ ମୁଁ ମିତ୍ର। ଯଦି ତୁମେ ମୋ ହାତୀକୁ ହରଣ କର, ମିତ୍ରଦ୍ରୋହର ପାପ ତୁମକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ। ହେ ରାଜନ, ଏମିତି ଦୋଷ ତୁମକୁ ନ ଛୁଅ—ଏହିପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର।’
Verse 9
इध्मोदकप्रदातारं शून्यपालं ममाश्रमे । विनीतमाचार्यकुले सुयुक्त गुरुकर्मणि
‘ହେ ରାଜନ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ସମିଧା ଓ ଜଳ ଆଣିଦିଏ। ମୋ ଆଶ୍ରମ ଶୂନ୍ୟ ଥିଲେ ଏହାହିଁ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଆଚାର୍ଯ୍ୟକୁଳରେ ରହି ଏହା ବିନୟ ଶିଖିଛି ଏବଂ ଗୁରୁସେବାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହା ଯଥାଯଥ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ।’
Verse 10
शिष्टं दान्तं कृतज्ञं च प्रियं च सततं मम । न मे विक्रोशतो राजन् हर्तुमहसि कुज्जरम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହି ହାତୀ ଶିଷ୍ଟ, ଦମିତ, କୃତଜ୍ଞ ଏବଂ ସଦା ମୋତେ ପ୍ରିୟ। ହେ ରାଜନ, ମୋର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରର ପ୍ରତିବାଦ ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମେ ଏହି ହାତୀକୁ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 11
ध्तराष्ट्र रवाच गवां सहसत्नं भवते ददानि दासीशतं निष्कशतानि पञठ्च । अन्यच्च वित्त विविध॑ महर्षे कि ब्राह्मणस्येह गजेन कृत्यम्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ହଜାର ଗାଈ, ଶତ ଦାସୀ ଏବଂ ପାଞ୍ଚଶତ ନିଷ୍କ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା) ଦେବି; ଆଉ ନାନା ପ୍ରକାର ଧନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଅର୍ପଣ କରିବି। କିନ୍ତୁ କୁହ—ଏଠାରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ହାତୀର କ’ଣ କାମ?
Verse 12
गौतम उवाच तवैव गावो हि भवन्तु राजन् दास्य: सनिष्का विविध च रत्नम् । अन्यच्च वित्त विविध॑ नरेन्द्र किं ब्राह्मणस्येह धनेन कृत्यम्
ଗୌତମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ସେ ଗାଈ, ଦାସୀ, ନିଷ୍କ, ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଧନ ତୁମ ପାଖରେ ହିଁ ରହୁ। ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏଠାରେ ଧନର କ’ଣ କାମ?
Verse 13
धतराष्ट्र वाच ब्राह्मणानां हस्तिभिनस्ति कृत्यं राजन्यानां नागकुलानि विप्र | स्वं वाहनं नयतो नास्त्यधर्मो नागश्रेष्ठ गौतमास्मान्निवर्त
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ହାତୀ ସହ କୌଣସି ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ; ନାଗକୁଳ ରାଜନ୍ୟମାନଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ର। ଏହା ମୋର ନିଜ ବାହନ; ନିଜ ବାହନକୁ ନେବାରେ ଅଧର୍ମ ନାହିଁ। ହେ ଗୌତମ, ନାଗଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଆମଠାରୁ ଫେରିଯାଅ; ଏହି ହାତୀ ବିଷୟରେ ତୁମ ଆଗ୍ରହ ଓ ତୃଷ୍ଣା ତ୍ୟାଗ କର।
Verse 14
गौतम उवाच यत्र प्रेतो नंदति पुण्यकर्मा यत्र प्रेत: शोचते पापकर्मा । वैवस्वतस्य सदने महात्मं- स्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये
ଗୌତମ କହିଲେ—ହେ ମହାତ୍ମନ, ଯେଉଁଠାରେ ପୁଣ୍ୟକର୍ମୀ ପ୍ରେତ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ପାପକର୍ମୀ ପ୍ରେତ ଶୋକରେ ଡୁବେ—ସେହି ବୈବସ୍ୱତ (ଯମ)ଙ୍କ ସଦନରେ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଏହି ହାତୀକୁ ଫେରାଇ ନେବି।
Verse 15
धृतराष्ट उवाच ये निष्क्रिया नास्तिकाश्रद्दधाना: पापात्मान इन्द्रियार्थे निविष्टा: यमस्य ते याततनां प्राप्तुवन्ति परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଯେମାନେ ଧର୍ମକର୍ମରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ନାସ୍ତିକ, ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନ, ପାପବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ ଯମର ଯାତନା ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଠାକୁ ଯିବେ ନାହିଁ।
Verse 16
गौतम उवाच वैवस्वती संयमनी जनानां यत्रानृतं नोच्यते यत्र सत्यम् । यत्राबला बलिनं यातयन्ति तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये
ଗୌତମ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସଂଯମରେ ରଖୁଥିବା ବୈବସ୍ୱତ ଯମର ‘ସଂଯମନୀ’ ନାମକ ପୁରୀରେ ଅସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ମାତ୍ର କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଦୁର୍ବଳ ମଧ୍ୟ ବଳବାନକୁ ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡିତ କରାଇପାରେ। ସେଠାରେ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ମୋ ହାତୀ ଫେରାଇ ନେବି।
Verse 17
धृतराष्ट्र रवाच ज्येष्ठां स्वसारं पितरं मातरं च यथा शत्रु मदमत्ताश्नरन्ति । तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷି! ଯେମାନେ ଗର୍ବମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଭଗିନୀ, ମାତା ଓ ପିତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ସମାନ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଏହି ଯମଲୋକ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ; କିନ୍ତୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଠାକୁ ଯିବେ ନାହିଁ।
Verse 18
गौतम उवाच मन्दाकिनी वैश्रवणस्य राज्ञो महाभागा भोगिजनप्रवेश्या । गंधर्वयक्षैरप्सरोभिश्व जुष्टा तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये
ଗୌତମ କହିଲେ—ରାଜା ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର)ଙ୍କ ନଗରେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ବିରାଜିତ; ସେଠାରେ ଭୋଗିଜନ (ନାଗ)ମାନଙ୍କର ମାତ୍ର ପ୍ରବେଶ ସମ୍ଭବ। ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସଦା ତାହାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି। ସେଠାକୁ ଯାଇ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ମୋ ହାତୀ ଆଦାୟ କରିବି।
Verse 19
ध्तराष्ट्र वाच अतिथिव्रता: सुव्रता ये जना वै प्रतिश्रयं ददति ब्राह्मणेभ्य: | शिष्टाशिन: संविभज्यमश्रितांश्न मंदाकिनीं तेडपि विभूषयन्ति
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଯେମାନେ ଅତିଥିସତ୍କାରର ବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଯେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ ବାଣ୍ଟି ଶେଷ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ହିଁ ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟକୁ ଶୋଭାୟିତ କରନ୍ତି।
Verse 20
गौतम उवाच मेरोरग्रे यद् वनं भाति रम्यं सुपुष्पितं किन्नरीगीतजुष्टम् । सुदर्शना यत्र जम्बूर्विशाला तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये
ଗୌତମ କହିଲେ—ମେରୁ ପର୍ବତର ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ରମଣୀୟ ବନ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପୁଷ୍ପରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ କିନ୍ନରୀମାନଙ୍କ ମଧୁର ଗୀତରେ ମୁଖର। ସେଠାରେ ଦର୍ଶନୀୟ ବିଶାଳ ଜମ୍ବୁବୃକ୍ଷ ଶୋଭା ପାଏ—ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ତୁମକୁ ନେଇ ଯାଇ ମୁଁ ମୋ ହାତୀକୁ ପୁନଃ ଫେରାଇ ନେବି।
Verse 21
धृतराष्ट उवाच ये ब्राह्मणा मृदव: सत्यशीला बहुश्रुता: सर्वभूताभिरामा: । येडधीयते सेतिहासं पुराणं मध्वाहुत्या जुद्वति वै द्विजेभ्य:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୃଦୁସ୍ୱଭାବୀ, ସତ୍ୟଶୀଳ, ବହୁଶ୍ରୁତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ; ଯେମାନେ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି ଏବଂ ମଧୁକୁ ଆହୁତିରୂପେ ଅର୍ପଣ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ (ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ)।
Verse 22
तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र । यद् विद्यते विदितं स्थानमस्ति तद् ब्रूहि त्वं त्वरितो होष यामि
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷି! ଏପରି ଲୋକ ତ ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ; ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଇ ପରମ ଗତିକୁ ପାଇବ ନାହିଁ। ଯଦି ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ପରିଚିତ ସ୍ଥାନ, ନିଶ୍ଚିତ ଗନ୍ତବ୍ୟ ଥାଏ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର କୁହନ୍ତୁ; ମୁଁ ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
Verse 23
धृतराष्ट्र बोले--महर्षे! जो ब्राह्मण कोमलस्वभाव
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷି! ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୃଦୁସ୍ୱଭାବୀ, ସତ୍ୟଶୀଳ, ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପଣ୍ଡିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି; ଯେମାନେ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମଧୁର ଭୋଜନ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି—ଏହି ଲୋକ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର; ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଠାକୁ ଯିବ ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କୁ ଯେଯେ ସ୍ଥାନ ଜଣା, ସେସବୁ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଯାଆନ୍ତୁ; ମୁଁ ଯିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁର—ଦେଖନ୍ତୁ, ମୁଁ ଚାଲିଲି। ଗୌତମ କହିଲେ—ସୁପୁଷ୍ପିତ, କିନ୍ନର-ରାଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ନାରଦଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରିୟ ‘ନନ୍ଦନ’ ନାମକ ବନ ଅଛି; ସେଠାକୁ ଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ମୋ ହାତୀକୁ ପୁନଃ ଫେରାଇ ନେବି।
Verse 24
धृतराष्ट्र रवाच ये नृत्यगीते कुशला जना: सदा हायाचमाना: सहिताश्षरन्ति | तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷି! ଯେମାନେ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତରେ କୁଶଳ, କେବେ କାହାଠାରୁ କିଛି ଯାଚନା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ସଦା ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି—ଏହି ରମ୍ୟ ଲୋକ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଠାକୁ ମଧ୍ୟ ଯିବେ ନାହିଁ।
Verse 25
गौतम उवाच यत्रोत्तरा: कुरवो भांति रम्या देवै: सार्थ मोदमाना नरेन्द्र । यत्राग्नियौनाश्ष॒ वसंति लोका अब्योनय: पर्वतयोनयश्नल
ଗୌତମ କହିଲେ—ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର! ଯେଉଁଠାରେ ରମଣୀୟ ରୂପଧାରୀ ଉତ୍ତର କୁରୁମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନିଜ, ଜଳଜ ଓ ପର୍ବତଜ ଦିବ୍ୟ ଜନ ବସନ୍ତି; ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ କାମନାର ସିଦ୍ଧି ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାନୁସାରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଈର୍ଷ୍ୟା ସର୍ବଥା ନାହିଁ—ସେ ଦେଶକୁ ଯାଇ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ମୋ ହାତୀକୁ ପୁନଃ ନେବି।
Verse 26
यत्र शक्रो वर्षति सर्वकामान् यत्र स्त्रियः कामचारा भवन्ति । यत्र चेषष्या नास्ति नारीनराणां तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये
ଗୌତମ କହିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମସ୍ତ କାମନାର ସିଦ୍ଧି ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାନୁସାରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଈର୍ଷ୍ୟା କିଛିମାତ୍ର ନାହିଁ—ସେଠାରେ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ମୋ ହାତୀକୁ ନେଇଯିବି।
Verse 27
ध्तराष्ट्र रवाच ये सर्वभूतेषु निवृत्तकामा अमांसादा न्यस्तदण्डाशक्षरन्ति । न हिंसन्ति स्थावरं जड़म॑ च भूतानां ये सर्वभूतात्म भूता:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷେ! ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କାମନା-ନିବୃତ୍ତ, ଯେମାନେ ମାଂସାହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେମାନେ ଦଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ଯେମାନେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ହିଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭୂତ ନିଜ ଆତ୍ମା ସମାନ—ସେମାନେ ହିଁ ‘ଉତ୍ତର କୁରୁ’ ନାମକ ସେହି ପୁଣ୍ୟଲୋକର ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 28
निराशिषो निर्ममा वीतरागा लाभालाभे तुल्यनिन्दाप्रशंसा: । तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷେ! ଯେମାନେ ନିରାଶ, ନିର୍ମମ ଓ ବୀତରାଗ; ଯେମାନେ ଲାଭ-ହାନିରେ ଏବଂ ନିନ୍ଦା-ପ୍ରଶଂସାରେ ସମଭାବ ରଖନ୍ତି—ଏହି ଲୋକ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ। କିନ୍ତୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଠାକୁ ଯିବେ ନାହିଁ।
Verse 29
गौतम उवाच ततो<परे भांति लोका: सनातना: सुपुण्यगन्धा विरजा वीतशोका: । सोमस्य राज्ञ: सदने महात्मन- स्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये
ଗୌତମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଏହାର ପରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସନାତନ ଲୋକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଭାସୁଛି; ସେଗୁଡ଼ିକ ମହାପୁଣ୍ୟର ସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ରଜ ଓ ରାଗରହିତ, ଏବଂ ଶୋକଶୂନ୍ୟ। ସେହିଠାରେ ମହାତ୍ମା ରାଜା ସୋମଙ୍କ ସଦନ ଅଛି। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ମୋ ହାତୀକୁ ପୁନଃ ନେବି।
Verse 30
धृतराष्ट उवाच ये दानशीला न प्रतिगृह्नते सदा नचाप्यर्थाक्षाददते परेभ्य: | येषामदेयमर्हते नास्ति किंचित् सर्वातिथ्या: सुप्रसादा जनाश्व
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷି! ଯେମାନେ ସଦା ଦାନଶୀଳ, କିନ୍ତୁ କେବେ ଦାନ গ্ৰହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ବଳପୂର୍ବକ କିମ୍ବା ଚାପ ଦେଇ ପରଧନ ନେନ୍ତି ନାହିଁ; ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ଥିଲେ ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ‘ଅଦେୟ’ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ; ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ଅତିଥିଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପାଭାବ ରଖନ୍ତି—ଏମିତି ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ମହାତ୍ମାମାନେ, ସଦା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ନସତ୍ର ସମାନ ହୋଇ, ସୋମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଠାକୁ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିବେ ନାହିଁ।
Verse 31
ये क्षन्तारो नाभिजल्पन्ति चान्यान् सत्रीभूता: सततं पुण्यशीला: । तथाविधानामेष लोको महर्षे परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷି! ଯେମାନେ କ୍ଷମାଶୀଳ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ଅନ୍ନସତ୍ର ସମାନ ହୋଇ ଲୋକହିତରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି ଓ ସଦା ପୁଣ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ—ଏହି ସୋମଲୋକ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ। କିନ୍ତୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଠାକୁ ଯିବେ ନାହିଁ।
Verse 32
गौतम उवाच ततो<परे भान्ति लोका: सनातना विरजसो वितमस्का विशोका: । आदित्यदेवस्य पदं महात्मन- स्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये
ଗୌତମ କହିଲେ—ଏହା ପରେ ଆହୁରି ସନାତନ ଲୋକମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଜ୍ଵଳୁଛନ୍ତି—ରଜ ରହିତ, ତମ ରହିତ, ଶୋକ ରହିତ। ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ଆଦିତ୍ୟଦେବଙ୍କ ପଦ ଅଛି; ହେ ହସ୍ତୀ! ମୁଁ ତୁମକୁ ସେଇ ଲୋକକୁ ନେଇଯିବି।
Verse 33
गौतमने कहा--राजन्! सोमलोकसे भी ऊपर कितने ही सनातन लोक प्रकाशित होते हैं, जो रजोगुण, तमोगुण और शोकसे रहित है। वे महात्मा सूर्यदेवके स्थान हैं। वहाँ जाकर भी मैं तुमसे अपना हाथी वसूल करूँगा ।।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷି! ଯେମାନେ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟଶୀଳ, ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ରତ; ତପସ୍ୱୀ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରତଧାରୀ, ସତ୍ୟସଙ୍କଳ୍ପ; ଯେମାନେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତିକୂଳ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେମାନେ ସଦା ଉଦ୍ୟମୀ ଓ କହିବା ପୂର୍ବରୁ ଗୁରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଯାନ୍ତି—ଯାହାଙ୍କ ଭାବ ବିଶୁଦ୍ଧ, ଯେମାନେ ବାକ୍ସଂଯମୀ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ବେଦବିଦ ମହାତ୍ମା—ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ଲୋକ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ। କିନ୍ତୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଠାକୁ ମଧ୍ୟ ଯିବେ ନାହିଁ।
Verse 34
तथाविधानामेष लोको महर्षे विशुद्धानां भावितो वाग्यतानाम् | सत्ये स्थितानां वेदविदां महात्मनां परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହର୍ଷି! ଯାହାଙ୍କ ଅନ୍ତଃଭାବ ବିଶୁଦ୍ଧ, ଯେମାନେ ବାକ୍ସଂଯମୀ, ସତ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ଓ ବେଦବିଦ ମହାତ୍ମା—ଏହି ଲୋକ ସେମାନଙ୍କର। କିନ୍ତୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଇ ପରମ ଗତିକୁ ପାଇବେ ନାହିଁ।
Verse 35
गौतम उवाच ततो<परे भान्ति लोका: सनातना: सुपुण्यगंधा विरजा विशोका: । वरुणस्य राज्ञ: सदने महात्मन- स्तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये
ଗୌତମ କହିଲେ—ତାହାର ପରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସନାତନ ଲୋକ ଦୀପ୍ତିମାନ; ସେଗୁଡ଼ିକ ମହାପୁଣ୍ୟର ସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ରଜ ଓ ଶୋକରହିତ। ମହାତ୍ମା ରାଜା ବରୁଣଙ୍କ ସଦନରେ ଏମିତି ଲୋକ ଅଛି। ସେଠାକୁ ଯାଇ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ମୋର ଏହି ହାତୀଟିକୁ ଫେରାଇ ନେବି।
Verse 36
धृतराष्ट्र रवाच चातुर्मास्यिर्ये यजन्ते जना: सदा तथेष्टीनां दशशतं प्राप्तुवन्ति । ये चाग्निहोत्रं जुह्नति श्रद्दधाना यथाम्नायं त्रीणि वर्षाणि विप्रा:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଯେମାନେ ସଦା ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାହାଦ୍ୱାରା ଶତ-ସହସ୍ର ଇଷ୍ଟିର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ବେଦବିଧି ଅନୁସାରେ ତିନି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଦିନ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରନ୍ତି—ଏମିତି ଧର୍ମଧୁରା ବହନକାରୀ, ବେଦପଥରେ ସୁସ୍ଥିତ ମହାତ୍ମାମାନେ ବରୁଣଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 37
सुधारिणां धर्मधुरे महात्मनां यथोदिते वर्त्मनि सुस्थितानाम् | धर्मात्मनामुद्वहतां गति तां परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र
ଗୌତମ କହିଲେ—ଯେ ମହାତ୍ମାମାନେ ଧର୍ମଧୁରାକୁ ସୁଭଳି ବହନ କରନ୍ତି, ଯଥା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି ସେହି ପଥରେ ସୁସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମକର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ସେହି ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯିବେ ନାହିଁ; ସେ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ।
Verse 38
गौतम उवाच इन्द्रस्य लोका विरजा विशोका दुरन्वया: काड्क्षिता मानवानाम् | तस्याहं ते भवने भूरितेजसो राजन्निमं हस्तिनं यातयिष्ये
ଗୌତମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକ ରଜ ଓ ଶୋକରହିତ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି। ତେଣୁ ସେଇ ଭୂରିତେଜସ୍ବୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭବନକୁ ଯାଇ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଏହି ହାତୀଟିକୁ ଫେରାଇ ନେବି।
Verse 39
धृतराष्ट उवाच शतवर्षजीवी यश्व शूरो मनुष्यो वेदाध्यायी यश्व यज्वाप्रमत्त: । एते सर्वे शक्रलोक॑ व्रजन्ति परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ରହେ, ଶୂର ହୁଏ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ତତ୍ପର ରହେ ଏବଂ କେବେ ପ୍ରମାଦ କରେ ନାହିଁ—ଏମିତି ସମସ୍ତେ ଶକ୍ରଲୋକ (ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ) କୁ ଯାଆନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଠାକୁ ଯିବେ ନାହିଁ; ସେ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ।
Verse 40
गौतम उवाच प्राजापत्या: सन्ति लोका महान्तो नाकस्य पृषछ्ठे पुष्कला वीतशोका: । मनीषिता: सर्वलोकोद्धवानां तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये
ଗୌତମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ସ୍ୱର୍ଗର ଶିଖରରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ବିଶାଳ ଲୋକ ଅଛି—ସମୃଦ୍ଧ, ପୁଷ୍ଟ ଓ ଶୋକରହିତ। ସମଗ୍ର ଜଗତର ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପାଇବାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି। ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯାଇ ତୁମକୁ ବାଧ୍ୟ କରି ମୋ ହାତୀକୁ ଫେରାଇ ନେବି।
Verse 41
धृतराष्ट उवाच ये राजानो राजसूयाभिषिक्ता धर्मात्मानो रक्षितार: प्रजानाम् । ये चाश्वमेधावभथे प्लुतांगा- स्तेषां लोका धृतराष्ट्रो न तत्र
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ମୁନେ! ଯେ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜାମାନେ ରାଜସୂୟରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନଙ୍କର ଅଶ୍ୱମେଧର ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭିଜିଯାଏ—ପ୍ରଜାପତିଲୋକ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଠାକୁ ଯିବେ ନାହିଁ।
Verse 42
गौतम उवाच ततः परं भान्ति लोका: सनातना: सुपुण्यगंधा विरजा वीतशोका: । तस्मिन्नहं दुर्लभे चाप्यधृष्ये गवां लोके हस्तिनं यातयिष्ये
ଗୌତମ କହିଲେ—ଏହାର ପରେ ସନାତନ ଲୋକମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ—ପରମ ପୁଣ୍ୟର ସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ରଜୋଧୂଳିରହିତ ଓ ଶୋକଶୂନ୍ୟ। ସେଇ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅଦମ୍ୟ ଗବାଁ-ଲୋକ (ଗୋଲୋକ)କୁ ଯାଇ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ମୋ ହାତୀକୁ ଫେରାଇ ନେବି।
Verse 43
धृतराष्ट उवाच यो गोसहस्री शतद: समां समां गवां शती दश दद्याच्च शक्त्या । तथा दशभ्यो यश्न दद्यादिहैकां पज्चभ्यो वा दानशीलस्तथैकाम्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଯେ ହଜାର ଗାଈର ମାଲିକ ହୋଇ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଶହେ ଗାଈ ଦାନ କରେ; ଯେ ଶହେ ଗାଈର ମାଲିକ ହୋଇ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଦଶ ଦାନ କରେ; ଯେ ଦଶଟି ମାତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଥିରୁ ଗୋଟିଏ ଦାନ କରେ—କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚରୁ ଗୋଟିଏ ଗାଈ ଦାନ କରୁଥିବା ଦାନଶୀଳ—ସେ ଗବାଁ-ଲୋକ (ଗୋଲୋକ)କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 44
ये जीर्यन्ते ब्रह्मचर्येण विप्रा बा्मीं वाचं परिरक्षन्ति चैव । मनस्थविनस्तीर्थयात्रापरायणा- स्ते तत्र मोदन्ति गवां निवासे
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରି କରି ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେମାନେ ବେଦବାଣୀକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେ ଦୃଢ଼ମନା ଲୋକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ପରାୟଣ—ସେମାନେ ସେଠାରେ, ଗାଈମାନଙ୍କ ନିବାସ ଗୋଲୋକରେ, ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
Verse 45
प्रभासं मानसं तीर्थ पुष्कराणि महत्सर: । पुण्यं च नैमिषं तीर्थ बाहुदां करतोयिनीम्
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—“ପ୍ରଭାସ, ମାନସ-ତୀର୍ଥ (ମାନସରୋବର), ମହାସରୋବରସହିତ ପୁଷ୍କର, ପୁଣ୍ୟ ନୈମିଷ-ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ବାହୁଦା ଓ କରତୋୟିନୀ ନଦୀ—ଏସବୁ ବିଷୟରେ (ମୋତେ କୁହ).”
Verse 46
गयां गयशिरश्वैव विपाशां स्थूलवालुकाम् | कृष्णां गंगां पजचनदं महाह्दमथापि च
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—“ଗୟା, ଗୟଶିର, ମୋଟ ବାଲୁକାତଟଯୁକ୍ତ ବିପାଶା, କୃଷ୍ଣା, ଗଙ୍ଗା, ପଞ୍ଚନଦ-ଦେଶ ଏବଂ ମହାହ୍ରଦ—ଏସବୁ ବିଷୟରେ (ମୁଁ ଶୁଣିଛି)।”
Verse 47
गोमती कौशिकीं पम्पां महात्मानो धृतव्रता: । सरस्वतीदृषद्धत्यौ यमुनां ये तु यान्ति च
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—“ଗୋମତୀ, କୌଶିକୀ, ପମ୍ପା—ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ, ଦୃଷଦ୍ୱତୀ, ଯମୁନା—ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ତୀର୍ଥକୁ ଯେ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ମହାତ୍ମାମାନେ ଯାଆନ୍ତି (ସେମାନେ ଉକ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ପାଆନ୍ତି)।”
Verse 48
तत्र ते दिव्यसंस्थाना दिव्यमाल्यधरा: शिवा: । प्रयान्ति पुण्यगंधाढ्या धृतराष्ट्रो न तत्र वै
ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟରୂପଧାରୀ, ଦିବ୍ୟମାଳାଭୂଷିତ, ଶିବମୟ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ଆଗକୁ ପ୍ରୟାଣ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 49
प्रभास, मानसरोवर तीर्थ, त्रिपुष्कर नामक महान् सरोवर, पवित्र नैमिषतीर्थ, बाहुदा नदी, करतोया नदी, गया, गयशिर, स्थूल बालुकायुक्त विपाशा (व्यास), कृष्णा, गंगा, पंचनद, महाहृद, गोमती, कौशिकी, पम्पासरोवर, सरस्वती, दृषद्वती और यमुना--इन तीर्थोमें जो व्रतधारी महात्मा जाते हैं, वे ही दिव्य रूप धारण करके दिव्य मालाओंसे अलंकृत हो गोलोकमें जाते हैं और कल्याणमय स्वरूप तथा पवित्र सुगंधसे व्याप्त होकर वहाँ निवास करते हैं। धृतराष्ट्र उस लोकमें भी नहीं मिलेगा ।। गौतम उवाच यत्र शीतभयं नास्ति न चोष्णभयमण्वपि । न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न दुःखं न सुखं तथा,गौतम बोले--जहाँ सर्दीका भय नहीं है, गर्मीका अणुमात्र भी भय नहीं है, जहाँ न भूख लगती है न प्यास, न ग्लानि प्राप्त होती है न दुःख-सुख, जहाँ न कोई द्वेषका पात्र है न प्रेमका, न कोई बन्धु है न शत्रु, जहाँ जरा-मृत्यु, पुण्य और पाप कुछ भी नहीं है, उस रजोगुणसे रहित, समृद्धिशाली, बुद्धि और सत्त्वगुणसे सम्पन्न तथा पुण्यमय ब्रह्मलोकमें जाकर तुम्हें मुझे यह हाथी वापस देना पड़ेगा
ପ୍ରଭାସ, ମାନସ-ତୀର୍ଥ (ମାନସରୋବର), ତ୍ରିପୁଷ୍କର ନାମକ ମହାସରୋବର, ପବିତ୍ର ନୈମିଷ-ତୀର୍ଥ, ବାହୁଦା ଓ କରତୋୟା ନଦୀ; ଗୟା, ଗୟଶିର, ମୋଟ ବାଲୁକାତଟଯୁକ୍ତ ବିପାଶା, କୃଷ୍ଣା, ଗଙ୍ଗା, ପଞ୍ଚନଦ-ଦେଶ ଏବଂ ମହାହ୍ରଦ; ଗୋମତୀ, କୌଶିକୀ, ପମ୍ପା-ସରୋବର, ସରସ୍ୱତୀ, ଦୃଷଦ୍ୱତୀ ଓ ଯମୁନା—ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଯେ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ମହାତ୍ମାମାନେ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଦିବ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦିବ୍ୟମାଳାରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ, ପୁଣ୍ୟସୁଗନ୍ଧରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଶାଶ୍ୱତ ଗୋଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ସେଠାରେ ମିଳିବେ ନାହିଁ। ଗୌତମ କହିଲେ—“ଯେଉଁଠାରେ ଶୀତର ଭୟ ନାହିଁ, ଉଷ୍ଣତାର ଅଣୁମାତ୍ର ଭୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା ଉଠେ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଲାନ୍ତି ନାହିଁ; ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସୁଖ ମଧ୍ୟ ସେପରି ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ନ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ, ନ ପ୍ରିୟ; ନ ବନ୍ଧୁ, ନ ଶତ୍ରୁ; ଯେଉଁଠାରେ ଜରା ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ; ନ ପୁଣ୍ୟ, ନ ପାପ। ରଜୋଗୁଣବିହୀନ, ସମୃଦ୍ଧ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ସେହି ପୁଣ୍ୟମୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଇ, ସେହି ହାତୀଟି ତୁମେ ମୋତେ ଫେରାଇ ଦେବାକୁ ପଡିବ।”
Verse 50
नद्देष्यो न प्रिय: कश्रिन्न बन्धुर्न रिपुस्तथा । न जरामरणे तत्र न पुण्यं न च पातकम्
ଗୌତମ କହିଲେ—ସେଠାରେ କେହି ଦ୍ୱେଷର ପାତ୍ର ନୁହେଁ, କାହା ପ୍ରତି ବିଶେଷ ପ୍ରୀତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ସେଠାରେ ନ ବନ୍ଧୁ ଅଛି, ନ ଶତ୍ରୁ। ସେ ଲୋକରେ ନ ଜରା, ନ ମୃତ୍ୟୁ; ନ ପୁଣ୍ୟ, ନ ପାପ।
Verse 51
तस्मिन् विरजसि स्फीते प्रज्ञासत्त्वव्यवस्थिते । स्वयम्भुभवने पुण्ये हस्तिनं मे प्रदास्यसि
ଗୌତମ କହିଲେ—ସେଇ ରଜୋରହିତ, ସମୃଦ୍ଧ, ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ସତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ, ସ୍ୱୟମ୍ଭୁଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଧାମରେ—ସେଠାରେ ତୁମେ ମୋର ଏହି ହାତୀଟିକୁ ମୋତେ ଫେରାଇ ଦେବ।
Verse 52
धृतराष्ट उवाच निर्मुक्ता: सर्वसंगैयें कृतात्मानो यतव्रता: । अध्यात्मयोगसंस्थानैर्युक्ता: स्वर्गगतिं गता:
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନେ! ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ, ଆତ୍ମସଂୟମ ସାଧିଛନ୍ତି, ନିୟମପୂର୍ବକ ବ୍ରତରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଅଧ୍ୟାତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗାସନ-ସାଧନାରେ ଯୁକ୍ତ—ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗଗତି ପାଇ ପୁଣ୍ୟମୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 53
ते ब्रह्मभवन पुण्य प्राप्तुवन्तीह सात््विका: । न तत्र धृतराष्ट्रस्ते शक््यो द्रष्ट महामुने
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନେ! ଏଠାରେ କେବଳ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଲୋକମାନେ ପୁଣ୍ୟମୟ ବ୍ରହ୍ମଭବନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
Verse 54
गौतम उवाच रथन्तरं यत्र बृहच्च गीयते यत्र वेदी पुण्डरीकैस्तृणोति । यत्रोपयाति हरिभि: सोमपीथी तत्र त्वाहं हस्तिनं यातयिष्ये
ଗୌତମ କହିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ରଥନ୍ତର ଓ ବୃହତ୍ ସାମ ଗୀତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବେଦୀ ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମରେ ଆଛାଦିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସୋମପାନୀ ଦିବ୍ୟ ହରିମାନଙ୍କ (ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ) ଦ୍ୱାରା ବହିତ ହୋଇ ଯାତ୍ରା କରେ—ସେଇ ଲୋକକୁ ଯାଇ ମୁଁ ତୋଠାରୁ ମୋର ହାତୀଟିକୁ ଫେରାଇ ନେବି।
Verse 55
बुध्यामि त्वां वृत्रहणं शतक्रतुं व्यतिक्रमन्तं भुवनानि विश्वा । कच्चिन्न वाचा वृजिनं कदाचि- दकार्ष ते मनसो5भिषंगात्
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବୃତ୍ରହନ୍, ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଚିହ୍ନୁଛି—ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। କହନ୍ତୁ—ମନର ଆବେଗରେ ମୁଁ କେବେ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି କିଛି ଅପରାଧ କରିଦେଇଛି କି?
Verse 56
शतक्रतुरुवाच मघवाहं लोकपथं प्रजाना- मन्वागमं परिवादे गजस्य । तस्माद् भवान् प्रणतं मानुशास्तु ब्रवीषि यत् तत् करवाणि सर्वम्
ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) କହିଲେ—ମୁଁ ମଘବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର। ଏହି ହାତୀର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁଁ ନିନ୍ଦିତ ହୋଇଛି। ତେଣୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରଣତ ହେଉଛି। ମନୁଷ୍ୟ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ—ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ଆପଣ ଯାହା କହିବେ, ସେସବୁ ମୁଁ କରିବି।
Verse 57
गौतम उवाच श्वेतं करेणुं मम पुत्र हि नागं य॑ मेडहार्षीदेशवर्षाणि बालम् | यो मे वने वसतो< भूद् द्वितीय- स्तमेव मे देहि सुरेन्द्र नागम्
ଗୌତମ କହିଲେ—ଦେବେନ୍ଦ୍ର! ଏହି ଶ୍ୱେତ ଗଜରାଜକୁମାର ମୋର ପୁତ୍ର। ଏବେ ଯୁବ ହାତୀ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବୟସରେ ଏଯାବତ୍ ଦଶ ବର୍ଷର ଶିଶୁ। ଜଙ୍ଗଲରେ ମୋ ସହ ବସି ସେ ମୋର ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱରୂପ ପରି—ସହଚର ଓ ସହାୟ—ହୋଇଥିଲା। ଆପଣ ତାକୁ ନେଇଗଲେ; ତେଣୁ ସୁରେନ୍ଦ୍ର, ସେଇ ହାତୀକୁ ମୋତେ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 58
शतक्रतुरुवाच अयं सुतस्ते द्विजमुख्य नाग आगच्छति त्वामभिवीक्षमाण: । पादौ च ते नासिकयोपजिदध्रते श्रेयो ममाध्याहि नमश्न ते5स्तु
ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) କହିଲେ—ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରରୂପ ଏହି ନାଗ ଭକ୍ତିରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଆପଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସୁଛି। ସେ ନିଜ ଶୁଣ୍ଡରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟକୁ ଘ୍ରାଣ କରି ବିନୟ ପ୍ରକାଶ କରୁଛି। ମୋର ଶ୍ରେୟସ୍ କ’ଣ, ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 59
शतक्रतुने कहा--विप्रवर! आपका पुत्रस्वरूप यह हाथी आपहीकी ओर देखता हुआ आ रहा है और पास आकर आपके दोनों चरणोंको अपनी नासिकासे सूँघता है। अब आप मेरा कल्याण-चिंतन कीजिये, आपको नमस्कार है ।।
ଗୌତମ କହିଲେ—ସୁରେନ୍ଦ୍ର! ମୁଁ ଏଠାରେ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରେ ଏବଂ ନିରନ୍ତର ଆପଣଙ୍କ ପୂଜା ଅର୍ପଣ କରେ। ଶକ୍ର! ଆପଣ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ମଙ୍ଗଳ ଦିଅନ୍ତୁ। ଆପଣ ଦିଆ ଏହି ହାତୀକୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି।
Verse 60
शतक्रतुरुवाच येषां वेदा निहिता वै गुहायां मनीषिणां सत्यवतां महात्मनाम् | तेषां त्वयैकेन महात्मनास्मि वृद्धस्तस्मात् प्रीतिमांस्तेडहमद्य
ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) କହିଲେ—ଯେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ମନୀଷୀ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ହୃଦୟ-ଗୁହାରେ ବେଦଗୁଡ଼ିକ ନିହିତ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ସର୍ବପ୍ରଧାନ। ହେ ମହାତ୍ମନ୍, କେବଳ ଆପଣଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ-ଚିନ୍ତନରୁ ମୁଁ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ଆଜି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତିମାନ।
Verse 61
हन्तैहि ब्राह्मण क्षिप्रं सह पुत्रेण हस्तिना । त्वं हि प्राप्तुं शुभाँलल्लोकानह्वाय च चिराय च
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ଆସ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଏହି ପୁତ୍ରସଦୃଶ ହାତୀକୁ ସହ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଆସ। ଆହ୍ୱାନ ପାଇ ତୁମେ ଏବେ ଶୁଭ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଓ ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବସିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଛ।
Verse 62
स गौतमं पुरस्कृत्य सह पुत्रेण हस्तिना । दिवमाचक्रमे वज्जी सद्धिः सह दुरासदम्,पुत्रस्वरूप हाथीके साथ गौतमको आगे करके वज्धारी इन्द्र श्रेष्ठ पुरुषोंके साथ दुर्गम देवलोकमें चले गये
ତାପରେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଗୌତମଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ପୁତ୍ରସଦୃଶ ହାତୀକୁ ସହ ନେଇ, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗେ, ଦୁର୍ଲଭ ଦେବଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 63
इदं यः शृणुयान्नित्यं यः पठेद्वा जितेन्द्रिय: । स याति ब्रह्मणो लोकं ब्राह्मणो गौतमो यथा
ଯେ ପୁରୁଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପାଠ କରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୌତମଙ୍କ ପରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 102
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि हस्तिकूटो नाम दयथधिकशततमो<्ध्याय:
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମହାଭାରତର ଅନୁଶାସନପର୍ବର ଦାନଧର୍ମପର୍ବରେ ‘ହସ୍ତିକୂଟ’ ନାମକ ଏକଶ ପାଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Whether it is permissible to seize a dependent being under the pretext of rightful ownership or power, versus the hermitage ethic of protection, gratitude, and fidelity to a trust-based relationship.
Merit is not monolithic: karmic quality differentiates destinations, and specific virtues (truth, hospitality, restraint, study, charity) are presented as causal pathways to distinct, graded worlds.
Yes in narrative form: Śakra’s revelation, praise of Gautama’s integrity, restoration of the elephant, and the sage’s ascent operate as an implicit validation that steadfast dharma yields auspicious and enduring outcomes.