Adhyaya 35

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे व्यासशिष्योत्पत्तिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच देवमित्रश्च शाकल्यो महात्मा द्विजपुङ्गवः / चकार संहिताः पञ्च बुद्धिमान्वेदवित्तमः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ ‘ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟୋତ୍ପତ୍ତିବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଦେବମିତ୍ର ଓ ଶାକଲ୍ୟ, ମହାତ୍ମା ଦ୍ୱିଜପୁଙ୍ଗବ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାଞ୍ଚ ସଂହିତା ରଚିଲେ।

Verse 2

पञ्च तस्याभवञ्छिष्या मुद्गलो गोखलस्तथा / खलीयान्सुतपा वत्सः शैशिरेयश्च पञ्चमः

ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ—ମୁଦ୍ଗଲ, ଗୋଖଲ, ଖଲୀୟାନ୍, ସୁତପା, ବତ୍ସ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଶୈଶିରେୟ।

Verse 3

प्रोवाच संहितास्तिस्रः शाको वैणो रथीतरः / निरुक्तं च पुनश्चक्रे चतुर्थं द्विजसत्तमः

ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାକ ବୈଣ ରଥୀତର ତିନିଟି ସଂହିତା ପ୍ରବଚନ କଲେ; ପୁଣି ଚତୁର୍ଥ ଭାବେ ନିରୁକ୍ତକୁ ପୁନର୍ରଚନା କଲେ।

Verse 4

तस्य शिष्यास्तु चत्वारः पैलश्चेक्षलकस्तथा / धीमाञ्छ तबलाकश्च गजश्चैव द्विजोत्तमाः

ତାଙ୍କର ଚାରି ଶିଷ୍ୟ—ପୈଲ, ଇକ୍ଷଲକ, ଧୀମାନ୍ ତବଲାକ ଓ ଗଜ—ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ ଥିଲେ।

Verse 5

बाष्कलिस्तु भरद्वाजस्तिस्रः प्रोवाच संहिताः / त्रयस्तस्याभवञ्च्छिष्या महात्मानो गुणान्विताः

ଭରଦ୍ୱାଜ ବାଷ୍କଲି ତିନିଟି ସଂହିତା ପ୍ରବଚନ କଲେ; ତାଙ୍କର ତିନି ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ—ମହାତ୍ମା ଓ ଗୁଣାନ୍ୱିତ।

Verse 6

धीमांश्च त्वापनापश्च पान्नगारिश्च बुद्धिमान् / तृतीयश्चार्जवस्ते च तपसा शंसितव्रताः

ଧୀମାନ୍, ଆପନାପ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପାନ୍ନଗାରି, ଏବଂ ତୃତୀୟ ଆର୍ଜବ—ଏମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରଶଂସିତ ବ୍ରତଧାରୀ ଥିଲେ।

Verse 7

वीतरागा महातेजाः संहिताज्ञानपारगाः / इत्येते बहूवृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः

ସେମାନେ ବୀତରାଗ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓ ସଂହିତାଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ; ଯେମାନେ ସଂହିତା ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ‘ବହୂବୃଚ’ ବୋଲି କୁହାଗଲା।

Verse 8

वैशंपायनशिष्यो ऽसौ यजुर्वेदमकल्पयत् / षडशीतिस्तु तेनोक्ताः संहिता यजुषां शुभाः

ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କ ସେଇ ଶିଷ୍ୟ ଯଜୁର୍ବେଦକୁ ବିଧିମତେ ସଂକଳନ କଲେ। ସେ ଯଜୁଷମାନଙ୍କ ଛୟାଶୀ ଶୁଭ ସଂହିତା କହିଲେ।

Verse 9

शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगूहुस्ते विधानतः / एकस्तत्र परित्यक्तो या५वल्क्यो महातपाः

ସେ ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ବିଧିମତେ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେଠାରେ ମହାତପା ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଏକା ତ୍ୟକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 10

षडशीतिस्तथा शिष्याः संहितानां विकल्पकाः / सर्वेषामेव तेषां वै त्रिधा भेदाः प्रकीर्त्तिताः

ସେହିପରି ଛୟାଶୀ ଶିଷ୍ୟ ସଂହିତାମାନଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ପାଠରୂପ ଗଢ଼ିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଭେଦ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 11

त्रिधा भेदास्तु ते वेदभेदे ऽस्मिन्नवमे शुभे / उदीच्या मध्यदेश्याश्च प्राच्यश्चैव पृथग्विधाः

ଏହି ଶୁଭ ନବମ ବେଦଭେଦରେ ସେ ତିନି ଭେଦ—ଉଦୀଚ୍ୟ, ମଧ୍ୟଦେଶୀୟ ଓ ପ୍ରାଚ୍ୟ—ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପ୍ରକାରର।

Verse 12

श्यामायनिरुदीच्यानां प्रधानः संबभूव ह / मध्यदेशप्रतिष्ठाता चासुरिः प्रथमः स्मृतः

ଉଦୀଚ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ୟାମାୟନି ପ୍ରଧାନ ହେଲେ। ଏବଂ ମଧ୍ୟଦେଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସ୍ଥାପନ କରିଥିବା ଆସୁରି ପ୍ରଥମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 13

आलंबिरादिः प्राच्यानां त्रयोदेश्यादयस्तु ते / इत्येते चरकाः प्रोक्ताः संहिता वादिनो द्विजाः

ପ୍ରାଚ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲମ୍ବିର ଆଦି ଓ ତ୍ରୟୋଦେଶ୍ୟ ଆଦି—ଏମାନେ ‘ଚରକ’ ବୋଲି କୁହାଗଲେ; ସେମାନେ ସଂହିତା-ବାଦୀ ଦ୍ୱିଜ।

Verse 14

ऋषय ऊचुः चरकाध्वर्यवः केन कारणं ब्रूहि तत्त्वतः / किं चीर्णं कस्य वा हेतोश्चरकत्वं हि भेजिरे

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ! ଚରକ-ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ କେଉଁ କାରଣରୁ ହେଲେ, ତତ୍ତ୍ୱତଃ କୁହ। ସେମାନେ କ’ଣ ଆଚରଣ କଲେ, କିମ୍ବା କେଉଁ ହେତୁରୁ ଚରକତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କଲେ?

Verse 15

सूत उवाच कार्यमासीदृषीणां च किञ्चिद्ब्राह्मणसत्तमाः / मेरुपृष्ठं समासाद्य तैस्तदा त्विति मन्त्रितम्

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଋଷିମାନଙ୍କର ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲା। ସେମାନେ ମେରୁପୃଷ୍ଠକୁ ପହଞ୍ଚି ସେତେବେଳେ ‘ତ୍ୱ’ ବୋଲି କହି ପରାମର୍ଶ କଲେ।

Verse 16

यो वात्र सप्तरात्रेण नागच्छेद्द्विजसत्तमः / स कुर्याद्ब्रह्महत्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः

ଏଠାରେ ସପ୍ତରାତ୍ରି ମଧ୍ୟରେ ଯେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ନ ଆସିବ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ଦୋଷ କରିବ—ଏହି ଆମର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଘୋଷିତ।

Verse 17

ततस्ते सगणाः सर्वे वैशंपायनवर्जिताः / प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र संधिः कृतो ऽभवत्

ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଗଣସହିତ, ବୈଶମ୍ପାୟନକୁ ବାଦ ଦେଇ, ସପ୍ତରାତ୍ରି ମଧ୍ୟରେ ସେଠାକୁ ଗଲେ ଯେଉଁଠାରେ ସନ୍ଧି କରାଯାଇଥିଲା।

Verse 18

ब्रह्मणानां तु वचनाद्ब्रह्महत्यां चकार सः / शिष्यानथ समानीय स वैशंपायनो ऽब्रवीत्

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବଚନାନୁସାରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଗ୍ରହଣ କଲା। ପରେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଡାକି ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ।

Verse 19

ब्रह्महत्यां चरध्वं वै मत्कृते द्विजसत्तमाः / सर्वे यूयं समागम्य ब्रूत कामं हितं वचः

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆଚରଣ କର। ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଇଚ୍ଛାମତେ ହିତକର ବଚନ କହ।

Verse 20

याज्ञवल्क्य उवाच अहमेकश्चरिष्यामि तिष्ठन्तु मुनयस्त्विमे / बलेनोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ମୁଁ ଏକା ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆଚରିବି; ଏହି ମୁନିମାନେ ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ। ନିଜ ତପସ୍ୟାରେ ପକ୍କ ହୋଇ ମୁଁ ବଳରେ ଏହାକୁ ଉଠାଇବି।

Verse 21

एव मुक्तस्ततः क्रुद्धो या५वल्क्यम थात्यजत् / उवाच यत्त्वयाधीतं सर्वं प्रत्यर्पयस्व मे

ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କଲା ଏବଂ କହିଲା—ତୁମେ ଯାହା କିଛି ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛ, ସବୁ ମୋତେ ପୁନଃ ଅର୍ପଣ କର।

Verse 22

एवमुक्तः सरूपाणि यजूंषि गुरवे ददौ / रुधिरेण तथाक्तानि च्छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमाः

ଏପରି କହାଯାଇ ସେ ଯଜୁମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ୱରୂପ ସହିତ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୁନଃ ଦେଲା; ଏବଂ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ ଶିଷ୍ୟମାନେ ରକ୍ତ ସହିତ ଛର୍ଦ୍ଦି କରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାର କରି ଦେଲେ।

Verse 23

ततः स ध्यानमास्थाय सर्यमाराधयद्द्विजः / सूर्ये ब्रह्म यदुत्पन्नं तं गत्वा प्रतितिष्ठति

ତାପରେ ସେ ଦ୍ୱିଜ ଧ୍ୟାନ ଆଶ୍ରୟ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯେ ବ୍ରହ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ।

Verse 24

ततो यानि गतान्यूर्ध्वं यजूष्यादित्यमडलम् / तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरातये

ତାପରେ ଆଦିତ୍ୟମଣ୍ଡଳର ଊର୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଇଥିବା ଯଜୁଷ୍ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ବ୍ରହ୍ମରାତିଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।

Verse 25

अश्वरूपाय मार्त्तण्डो याज्ञवक्ल्याय धीमते / यजूंष्यधीयते तानि ब्राह्मणा येन केनचित्

ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଶ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି ଧୀମାନ୍ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ସେହି ଯଜୁଷ୍ ମନ୍ତ୍ର ଦେଲେ; ଯାହାକୁ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।

Verse 26

अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनो ऽमवन् / ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाच्चरकाः स्मृताः

ଅଶ୍ୱରୂପକୁ ଦିଆଯାଇଥିବାରୁ ସେହି ବାଜିନ (ଶାଖା-ପାଠ) ରକ୍ଷିତ ରହିଲା। ଯେମାନେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ, ସେମାନେ ଚରଣରୁ ‘ଚରକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 27

वैशंपायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृताः / इत्येते चरकाः प्रोक्ता वाजिनस्तु निबोधत

ସେହି ଚରକମାନେ ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଏଭଳି ଏମାନେ ‘ଚରକ’ ବୋଲି କୁହାଗଲେ; ଏବେ ‘ବାଜିନ’ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।

Verse 28

या५वल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्वो बौधेय एव च / मध्यन्दिनस्तु सापत्यो वैधेयश्चाद्धबौद्धकौ

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ—କଣ୍ୱ ଓ ବୌଧେୟ; ଏବଂ ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ, ସାପତ୍ୟ, ବୈଧେୟ ଓ ଅଦ୍ଧବୌଦ୍ଧକମାନେ।

Verse 29

तापनीयश्च वत्साश्च तथा जाबालकेवलौ / आवटी च तथा पुण्ड्रो वैणोयः सपराशरः

ତାପନୀୟ ଓ ବତ୍ସମାନେ; ତଥା ଜାବାଲକ—ସେ ଦୁଇଜଣ; ପୁନଶ୍ଚ ଆବଟୀ, ପୁଣ୍ଡ୍ର, ବୈଣୋୟ ଓ ପରାଶରସହିତ।

Verse 30

इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दशपञ्च च सत्तमाः / शतमेकाधिकं ज्ञेयं यजुषां ये विकल्पकाः

ଏହିପରି ଏହି ବାଜିନ (ଶାଖା) କୁହାଗଲା—ପନ୍ଦର ଓ ସାତ, ଅର୍ଥାତ୍ ବାଇଶ; ଯଜୁଷର ବିକଳ୍ପକ ଶାଖା ନୂଆଁ-ଏକ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 31

पुत्रमध्यापयामास सुमन्तुमथ जैमिनिः / सुमन्तुश्चापि सुत्वानं पुत्रमध्यापयत्पुनः

ଜୈମିନି ନିଜ ପୁତ୍ର ସୁମନ୍ତୁଙ୍କୁ ଅଧ୍ୟାପନ କଲେ; ସୁମନ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପୁତ୍ର ସୁତ୍ୱାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ଅଧ୍ୟାପନ କଲେ।

Verse 32

सुकर्माणं ततः सुन्वान्पुत्रमध्यापयत्पुनः / स सहस्रमधीत्याशु सुकर्माप्यथ संहिताः

ତାପରେ ସୁନ୍ୱାନ୍ ନିଜ ପୁତ୍ର ସୁକର୍ମାଙ୍କୁ ପୁନଃ ଅଧ୍ୟାପନ କଲେ; ସୁକର୍ମା ଶୀଘ୍ରେ ସହସ୍ର (ପାଠ) ଅଧୀତ୍ୟ ସଂହିତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଧିଗତ କଲେ।

Verse 33

प्रोवाचाथ सहस्रस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः / अनध्यायेष्वधीयानांस्तञ्जघान शतक्रतुः

ତେବେ ସହସ୍ରଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଚ୍ଚସ୍ବୀ ସୁକର୍ମା କହିଲେ; ଅନଧ୍ୟାୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ପଢୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) ହତ୍ୟା କଲେ।

Verse 34

प्रायोपवेशमकरोत्ततो ऽसौ शिष्यकारमात् / क्रुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रोवरं सो ऽथ पुनर्ददौ

ତାପରେ ଶିଷ୍ୟର କାରଣରୁ ସେ ପ୍ରାୟୋପବେଶ କଲେ; ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ପୁନର୍ବାର ବର ଦେଲେ।

Verse 35

भविष्यतो महावीर्यौं शिष्यौ ते ऽतुलवर्चसौ / अधीयातां महाप्राज्ञौ सहस्रं संहिता उभौ

ଭବିଷ୍ୟତରେ ତୁମର ଦୁଇ ଶିଷ୍ୟ ମହାବୀର୍ୟ ଓ ଅତୁଳ ବର୍ଚ୍ଚସ୍ବୀ ହେବେ; ସେ ଦୁହେଁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ହୋଇ ସହସ୍ର ସଂହିତା ଅଧ୍ୟୟନ କରିବେ।

Verse 36

एते सुरा महाभागाः संक्रुद्धा द्विजसत्तम / इत्युक्त्वा वासवः श्रीमान्सुकर्माणं यशस्विनम्

ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ! ଏହି ମହାଭାଗ ସୁରମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଦ୍ଧ—ଏହିପରି କହି ଶ୍ରୀମାନ୍ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଯଶସ୍ବୀ ସୁକର୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 37

शान्तक्रोधं द्विजं दृष्ट्वा क्षिप्रमन्तर धात्प्रभुः / तस्य शिष्यो ऽभवद्धीमान् पौष्यञ्जिर्द्विजसत्तमाः

କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଭୁ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ତର୍ଧାନ କଲେ; ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଧୀମାନ୍ ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି ହେଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ।

Verse 38

हिरण्यनाभः कौशल्यो द्वितीयो ऽभून्नराधिपः / अध्यापयत पौष्याञ्जिः सहस्रार्द्धं तुसंहिताः

କୌଶଲଦେଶୀୟ ହିରଣ୍ୟନାଭ ଦ୍ୱିତୀୟ ନରାଧିପ ହେଲେ। ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ‘ତୁ-ସଂହିତା’ର ସହସ୍ରାର୍ଧ (ପାଞ୍ଚଶେ) ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଲେ।

Verse 39

ते नाम्नोदीच्यसामानः शिष्याः पौष्यञ्जिनः शुभाः / सत्त्वानि पञ्च कौशिल्यः संहिताना मधीतवान्

ସେମାନେ ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜିଙ୍କ ଶୁଭ ଶିଷ୍ୟ; ‘ଉଦୀଚ୍ୟସାମାନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କୌଶିଲ୍ୟ ସଂହିତାମାନଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ‘ସତ୍ତ୍ୱ’ (ମୁଖ୍ୟ ଭାଗ) ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ।

Verse 40

शिष्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्तु प्राच्यसामगाः / लौगाक्षिः कुशुमिश्चैव कुशीदिर्लाङ्गलिस्तथा / पौष्यञ्जि शिष्याश्चत्वारस्तेषां भेदान्निबोधत

ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ‘ପ୍ରାଚ୍ୟସାମଗ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ—ଲୌଗାକ୍ଷି, କୁଶୁମି, କୁଶୀଦି, ଲାଙ୍ଗଲି। ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜିଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଚାରି ଶିଷ୍ୟ; ସେମାନଙ୍କ ଭେଦ ଜାଣ।

Verse 41

नाडायनीयः सहतण्डिपुत्रस्तस्मादनोवैननामा सुविद्वान् / सकोतिपुत्रः सुसहाः सुनामा चैतान्भेदान्वित्तलौगाक्षिणस्तु

ଲୌଗାକ୍ଷି ପରମ୍ପରାର ଭେଦ ଏହି—ନାଡାୟନୀୟ, ସହତଣ୍ଡିର ପୁତ୍ର; ତାହାଠାରୁ ଅନୋବୈନ ନାମକ ସୁବିଦ୍ୱାନ; ପରେ ସକୋତିପୁତ୍ର; ସୁସହା ଓ ସୁନାମା। ଏହି ଲୌଗାକ୍ଷି-ଶାଖାଭେଦ ଜାଣ।

Verse 42

त्रयस्तु कुशुमेः शिष्या औरसः स पराशरः

କୁଶୁମିଙ୍କ ତିନି ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରାଶର ତାଙ୍କର ଔରସ (ନିଜ ପୁତ୍ର) ଥିଲେ।

Verse 43

नाभिर्वित्तस्तु तेजस्वी त्रिविधा कौशुमाः स्मृताः / शौरिषुः शृङ्गिपुत्रश्च द्वावेतौ तु चिरव्रतौ

ନାଭିର୍ବିତ୍ତ ନାମକ ତେଜସ୍ବୀ ମୁନି; କୌଶୁମ ପରମ୍ପରାର ତିନି ପ୍ରକାର ଭେଦ ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି। ଶୌରିଷୁ ଓ ଶୃଙ୍ଗିପୁତ୍ର—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଚିରବ୍ରତଧାରୀ।

Verse 44

राणायनीयिः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ / प्रोवाच संहितास्ति स्रः शृङ्गिपुत्रौ महात्पाः

ରାଣାୟନୀୟି ଓ ସୌମିତ୍ରି—ଦୁହେଁ ସାମବେଦରେ ବିଶାରଦ। ସେହି ମହାତ୍ମା ଶୃଙ୍ଗିପୁତ୍ରମାନେ ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରବଚନ କଲେ।

Verse 45

वैनः प्राजीनयोगश्च सुरालश्च द्विजौत्तमः / प्रोवाच संहिताः षट्तु पाराशर्यस्तु कौथुमः

ବୈନ, ପ୍ରାଜୀନଯୋଗ ଓ ସୁରାଲ—ଏମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ। ପାରାଶର୍ୟ କୌଥୁମ ଛଅଟି ସଂହିତା ପ୍ରବଚନ କଲେ।

Verse 46

आसुरायणवैशाख्यौ वेदवृद्धपरायणौ / प्राचीनयोगपुत्रश्च बुद्धिमांश्च पतञ्जलिः

ଆସୁରାୟଣ ଓ ବୈଶାଖ୍ୟ—ଦୁହେଁ ବେଦବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପରାୟଣ। ଏବଂ ପ୍ରାଚୀନଯୋଗଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପତଞ୍ଜଲି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 47

कौथुमस्य तु भेदाश्च पाराशर्यस्य पट् समृताः / लाङ्गलः शालिहोत्रश्च षडुवाचाथ संहिताः

କୌଥୁମର ଭେଦ ଓ ପାରାଶର୍ୟର ମଧ୍ୟ ଛଅଟି ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପରେ ଲାଙ୍ଗଲ ଓ ଶାଲିହୋତ୍ର ଛଅ ସଂହିତା ପ୍ରବଚନ କଲେ।

Verse 48

हालिनिर्ज्यामहानिश्च जैमिनिर्लोमगायनिः / कण्डुश्च कोहलश्चैव षडे ते लाङ्गलाः स्मृताः

ହାଲିନିର୍ଜ୍ୟା, ମହାନିଶ୍ଚ, ଜୈମିନି, ଲୋମଗାୟନି, କଣ୍ଡୁ ଓ କୋହଳ—ଏହି ଛଅଜଣ ‘ଲାଙ୍ଗଳ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 49

एते लाङ्गलिनः शिष्याः संहिता यैः प्रवर्त्तिताः / एको हिरण्यनाभस्य कृतः शिष्यो नृपात्मजः

ଏମାନେ ଲାଙ୍ଗଲିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ; ଯେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂହିତାମାନେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ—ରାଜପୁତ୍ର—ହେଲେ।

Verse 50

सो ऽकरोत्तु चतुर्विशसंहिता द्विपदां वरः / प्रोवाच चैव शिष्येभ्यो येभ्यस्ताश्च निबोधत

ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଚବିଶଟି ସଂହିତା ରଚିଲେ; ଏବଂ ଯେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସେଗୁଡ଼ିକ କହିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟ ମଧ୍ୟ ଜାଣ।

Verse 51

राडिश्च राडवीयश्च पञ्जमौ वाहनस्तथा / तलको माण्डुकश्चैव कालिको राजिकंस्तथा

ରାଡି, ରାଡବୀୟ, ପଞ୍ଜମ, ବାହନ, ତଲକ, ମାଣ୍ଡୁକ, କାଲିକ ଓ ରାଜିକ—ଏହି ନାମମାନେ ମଧ୍ୟ (ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 52

गौतमश्चाजबस्तश्च सोमराजायनस्ततः / पुष्टिश्च परिकृष्टश्च उलूखलक एव च

ତାପରେ ଗୌତମ, ଆଜବସ୍ତ, ସୋମରାଜାୟନ, ପୁଷ୍ଟି, ପରିକୃଷ୍ଟ ଓ ଉଲୂଖଲକ—ଏହି ନାମମାନେ ମଧ୍ୟ (ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 53

यवीयसस्तु वै शालीरङ्गुलीयश्च कौशिकः / शालिमञ्जरिपाकश्च शधीयः कानिनिश्च यः

ଯବୀୟସ, ଶାଳୀରାଙ୍ଗୁଲୀୟ କୌଶିକ, ଶାଳିମଞ୍ଜରୀପାକ, ଶଧୀୟ ଓ କାନିନି—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ (ସାମଗ) ଭାବେ କଥିତ।

Verse 54

पाराशर्यस्तु धर्मात्मा इति क्रान्तास्तु सामगाः / सामगानां तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ परिकीर्त्तितौ

‘ପାରାଶର୍ୟ ଧର୍ମାତ୍ମା’—ଏଭଳି ସାମଗମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ସାମଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 55

पौष्यञ्जिश्च कृतश्चैव संहितानां विकल्पकौ / अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमन्तुरददाद्द्विजाः

ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି ଓ କୃତ—ସଂହିତାମାନଙ୍କର ବିଭାଜକ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସୁମନ୍ତୁ ଅଥର୍ବବେଦକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି ଦାନ କଲେ।

Verse 56

कबन्धाय पुनः कृष्णं स च विद्वान्यथाश्रुतम् / कबन्धस्तु द्विधा कृत्वा पथ्यायैकं पुनर्ददौ

ପୁନଃ କବନ୍ଧଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ (ଅଥର୍ବ) ଦିଆଗଲା; ସେ ଯଥାଶ୍ରୁତ ଭାବେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଥିଲେ। କବନ୍ଧ ତାହାକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି ଗୋଟିଏ ଭାଗ ପଥ୍ୟଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଦେଲେ।

Verse 57

द्वितीयं देवदर्शायस चतुर्धाकरोत्प्रभुः / मोदो ब्रह्मबलश्चैव पिप्पलादस्तथैव च

ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ଦେବଦର୍ଶଙ୍କୁ (ମିଳିଲା); ପ୍ରଭୁ ତାହାକୁ ଚାରିଭାଗ କଲେ—ମୋଦ, ବ୍ରହ୍ମବଳ ଏବଂ ପିପ୍ପଲାଦ (ଆଦି)।

Verse 58

शौल्कायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपसि स्थितः / देवदर्शस्य चत्वारः शिष्या ह्येते दृढव्रताः

ଶୌଲ୍କାୟନି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଥିଲେ ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ ଚତୁର୍ଥ ଥିଲେ। ଦେବଦର୍ଶଙ୍କ ଏହି ଚାରି ଶିଷ୍ୟ ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ।

Verse 59

पुनश्च त्रिविधं विद्धि पथ्यानां भेदमुत्तमम् / जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकः स्मृतः

ପୁନଶ୍ଚ ପଥ୍ୟମାନଙ୍କ ଉତ୍ତମ ତିନି ପ୍ରକାର ଭେଦ ଜାଣ—ଜାଜଲି, କୁମୁଦାଦି, ଏବଂ ତୃତୀୟଟି ଶୌନକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 60

शौनकस्तु द्विधा कृत्वा ददावेकान्तु बभ्रवे / द्द्वितीयां संहितां धीमान्सैन्धवायनसंज्ञि ते

ଶୌନକ ତାହାକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି ଗୋଟିଏ ବଭ୍ରୁଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂହିତା ସେ ଧୀମାନ ‘ସୈନ୍ଧବାୟନ’ ନାମକୁ ଦେଲେ।

Verse 61

सैन्धवो मुञ्जकेश्यश्च भिन्नामाधाद्द्विधा पुनः / नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः

ସୈନ୍ଧବ ଓ ମୁଞ୍ଜକେଶ୍ୟ ସେଇ ଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାକୁ ପୁନଃ ଦୁଇଭାଗରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ‘ନକ୍ଷତ୍ରକଳ୍ପ’ ଓ ‘ବୈତାନ’—ଏହା ତୃତୀୟ ସଂହିତାବିଧି।

Verse 62

चतुर्थोंऽगिरसः कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः / श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः

ଚତୁର୍ଥଟି ଆଙ୍ଗିରସ କଳ୍ପ ଏବଂ ପଞ୍ଚମଟି ଶାନ୍ତି କଳ୍ପ। ଏମାନେ ଅଥର୍ବଣ ସଂହିତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିକଳ୍ପକାରୀ।

Verse 63

खड्गः कृत्वा मया युक्तं पुराणमृषिसत्तमाः / आत्रेयः सुमतिर्धीमान्काश्यपो ह्यकृतव्रणः

ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ମୁଁ ଖଡ୍ଗ ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣଭାବେ ବିନ୍ୟସ୍ତ କରି ଏହି ପୁରାଣକୁ ଯୁକ୍ତ କରିଛି; ଆତ୍ରେୟ, ଧୀମାନ ସୁମତି ଓ ଅକୃତବ୍ରଣ କାଶ୍ୟପ [ଏହାର ଧାରକ]।

Verse 64

भारद्वाजो ऽग्निवर्चाश्च वासिष्ठा मित्रयुश्च यः / सावर्णिः सोमदत्तिश्च सुशर्मा शांशपायनः

ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଅଗ୍ନିବର୍ଚ୍ଚା, ବାସିଷ୍ଠ ଓ ମିତ୍ରୟୁ; ଏବଂ ସାବର୍ଣ୍ଣି, ସୋମଦତ୍ତ, ସୁଶର୍ମା, ଶାଂଶପାୟନ।

Verse 65

एते शिष्या मम प्रोक्ताः पुराणेषु धृतव्रताः / त्रिभिस्तत्र कृतास्तिस्रः संहिताः पुनरेव हि

ଏମାନେ ମୋର ଶିଷ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଗଲେ, ପୁରାଣରେ ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ; ସେଠାରେ ସେଇ ତିନିଜଣ ପୁନର୍ବାର ତିନିଟି ସଂହିତା କରିଲେ।

Verse 66

काश्यपः संहिता कर्त्ता सावर्णिः शांशपायनः / मामिका तु चतुर्थी स्याच्चतस्रो मूलसंहिताः

କାଶ୍ୟପ ସଂହିତାର କର୍ତ୍ତା; ସାବର୍ଣ୍ଣି ଓ ଶାଂଶପାୟନ [ଅନ୍ୟ କର୍ତ୍ତା]। ମୋର (ମାମିକା) ଚତୁର୍ଥ—ଏହି ଚାରିଟି ମୂଳସଂହିତା।

Verse 67

सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचिकाः / पाठान्तरे वृथाभूता वेदशाखा यथा तथा

ସେସବୁ ଚତୁଷ୍ପାଦ ଓ ସବୁ ଏକାର୍ଥବାଚକ; ପାଠାନ୍ତରରେ ସେମାନେ ବେଦଶାଖାମାନଙ୍କ ପରି ତଥା ଅର୍ଥହୀନ ଭେଦ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 68

चतुः साहस्रिकाः सर्वाः शांशपायनिकामृते / लौमहर्षणिका मूला ततः काश्यपिका परा

ଶାଂଶପାୟନିକ ଅମୃତ-ପାଠରେ ଏସବୁ ଚତୁଃସାହସ୍ରିକ। ମୂଳ ଧାରା ଲୌମହର୍ଷଣିକ, ତାପରେ କାଶ୍ୟପିକ ପରା।

Verse 69

सावर्णिका तृतीयासावृजुवाक्यार्थमण्डिता / शांशपायनिका चान्या नोदनार्थविभूषिता

ତୃତୀୟ ସାବର୍ଣ୍ଣିକ ଧାରା ସରଳ ବାକ୍ୟାର୍ଥରେ ମଣ୍ଡିତ। ଅନ୍ୟ ଶାଂଶପାୟନିକ ଧାରା ପ୍ରେରଣାର୍ଥରେ ବିଭୂଷିତ।

Verse 70

सहस्राणि ऋचां चाष्टौ षट्शतानि तथैव च / एताः पञ्चदशान्याश्च दशान्या दशभिस्तथा

ଋଚାମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଆଠ ସହସ୍ର, ଏବଂ ଛଅ ଶତ ମଧ୍ୟ। ଏହାଛଡ଼ା ଆଉ ପନ୍ଦର, ଆଉ ଦଶ, ଏବଂ ଦଶ-ଦଶ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 71

सवालखिल्याः सप्तैताः ससुपर्णाः प्रकीर्त्तिताः / अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्द्दश

ବାଲଖିଲ୍ୟ ସହିତ ଏହି ସାତଟି ‘ସୁପର୍ଣ୍ଣ’ ସହ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ସାମ ଆଠ ସହସ୍ର, ଏବଂ ଚୌଦଟି ସାମଗାନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 72

सारण्यकं सहोहं च एतद्गायन्ति सामगाः / द्वादशैव सहस्राणि च्छन्द आध्वर्यवं स्मृतम्

‘ସାରଣ୍ୟକ’ ଓ ‘ସହୋହ’—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ସାମଗାମାନେ ଗାୟନ କରନ୍ତି। ‘ଆଧ୍ୱର୍ୟବ’ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାଦଶ ସହସ୍ର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 73

यजुषां ब्राह्मणानां च तथा व्यासो व्यकल्पयत् / सग्राम्यारण्यकं तस्मात्समन्त्रकरणं तथा

ଯଜୁର୍ବେଦର ବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ରନ୍ଥମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାସ ଏହିପରି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କଲେ; ତାହାଠାରୁ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଆରଣ୍ୟକ ଭାଗକୁ ମନ୍ତ୍ରସହିତ ଯଥାବିଧି ଗଢ଼ିଲେ।

Verse 74

अतः परं कथानं तु पूर्वा इति विशेषणम् / ग्राम्यारण्यं समन्त्रं तदृग्ब्राह्मणयजुः स्मृतम्

ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥନ ‘ପୂର୍ବା’ ନାମକ ବିଶେଷଣରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମନ୍ତ୍ରସହିତ ସେଇ ଗ୍ରାମ୍ୟ–ଆରଣ୍ୟକକୁ ଋକ୍, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜୁଃ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଏ।

Verse 75

तथा हारिद्रवीर्याणां खिलान्युपखिलानितु / तथैव तैत्तिरीयाणां परक्षुद्रा इति स्मृतम्

ସେହିପରି ହାରିଦ୍ରବୀର୍ୟ ଶାଖାର ଖିଲ ଓ ଉପଖିଲ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ତାଇତ୍ତିରୀୟ ଶାଖାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ‘ପରକ୍ଷୁଦ୍ରା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 76

द्वे सहस्रे शतन्यूने वेदे वाजसनेयके / ऋग्गमः परिसंख्यातो ब्राह्मणं तु चतुर्गुणम्

ବାଜସନେୟ ବେଦରେ ଦୁଇ ସହସ୍ରରୁ ଶତ କମ୍ (ଅର୍ଥାତ୍ 1900) ଋଗ୍-ଗମ ପରିଗଣିତ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାଗ ତାହାର ଚତୁର୍ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 77

अष्टौ सहस्राणि शतानि वाष्टावशीतिरन्यान्यधिकानि वा च / एतत्प्रमाणं यजुषामृचां च सशुक्रियं सखिलं याज्ञवल्क्यम्

ଆଠ ସହସ୍ର ଓ ଶତ, କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଅଷ୍ଟାଶୀତି (88) ମଧ୍ୟ—ଏହି ହେଉଛି ଯଜୁଃ ଓ ଋଚାମାନଙ୍କର ପ୍ରମାଣ; ଶୁକ୍ରୀୟ ସହିତ, ଖିଲ ସହିତ—ଏହାକୁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ପରମ୍ପରା କୁହାଯାଏ।

Verse 78

तथा चारणविद्यानां प्रमाणसहितं शृणु / षट्सहस्रमृचामुक्तमृचः षड्विंशतिं पुनः

ସେହିପରି ଚାରଣବିଦ୍ୟାମାନଙ୍କର ପ୍ରମାଣସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣ। ଋଚା ଛଅ ହଜାର କୁହାଯାଇଛି, ପୁନଃ ଛବିଶ ଋଚା ମଧ୍ୟ।

Verse 79

एतावदधिकं तेषां यजुः कि मपि वक्ष्यते / एकादशसहस्राणि ऋचश्चान्या दशोत्तराः

ଏତେଠାରୁ କିଛି ଅଧିକ ତାଙ୍କର ଯଜୁଃ ମଧ୍ୟ କୁହାଯିବ। ଋଚା ଏଗାର ହଜାର, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଋଚା ଦଶରୁ ଅଧିକ।

Verse 80

ऋचां दशसहस्राणि ह्यशीतिस्त्रिंशदेव तु / सहस्रमेकं मन्त्राणामृचामुक्तं प्रमाणतः

ଋଚା ଦଶ ହଜାର; ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଅଶୀ ଓ ତିରିଶ ମଧ୍ୟ। ପ୍ରମାଣଅନୁସାରେ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ଋଚା ଏକ ହଜାର କୁହାଯାଇଛି।

Verse 81

एतावानृचि विस्तारो ह्यन्यच्चाथर्विकं बहु / ऋचामथर्वणां पञ्चसहस्राणीति निश्चयः

ଋଚିର ବିସ୍ତାର ଏତିକି; ଏବଂ ଆଥର୍ବଣିକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ବହୁ। ଆଥର୍ବଣଙ୍କ ଋଚା ପାଞ୍ଚ ହଜାର—ଏହା ନିଶ୍ଚୟ।

Verse 82

सहस्रमन्यद्विज्ञेयमृषि भिर्विशतिं विना / एतदङ्गिरसां प्रोक्तं तेषामारण्यकं पुनः

ଆଉ ଏକ ହଜାର ଜାଣିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଋଷିମାନଙ୍କର ବିଶଟି ବ୍ୟତୀତ। ଏହା ଅଙ୍ଗିରସମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୁହାଯାଇଛି; ପୁନଃ ତାଙ୍କର ଆରଣ୍ୟକ ମଧ୍ୟ।

Verse 83

इति संख्या प्रसंख्याता शाखाभेदास्तथैव तु / कर्तारशचैव शाखानां भेदहेतूंस्तथैव च

ଏହିପରି ଶାଖାଭେଦମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଗଣି କୁହାଗଲା; ଏବଂ ସେହି ଶାଖାମାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତା ଓ ଭେଦର କାରଣମାନେ ମଧ୍ୟ କଥିତ ହେଲେ।

Verse 84

सर्वमन्वन्तरेष्वेवं शाखाभेदाः समाश्रिताः / प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे स्मृताः

ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଏହିପରି ଶାଖାଭେଦମାନେ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହିଛନ୍ତି। ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଶ୍ରୁତି ନିତ୍ୟ; ଏହିମାନେ ତାହାର ବିକଳ୍ପ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 85

अनित्यभावाद्देवानां मन्त्रोत्पत्तिः पुनः पुनः / द्वापरेषु पुनर्भेदाः श्रुतीनां परिकीर्त्तिताः

ଦେବମାନଙ୍କ ଅନିତ୍ୟଭାବ ହେତୁ ମନ୍ତ୍ରୋତ୍ପତ୍ତି ପୁନଃପୁନଃ ହୁଏ; ଏବଂ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗମାନେ ଶ୍ରୁତିମାନଙ୍କ ଭେଦ ପୁନର୍ବାର କୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛି।

Verse 86

एवं वेदं तदाप्यस्य भगवानृषिसत्तमः / शिष्चेब्यश्च प्रदत्त्वा तु तपस्तप्तु वन गतः

ଏହିପରି ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଋଷିସତ୍ତମ ଵେଦକୁ (ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି) ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରି, ତପ କରିବାକୁ ବନକୁ ଗଲେ।

Verse 87

तस्य शिष्यप्रशिष्यैस्तु शाखाभेदास्त्विमे कृताः / अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः

ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ-ପ୍ରଶିଷ୍ୟମାନେ ଏହି ଶାଖାଭେଦମାନେ କରିଥିଲେ। ଏବଂ ବେଦାଙ୍ଗ, ଚାରି ବେଦ, ମୀମାଂସା ଓ ନ୍ୟାୟର ବିସ୍ତାର ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)।

Verse 88

धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्याश्चेमाश्चतुर्दश / आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः

ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବିଦ୍ୟା କୁହାଯାଏ; ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ, ଗାନ୍ଧର୍ବ—ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟ ଅଟେ।

Verse 89

अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव हि / ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः

ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଚତୁର୍ଥ; ଏହିପରି ବିଦ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ଅଷ୍ଟାଦଶ। ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଜ୍ଞେୟ, ତାଙ୍କ ପରେ ଦେବର୍ଷିମାନେ।

Verse 90

राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रिधा / काश्यपेषु वसिष्ठेषु तथा भृग्वङ्गिरो ऽत्रिषु

ପୁନଃ ତାଙ୍କଠାରୁ ରାଜର୍ଷିମାନେ; ଋଷି-ପ୍ରକୃତି ତିନି ପ୍ରକାର—କାଶ୍ୟପ, ବସିଷ୍ଠ, ଏବଂ ଭୃଗୁ-ଅଙ୍ଗିରା-ଅତ୍ରି ବଂଶରେ।

Verse 91

पञ्चस्वेतेषु जायन्ते गोत्रेषु ब्रह्मवादिनः / यस्मादृषन्ति ब्रह्माणं ततो ब्रह्मर्षयः स्मृताः

ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୋତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି। ଯେହେତୁ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା/ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 92

धर्मस्याथ पुलस्त्यस्य क्रतोश्च पुलहस्य च / प्रत्यूषस्य च देवस्य कश्यपस्य तथा पुनः

ଧର୍ମ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, କ୍ରତୁ, ପୁଲହ, ପ୍ରତ୍ୟୂଷ ଦେବ ଏବଂ କଶ୍ୟପ—ଏମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ (ପରମ୍ପରା/ବଂଶ) ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

Verse 93

देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तान्निबोधत / देवार्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणवुभौ

ସେମାନେ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର; ନାମରେ ଶୁଣ। ଧର୍ମଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଇ ଦେବର୍ଷି—ନର ଓ ନାରାୟଣ।

Verse 94

वालखिल्याः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु / कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्य दलः सुत

ବାଲଖିଲ୍ୟମାନେ କ୍ରତୁଙ୍କ ପୁତ୍ର; ପୁଲହଙ୍କ ପୁତ୍ର କର୍ଦମ। ପୌଲସ୍ତ୍ୟ କୁବେର, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟୂଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦଲ।

Verse 95

नारदः पर्वतश्चैव कश्यपस्यात्मजावुभौ / ऋषन्ति वेदान्यस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः

ନାରଦ ଓ ପର୍ବତ—ଉଭୟେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ର। ସେମାନେ ବେଦକୁ ଋଷନ୍ତି; ତେଣୁ ‘ଦେବର୍ଷି’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 96

मानवे चैव ये वंशे ऐलवंशे च ये नृपाः / ये च ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते

ମାନବ ବଂଶ ଓ ଐଲ ବଂଶର ଯେ ନୃପ, ଏବଂ ଐକ୍ଷ୍ୱାକ ଓ ନାଭାଗ ବଂଶର ଯେ ରାଜା—ସେମାନେ ରାଜର୍ଷି ଭାବେ ଜ୍ଞେୟ।

Verse 97

ऋषन्ति रञ्जनाद्यस्मात्प्रजा राजर्षयस्ततः / ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु समृता ब्रह्मर्षयो ऽमलाः

ପ୍ରଜାକୁ ରଞ୍ଜନ କରି ଋଷନ୍ତି ଯେ, ସେମାନେ ରାଜର୍ଷି। ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଯେ, ସେମାନେ ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 98

देवलोकप्रतिष्ठास्तु ज्ञेया देवर्षयः शुभाः / इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः

ଦେବଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଶୁଭ ଦେବର୍ଷିମାନେ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ସମସ୍ତେ ରାଜର୍ଷି ବୋଲି ମତ।

Verse 99

अभिजात्याथ तपसा मन्त्रव्याहरणैस्तथा / ये च ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या देवर्षयश्च ये

ଅଭିଜାତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା ଓ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣରେ ଯୁକ୍ତ ଯେମାନେ—ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଦିବ୍ୟ ଯେମାନେ—ସେମାନେ ଦେବର୍ଷି।

Verse 100

राजर्षयस्तथा चैव तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् / भूतं भव्यं भवज्ज्ञानं सत्याभि व्यात्दृतं तथा

ଏବେ ମୁଁ ସେହି ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କହିବି—ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ସତ୍ୟର ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚାରଣ।

Verse 101

संतुष्टाश्च स्वयं ये तु संबुद्धा ये च वै स्वयम् / तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भे यैश्च प्रवेदितम्

ଯେମାନେ ସ୍ୱୟଂ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ; ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କୁ ଗର୍ଭରେ ହିଁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା।

Verse 102

मन्त्रव्याहारिणो ये च ऐश्वर्यात्सर्वगाश्च ये / एते राजर्षयो युक्ता देवाद्विजनृपाश्च ये

ଯେମାନେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଐଶ୍ୱର୍ୟବଳରେ ସର୍ବତ୍ର ଗମନଶୀଳ—ଏମିତି ଦେବତୁଲ୍ୟ ଦ୍ୱିଜ-ନୃପମାନେ ହିଁ ରାଜର୍ଷି ଭାବେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 103

एतान्भावानधिगता ये वै त ऋषयो मताः / सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः

ଯେ ଋଷିମାନେ ଏହି ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିଗତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଋଷି ଭାବେ ମତ। ଏହି ସାତଜଣ ସାତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ‘ସପ୍ତର୍ଷି’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 104

दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वराद्दिव्यचक्षुषः / बुद्धाः प्रत्यक्ष धर्माणो गोत्रप्रावर्त्तकाश्च ते

ସେମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ଈଶ୍ୱରକୃପାରୁ ଦିବ୍ୟଚକ୍ଷୁସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ, ଧର୍ମକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜାଣୁଥିବା ଏବଂ ଗୋତ୍ରପରମ୍ପରାର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 105

षट्कर्मनिरता नित्यं शालीना गृहमेधिनः / तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म ह्यदुष्टैः कर्महेतुभिः

ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଷଟ୍କର୍ମରେ ନିରତ, ଶାଲୀନ ଗୃହସ୍ଥ ଥିଲେ। ସମାନମାନଙ୍କ ସହିତ ମାତ୍ର, ଅଦୁଷ୍ଟ କର୍ମହେତୁ ନେଇ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ।

Verse 106

अग्राम्यैर्वर्त्तयन्ति स्म रसैश्चैव स्वयङ्कृतैः / कुटुंबिनो बुद्धिमन्तो वनान्तरनिवासिनः

ସେମାନେ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଭୋଗରୁ ଦୂରେ ରହି, ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରା ସରଳ ରସ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲାଉଥିଲେ। ସେମାନେ କୁଟୁମ୍ବୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ବନାନ୍ତରରେ ବସୁଥିଲେ।

Verse 107

कृतादिषु युगाख्यासु सर्वैरेव पुनः पुनः / वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियते प्रथमं तु वै

କୃତ ଆଦି ନାମକ ଯୁଗଗୁଡ଼ିକରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରଥମେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ହିଁ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ।

Verse 108

प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह / प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः

ତ୍ରେତାୟୁଗର ଆରମ୍ଭେ ଏଠାରେ ପୁନଃ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ସମସ୍ତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 109

तेषामेवान्वये वीरा उत्पद्यन्ते पुनः पुनः / जायमाने पितापुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि

ସେମାନଙ୍କର ଏହି ବଂଶରେ ବୀରମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ପିତା-ପୁତ୍ର ଜନ୍ମରେ ପୁତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ପିତାରେ (ପୁନର୍ଜନ୍ମରୂପେ) ହୁଏ।

Verse 110

एवं संतत्य विच्छेदाद्वर्तयन्त्यायुगक्षयात् / अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम्

ଏଭଳି ସନ୍ତତିର ବିଚ୍ଛେଦରୁ ଯୁଗକ୍ଷୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହା ଚାଲିଥାଏ; ଗୃହମେଧିମାନଙ୍କର ଅଷ୍ଟାଶୀତି ସହସ୍ର (ସଂଖ୍ୟା/ଭେଦ) କୁହାଯାଇଛି।

Verse 111

अर्यम्णो दक्षिणं ये तु पितृयानं समाश्रिताः / दाराग्निहोत्रिणस्ते वै यै प्रजाहेतवः स्मृताः

ଯେମାନେ ଅର୍ୟମାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ—ପିତୃୟାନ—ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦାରାସହ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ; ସେମାନେ ପ୍ରଜାର ହେତୁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 112

गृहमेधिनस्त्वसंख्येयाः श्मशानान्याश्रयन्ति ते / अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरापथे

ଅସଂଖ୍ୟ ଗୃହମେଧିମାନେ ଶ୍ମଶାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ଅଷ୍ଟାଶୀତି ସହସ୍ର ଉତ୍ତରାପଥରେ ନିହିତ (ସ୍ଥିତ) ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 113

ये श्रूयन्ते दिवं प्राप्ता ऋषयो ह्यूर्ध्वरेतसः / मन्त्रब्राह्मणकर्त्तारो जायन्ते च युगक्षयात्

ଯେ ଊର୍ଧ୍ୱରେତସ ଋଷିମାନେ ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ, ସେମାନେ ଯୁଗକ୍ଷୟେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ରନ୍ଥର କର୍ତ୍ତା ହୁଅନ୍ତି।

Verse 114

एवमावर्त्तमानास्तेद्वापरेषु पुनः पुनः / कल्पानामार्षविद्यानां नानाशास्त्रकृतश्च ये

ଏଭଳି ସେମାନେ ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଆବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; କଳ୍ପମାନଙ୍କ ଆର୍ଷବିଦ୍ୟା ଓ ନାନା ଶାସ୍ତ୍ରର କର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ସେମାନେ।

Verse 115

क्रियते यैर्व्यवत्दृतिर्वैदिकानां च कर्मणाम् / वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनः पुनः

ଯେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୈଦିକ କର୍ମମାନଙ୍କର ନିୟମ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ବିଭାଗ କରାଯାଏ, ସେମାନେ ଏହି ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 116

अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदा व्यस्ता महर्षिभिः / सप्तमे द्वापरे व्यमताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा

ମହର୍ଷିମାନେ ଅଠାଇଶଥର ବେଦମାନଙ୍କୁ ବିଭାଜନ କରିଛନ୍ତି; ସପ୍ତମ ଦ୍ୱାପରରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ନିଜେ ବେଦମାନଙ୍କୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ।

Verse 117

द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः / तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः

ଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ୱାପରରେ ପ୍ରଜାପତି ହିଁ ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ; ତୃତୀୟରେ ଉଶନା ବ୍ୟାସ, ଚତୁର୍ଥରେ ବୃହସ୍ପତି।

Verse 118

सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः / सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः

ପଞ୍ଚମରେ ସବିତା ବ୍ୟାସ; ଷଷ୍ଠରେ ପ୍ରଭୁ ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ମୃତ। ସପ୍ତମରେ ତଥାଇବେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଷ୍ଟମରେ ବସିଷ୍ଠ ସ୍ମୃତ।

Verse 119

सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः / एकादशे तु त्रिवर्षा सनद्वाजस्ततः परम्

ନବମରେ ସାରସ୍ୱତ; ଦଶମରେ ତ୍ରିଧାମା ସ୍ମୃତ। ଏକାଦଶରେ ତ୍ରିବର୍ଷା, ତତଃ ପରଂ ସନଦ୍ୱାଜ।

Verse 120

त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे / त्रैय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः

ତ୍ରୟୋଦଶରେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ; ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶରେ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ। ପଞ୍ଚଦଶରେ ତ୍ରୈୟ୍ୟାରୁଣି, ଷୋଡଶରେ ଧନଞ୍ଜୟ।

Verse 121

कृतञ्जयः सप्तदशे ऋजीषो ऽष्टादशे स्मृतः / ऋजीषात्तु भरद्वाजो भरद्वाजात्तु गौतमः

ସପ୍ତଦଶରେ କୃତଞ୍ଜୟ; ଅଷ୍ଟାଦଶରେ ଋଜୀଷ ସ୍ମୃତ। ଋଜୀଷାତ୍ ଭରଦ୍ୱାଜ, ଭରଦ୍ୱାଜାତ୍ ଗୌତମ।

Verse 122

गौतमादुत्तमश्चैव ततो हर्यवनः स्मृतः / हर्यवनात्परो वेनः स्मृतो वाजश्रवास्ततः

ଗୌତମାତ୍ ଉତ୍ତମ ଚ; ତତଃ ହର୍ୟବନ ସ୍ମୃତ। ହର୍ୟବନାତ୍ ପରଂ ବେନ, ତତଃ ବାଜଶ୍ରବା ସ୍ମୃତ।

Verse 123

अर्वाक्च वाजश्रवसः सोममुख्यायनस्ततः / तृणबिन्दुस्ततस्तस्मात्ततजस्तृणबिन्दुतः

ଅର୍ୱାକ୍ ଠାରୁ ବାଜଶ୍ରବସ, ତାହାଠାରୁ ସୋମମୁଖ୍ୟାୟନ; ପରେ ତୃଣବିନ୍ଦୁ, ତାହାଠାରୁ ତାତଜ, ଏବଂ ତାତଜଠାରୁ ପୁନଃ ତୃଣବିନ୍ଦୁ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 124

ततजाच्च स्मृतः शक्तिः शक्तेश्चापि पराशरः / जातूकर्णो भवत्तस्मात्त स्माद्द्वैपायनः स्मृतः

ତାତଜଠାରୁ ଶକ୍ତି ସ୍ମୃତ, ଶକ୍ତିଠାରୁ ପରାଶର; ତାହାଠାରୁ ଜାତୂକର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଦ୍ୱୈପାୟନ (ବ୍ୟାସ) ସ୍ମୃତ ହେଲେ।

Verse 125

अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः / भविष्ये द्वापरे चैव द्वोणिर्द्वैपायने ऽपि च

ଏହି ପୁରାତନ ବେଦବ୍ୟାସମାନେ ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି (୨୮) ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ଭବିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାପରରେ ଦ୍ୱୋଣି ଓ ଦ୍ୱୈପାୟନ ମଧ୍ୟ (ବ୍ୟାସରୂପେ) ହେବେ।

Verse 126

वेदव्यासे ह्यतीते ऽस्मिन्भविता सुमहातपाः / भविष्यन्ति भविष्येषु शाखाप्रमयनानि तु

ଏହି ବେଦବ୍ୟାସ ଅତୀତ ହେଲେ ମହାତପସ୍ବୀମାନେ ଜନ୍ମିବେ; ଭବିଷ୍ୟ କାଳଗୁଡ଼ିକରେ ବେଦଶାଖାମାନଙ୍କର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ଓ ପ୍ରସାର ହେବ।

Verse 127

तस्यैव ब्रह्मणो ब्रह्म तपसः प्राप्तमव्ययम् / तपसा कर्म च प्राप्तं कर्मणा चापि ते यशः

ସେହି ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ଅବ୍ୟୟ ବ୍ରହ୍ମ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ତପସ୍ୟାରେ କର୍ମସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ଏବଂ କର୍ମଦ୍ୱାରା ତୁମ ଯଶ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 128

पुनश्च तेजसा सत्यं सत्येनानन्दमव्ययम् / व्याप्तं ब्रह्मामृतं शुक्रं ब्रह्मैवामृतमुच्यते

ପୁନର୍ବାର ତେଜରେ ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଅବ୍ୟୟ ଆନନ୍ଦ। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅମୃତସ୍ୱରୂପ, ନିର୍ମଳ ବ୍ରହ୍ମକୁ ହିଁ ‘ଅମୃତ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 129

ध्रुवमेकाक्षरमिदमोमित्येव व्यवस्थितम् / बृहत्वाद्बृंहणाच्चैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते

ଏହି ଧ୍ରୁବ ଏକାକ୍ଷର ‘ଓଁ’ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ବିସ୍ତାରକାରୀ ଶକ୍ତି ହେତୁ ଏହାକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 130

प्रमवा वस्थितं भूयो भूर्भुवः स्वरिति स्मृतम् / अथर्वऋग्यजुः साम्नि यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः

ପ୍ରଣବକୁ ପୁନଃ ‘ଭୂଃ ଭୁବଃ ସ୍ୱଃ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେ ଅଥର୍ବ, ଋଗ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ ବେଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 131

जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम् / महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः

ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ପ୍ରଳୟରେ ଯାହା ‘କାରଣ’ ଭାବେ ପରିଚିତ, ମହତ୍‌ରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଥିବା ପରମ ଗୁହ୍ୟ—ସେହି ସୁବ୍ରହ୍ମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 132

अगाधापारमक्षय्यं जगत्संबोहसंभवम् / संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्

ଯାହା ଅଗାଧ, ଅପାର ଓ ଅକ୍ଷୟ, ଏବଂ ଜଗତର ସମଗ୍ର ସମୂହର ଉଦ୍ଭବ; ଯାହା ପ୍ରକାଶ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି—ଏହି ଦୁଇ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷାର୍ଥର ପ୍ରୟୋଜନ ସିଦ୍ଧ କରେ।

Verse 133

सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् / यत्तदव्यक्तमतं प्रकृतिर्ब्रह्म शाश्वतम्

ସାଂଖ୍ୟଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ଓ ଶମ-ଦମଯୁକ୍ତ ଆତ୍ମମାନଙ୍କ ପରମ ଗତି ସେଇ; ଯାହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ କୁହାଯାଏ—ସେଇ ପ୍ରକୃତି, ସେଇ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ।

Verse 134

प्रधानमात्मयोनिश्च गृह्यं सत्त्वं च शस्यते / अविभागस्तथा शुक्रमक्षरं बहुधात्मकम्

ପ୍ରଧାନ, ଆତ୍ମଯୋନି, ତଥା ‘ଗ୍ରାହ୍ୟ’ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ—ଏହିଭଳି ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ କୁହାଯାଏ; ସେ ଅବିଭକ୍ତ, ନିର୍ମଳ, ଅକ୍ଷର ଓ ବହୁରୂପାତ୍ମକ।

Verse 135

परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः / कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रियाः

ସେଇ ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ନମୋ ନମଃ। ଯାହା କୃତ—ସମ୍ପନ୍ନ—ହୋଇଗଲା, ସେଠାରେ ପୁନଃ କ୍ରିୟା ନାହିଁ; ତେବେ ଅକୃତକ୍ରିୟମାନଙ୍କ କଥା କ’ଣ କହିବା!

Verse 136

सकृदेव कृतं सर्वं यद्वै लोके कृताकृतम् / श्रोतव्यं वा श्रुतं वापि तथैवासाधु साधु वा

ଲୋକରେ କୃତାକୃତ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସବୁ ଏକଥରେ ହିଁ କରାଯାଇଛି; ଶ୍ରୋତବ୍ୟ କିମ୍ବା ଶ୍ରୁତ, ଏବଂ ଅସାଧୁ କି ସାଧୁ—ସବୁ ତେଣୁ ଏହିପରି।

Verse 137

ज्ञातव्यं वाप्यमन्तव्यं सप्रष्टव्यं भोज्यमेव च / द्रष्टव्यं वाथ श्रोतव्यं घ्रातव्यं वा कथञ्चन

ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ, ମାନିବାଯୋଗ୍ୟ, ପଚାରିବାଯୋଗ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ; ଦେଖିବାଯୋଗ୍ୟ, ଶୁଣିବାଯୋଗ୍ୟ, କିମ୍ବା କୌଣସିପରି ଘ୍ରାଣ କରିବାଯୋଗ୍ୟ—ସବୁ ଏହିପରି।

Verse 138

दर्शितं यदनेनैव ज्ञातं तद्वै सुरर्षिभिः / यन्न दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमर्हति

ଏହିଜଣେ ଯାହା ଦର୍ଶାଇଲେ, ସେହିଟି ଦେବର୍ଷିମାନେ ଜାଣିଲେ; ଯାହା ସେ ଦର୍ଶାଇଲେ ନାହିଁ, ତାହା କିଏ ଖୋଜିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ?

Verse 139

सर्वाणि सर्वं सर्वांश्च भगवानेव सो ऽब्रवीत् / यदा यत्क्रियते येन तदा तस्मो ऽभिमन्यते

‘ସବୁ, ସମସ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ’—ଭଗବାନ ଏଭଳି କହିଲେ; ଯେତେବେଳେ ଯାହା ଯାହାର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେହିକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବାଯାଏ।

Verse 140

यत्रेदं क्रियते पूर्वं न तदन्येन भाषितम् / यदा च क्रियते किञ्चित्केनचिद्वा कथं क्वचित्

ଯେଉଁଠି ଏହା ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଏ, ସେଥିକୁ ଅନ୍ୟ କେହି କହିନାହାନ୍ତି; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ କେଉଁଠି କେମିତି କେହି କିଛି କରେ।

Verse 141

तनैव तत्कृतं कृत्यं कर्त्तॄणां प्रतिभाति वै / विरिक्तं चातिरिक्तं च ज्ञानाज्ञानेप्रियाप्रिये

ତାହା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ନିଜେ କରିଥିବା ପରି ଲାଗେ; ଜ୍ଞାନ-ଅଜ୍ଞାନ, ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟରେ ଅଭାବ ଓ ଅତିରିକ୍ତତା ମଧ୍ୟ ଏମିତି।

Verse 142

धर्माधर्मौं सुशं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च / ऊर्द्ध्वं तिर्य्यगधोभावस्तस्यैवादृष्टकारिणः

ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅମୃତ; ଏବଂ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ତିର୍ୟକ୍, ଅଧୋଭାବ—ଏସବୁ ସେଇ ଅଦୃଷ୍ଟ-କର୍ତ୍ତାଙ୍କର।

Verse 143

स्वयंभुवो ऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / प्रत्येकवेद्यंभवति त्रेतास्विह पुनः पुनः

ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିଷୟରେ—ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ଏଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବେଦ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଜ୍ଞେୟ ହୁଏ।

Verse 144

व्यस्यते ह्येकवेद्यं तु द्वापरेषु पुनः पुनः / ब्रह्मा चैतानुवाचादौ तस्मिन्वैवस्वते ऽन्तरे

ଦ୍ୱାପରୟୁଗରେ ସେଇ ଏକ-ବେଦ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ସେହି ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଆଦିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏହାମାନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।

Verse 145

आवर्त्तमाना ऋषयो युगाख्यासु पुनः पुनः / कुर्वन्ति संहिता ह्येते जायमानाः परस्परम्

ୟୁଗନାମଗୁଡ଼ିକରେ ପୁନଃପୁନଃ ଆବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଥିବା ଋଷିମାନେ, ପରସ୍ପର ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏହି ସଂହିତାମାନଙ୍କୁ ରଚନା କରନ୍ତି।

Verse 146

अष्टाशीतिसहस्राणि श्रुतर्षीणां समृतानि वै / अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते पुनः पुनः

ଶ୍ରୁତଋଷିମାନଙ୍କର ଅଷ୍ଟାଶୀତି ସହସ୍ର ସଂଖ୍ୟା ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ମୃତ; ଅତୀତ ଯୁଗଗୁଡ଼ିକରେ ବ୍ୟତୀତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 147

श्रिता दक्षिणपन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे / युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यन्ते तै पुनः पुनः

ଯେମାନେ ଦକ୍ଷିଣପଥକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଶ୍ମଶାନଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ—ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଗେ ଯୁଗେ ସେଇ ଶାଖାମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ବିଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 148

द्वापरेष्विह सर्वेषु संहितास्तु श्रुतर्षिभिः / तेषां गोत्रेष्विमाः शाखा भवन्ति हि पुनः पुनः

ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଶ୍ରୁତିଋଷିମାନେ ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ସଂକଳନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଗୋତ୍ରରେ ଏହି ଶାଖାମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 149

ताः शाखास्ते च कर्त्तारो भवं तीहायुगक्षयात् / एवमेव तु विज्ञेया अतीतानागतेष्वपि

ସେଇ ଶାଖାମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଯୁଗକ୍ଷୟ ସମୟରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଭାବେ ଅତୀତ ଓ ଅନାଗତରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 150

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखाप्रणयनानि वै / अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे

ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଶାଖା-ପ୍ରଣୟନ ହୁଏ; ଅତୀତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅତୀତ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅନ୍ତରେ ଚାଲିଛି।

Verse 151

भविष्यन्ति च यानि स्युर्वर्त्स्यन्ते ऽनागतेष्वपि / पूर्वेण पश्चिमं ज्ञेयं वर्तमानेन चोभयम्

ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନାଗତ ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ହେବ; ପୂର୍ବଦ୍ୱାରା ପଶ୍ଚିମକୁ ଜାଣ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନଦ୍ୱାରା ଉଭୟକୁ ବୁଝ।

Verse 152

एतेन क्रमयोगेन मन्वन्तरविनिश्चयः / एवं देवाः सपितर ऋषयो मनवश्च वै

ଏହି କ୍ରମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ୱନ୍ତରର ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ; ଏହିପରି ଦେବମାନେ, ପିତୃମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ ଜଣାଯାନ୍ତି।

Verse 153

मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति ह्यावर्त्तन्ते च तैः सह / जनलोकात्सुराः सर्वे दशकल्पान्पुनः पुनः

ମନ୍ତ୍ରସହ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଜନଲୋକରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ମନ୍ତ୍ରସହ ପୁନଃପୁନଃ ଦଶ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 154

पर्यायकाले संप्राप्ते संभूता निधनस्य ते / अवश्यभाविनार्ऽथेन संभध्यन्ते तदा तु ते

ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ପର୍ଯ୍ୟାୟକାଳ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ନିଧନ ପାଇଁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଅନ୍ତି; ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ ନିୟମରେ ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ତାହାରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 155

ततस्ते दोषवज्जन्म पश्यन्तो रोगपूर्वकम् / निवर्त्तते तदा वृत्तिः सा तेषां दोषदर्शनात्

ତାପରେ ସେମାନେ ରୋଗପୂର୍ବକ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଜନ୍ମକୁ ଦେଖନ୍ତି; ଦୋଷଦର୍ଶନରୁ ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ସେହି ବୃତ୍ତି ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 156

एवं देवयुगानीह दशकृत्वो विवर्त्य वै / जनलोकात्तपोलोकं गच्छन्तीहानिवर्त्तकम्

ଏଭଳି ଏଠାରେ ଦେବଯୁଗକୁ ଦଶଥର ଆବର୍ତ୍ତନ କରି ସେମାନେ ଜନଲୋକରୁ ତପୋଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସେଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରା ନାହିଁ।

Verse 157

एवं देवयुगानीह व्यती तानि सहस्रशः / निधनं ब्रह्मलोके वै गतानि ऋषिभिः सह

ଏଭଳି ଏଠାରେ ଦେବଯୁଗଗୁଡ଼ିକ ସହସ୍ରଶଃ ବିତିଯାଏ; ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ନିଧନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 158

न शक्य आनुपूर्व्येण तेषां वक्तुं सुविस्तरः / अनादित्वाच्च कालस्य संख्यानां चैव सर्वशः

କାଳ ଅନାଦି ଓ ସଂଖ୍ୟାମାନେ ସର୍ବତ୍ର ଅପାର; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ ବିସ୍ତାରରେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 159

मन्वन्तराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह / पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्द्धं च ऋषिभिः सह

ପୁରାତନ କଳ୍ପମାନଙ୍କ ସହ ଯେ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନେ ଅତୀତ ହୋଇଗଲେ, ସେମାନେ ପିତୃ, ମୁନି, ଦେବ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ହିଁ ଗତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 160

कालेन प्रतिसृष्टानि युगानां च विवर्त्तनम् / एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि च

କାଳ ଦ୍ୱାରା ଯୁଗମାନେ ପୁନଃସୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଯୁଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟେ; ଏହି କ୍ରମଯୋଗରେ କଳ୍ପ ଓ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ।

Verse 161

सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः / मन्वन्तरान्ते संहारः संहारान्ते च संभवः

ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ସହ ଶତଶଃ ସହସ୍ରଶଃ କାଳଖଣ୍ଡ ଅତୀତ ହୋଇଛି; ମନ୍ୱନ୍ତରାନ୍ତେ ସଂହାର, ସଂହାରାନ୍ତେ ପୁନଃ ସମ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 162

देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च / न शक्य आनुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि

ଦେବତା, ଋଷି, ମନୁ ଓ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଶତବର୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 163

विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः / मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत

ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାରର ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାର ଏବଂ ମନ୍ୱନ୍ତରର ସଂଖ୍ୟାକୁ ମାନବ ଗଣନାନୁସାରେ ଜାଣ।

Verse 164

मन्वन्तरास्तु संख्याताः संख्यानार्थविशारदैः / त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णा संख्याताः संख्याया द्विजैः

ସଂଖ୍ୟା ଓ ଅର୍ଥରେ ପାରଦର୍ଶୀମାନେ ମନ୍ୱନ୍ତରଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରିଛନ୍ତି; ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଂଖ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତିରିଶ କୋଟି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 165

सप्तषष्टिस्तन्थान्यानि नियुतानि च संख्याया / विंशतिश्च सहस्रामि कालो ऽयं साधिकं विना

ଗଣନାରେ ସତଷଠି ନିୟୁତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଏବଂ କୋଡ଼ିଏ ସହସ୍ର—ଏହି କାଳ ଅଧିକ ବିନା କୁହାଯାଇଛି।

Verse 166

मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषेण प्रकीर्त्तिता / वर्षाग्रेणापि दिव्येन प्रवक्ष्याम्युत्तरं मनोः

ମନ୍ୱନ୍ତରର ଏହି ସଂଖ୍ୟା ମାନବ ଗଣନାରେ କୁହାଗଲା; ଏବେ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷମାନରେ ମଧ୍ୟ ମନୁଙ୍କ ଉତ୍ତର ଭାଗ କହିବି।

Verse 167

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् / द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु

ଦିବ୍ୟ ଗଣନାନୁସାରେ ଅଷ୍ଟ ଶତସହସ୍ର ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ଅଧିକରେ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚାଶତ୍ ସହସ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 168

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ह्याभूतसंप्लवम् / पूर्णं युगसहस्रं स्यात्तदहर्ब्रह्मणः स्मृतम्

ଏହି କାଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶଗୁଣ ହୋଇ ଭୂତ-ସଂପ୍ଲବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ସହସ୍ର ଯୁଗର ଯେ ସମୟ, ସେହିଟି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଦିନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 169

ततः सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः / ब्रह्माणामग्रतः कृत्वा सह देवर्षिदानवैः

ତେବେ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଆଦିତ୍ୟର କିରଣରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବର୍ଷି ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସେମାନେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 170

प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् / स स्रष्टा सर्व भूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः

ସେମାନେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣ ଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି କଳ୍ପାଦିରେ ପୁନଃ ପୁନଃ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ସ୍ରଷ୍ଟା।

Verse 171

इत्येष स्थितिकालो वै मतो देवर्षिभिः सह / सर्वमन्वन्तराणां हि प्रतिसंधिं निबोधत

ଏହିପରି ଏହାକୁ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହ ଥିବା ସ୍ଥିତିକାଳ ବୋଲି ମନାଯାଇଛି। ଏବେ ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କର ପ୍ରତିସନ୍ଧିକୁ ଜାଣ।

Verse 172

युगख्या या समुद्दिष्टा प्रागेतस्मिन्मयानघाः / कृतत्रेतादिसंयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम्

ହେ ଅନଘମାନେ! ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଯେ ଯୁଗ-ସଂଜ୍ଞା କହିଥିଲି, ସେହିଟି କୃତ, ତ୍ରେତା ଆଦି ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ‘ଚତୁର୍ୟୁଗ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 173

तच्चैकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम् / मनोरेतमधीकारं प्रोवाच भगवान्प्रभुः

ତାହା ଏକସପ୍ତତି ଗୁଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଭାବେ ପରିବୃଦ୍ଧ ହୋଇଛି ବୋଲି, ଭଗବାନ୍ ପ୍ରଭୁ ମନୁଙ୍କ ଏହି ଅଧିକାର କହିଲେ।

Verse 174

एवं मन्वन्तराणां च सर्वेषामेव लक्षणम् / अतीतानागतानां वै वर्त्तिमानेन कीर्त्तितम्

ଏହିପରି ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଲକ୍ଷଣ—ଅତୀତ ଓ ଅନାଗତ—ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଆଧାର କରି କୀର୍ତ୍ତିତ ହେଲା।

Verse 175

इत्येष कीत्तितः सर्गो मनोः स्वायंभुवस्य ते / प्रतिसंधिं तु वक्ष्यामि तस्य चैवापरस्य च

ଏହିପରି ତୁମକୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ସର୍ଗ କୀର୍ତ୍ତିତ ହେଲା; ଏବେ ତାହାର ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀର ସନ୍ଧି ମୁଁ କହିବି।

Verse 176

मन्वन्तरं यथा पूर्वमृषिभिर्दैवतैः सह / अवश्यभाविनार्थेन यथावद्विनिवर्त्तते

ପୂର୍ବବତ୍ ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ମନ୍ୱନ୍ତର ଚାଲେ; ଅବଶ୍ୟଭାବୀ ନିୟତିକାରଣରୁ ତାହା ଯଥାବିଧି ସମାପ୍ତ ହୋଇ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 177

एतस्मिन्नन्तरे पूर्वं त्रैलाक्यस्ये श्वरास्तु ये / सप्तर्षयश्च देवाश्च पितरो मनवस्तथा

ଏହି ଅନ୍ତରେ ପୂର୍ବେ ଯେ ତ୍ରିଲୋକ୍ୟର ଈଶ୍ୱର ଥିଲେ—ସପ୍ତର୍ଷି, ଦେବ, ପିତର ଏବଂ ମନୁମାନେ—ସେମାନେ ଥିଲେ।

Verse 178

मन्वन्तरस्य काले तु संपूर्णे साधिके तदा / क्षीणे ऽधिकारे संविग्ना बुद्ध्वा पर्ययमात्मनः

ମନ୍ୱନ୍ତରର କାଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ଅଧିକାର କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜାଣି, ନିଜ ପରିବର୍ତ୍ତନ ବୁଝି ସେମାନେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେଲେ।

Verse 179

महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे मतिम् / ततो मन्वन्तरे तस्मिन्प्रक्षीणे देवतास्तु ताः

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହର୍ଲୋକ ପ୍ରତି ଉନ୍ମୁଖ ହୋଇ ମନ ଧରିଲେ; ପରେ ସେହି ମନ୍ୱନ୍ତର କ୍ଷୀଣ ହେଲାବେଳେ ସେଇ ଦେବତାମାନେ (ଏପରି) ହେଲେ।

Verse 180

संपूर्णेस्थितिकाले तु तिष्ठेदेकं कृतं युगम् / उत्पद्यन्ते भविष्यन्तो ये वै मन्वन्तरेश्वराः

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥିତିକାଳରେ ଗୋଟିଏ କୃତୟୁଗ ରହିଥାଏ; ଏବଂ ଯେ ଭବିଷ୍ୟତର ମନ୍ୱନ୍ତରେଶ୍ୱର, ସେମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 181

देवताः पितरश्चैव ऋषयो मनुरेव च / मन्वन्तरे तु संपूर्णे तद्वदन्ते कलौ युगे

ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ଋଷିମାନେ ଏବଂ ମନୁ ମଧ୍ୟ—ମନ୍ୱନ୍ତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, କଳିଯୁଗରେ ସେମାନେ ଏପରି କହନ୍ତି।

Verse 182

संपद्यते कृतं तेषु कलिशिष्टेषु वै तदा / यथा कृतस्य संतानः कलिपूर्वः स्मृतो बुधैः

ତେବେ ସେହି କଳି-ଶିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ କୃତୟୁଗର ଭାବ ସଂପନ୍ନ ହୁଏ; କାରଣ କୃତୟୁଗର ସନ୍ତାନକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ‘କଳିପୂର୍ବ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 183

तथा मन्वन्तरान्तेषु आदिर्मन्वन्तरस्य च / क्षीणे मन्वन्तरे पूर्वे प्रवृत्ते चापरे पुनः

ସେହିପରି ମନ୍ୱନ୍ତରର ଅନ୍ତେ ଓ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଆଦିରେ; ପୂର୍ବ ମନ୍ୱନ୍ତର କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ଏବଂ ଅପରଟି ପୁନଃ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 184

मुखे कृतयुगस्याथ तेषां शिष्टास्तु ये तदा / सप्तर्षयो मनुश्चैव कालापेक्षास्तु ये स्थिताः

ତାପରେ କୃତଯୁଗର ମୁଖେ, ସେ ସମୟରେ ଯେ ଶିଷ୍ଟ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ) ଥିଲେ—ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ମନୁ ମଧ୍ୟ—କାଳାପେକ୍ଷାରେ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।

Verse 185

मन्वन्तरप्रतीक्षास्ते क्षीयमाणास्तपस्विनः / मन्वन्तरोत्सवस्यार्थे संतत्यर्थे च सर्वदा

ସେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ମନ୍ୱନ୍ତର ପ୍ରତୀକ୍ଷାରେ (ପୂର୍ବକାଳର କ୍ଷୟ ସହ) କ୍ଷୀୟମାନ ହୁଅନ୍ତି; ସଦା ମନ୍ୱନ୍ତରୋତ୍ସବର ନିମିତ୍ତେ ଓ ସନ୍ତତି-ସାତତ୍ୟର ନିମିତ୍ତେ।

Verse 186

पूर्ववत्संप्रवर्त्तन्ते प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने / द्वन्द्वेषु संप्रवृत्तेषु उत्पन्नास्वौषधीषु च

ବୃଷ୍ଟିସୃଷ୍ଟି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ ସେମାନେ ପୂର୍ବବତ୍ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଶୀତ-ଉଷ୍ଣାଦି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ଔଷଧୀ-ବନସ୍ପତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 187

प्रजासु चानिकेतासु संस्थितासु क्वचित्क्वचित् / वार्त्तायां संप्रवृत्तायां धर्मे चैवोपसंस्थिते

ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନେ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଅନିକେତ (ଗୃହହୀନ) ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି; ବାର୍ତ୍ତା (କୃଷି-ବ୍ୟାପାର) ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ ଓ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ସମୀପେ ଆସି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 188

निरानन्दे चापि लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे / अग्रामनगरे चैव वर्णाश्रमविवर्जिते

ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ନିରାନନ୍ଦ ହୁଏ, ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଗ୍ରାମ-ନଗର ନଥାଏ ଏବଂ ବର୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ବିହୀନ ହୁଏ।

Verse 189

पूर्वमन्वन्तरे शिष्टा ये भवन्तीह धार्मिकाः / सप्तर्षयो मनुश्चैव संतानार्थं व्यवस्थिताः

ପୂର୍ବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଯେ ଧାର୍ମିକ ଶିଷ୍ଟଜନ ଥାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ସନ୍ତାନବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ମନୁ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 190

प्रजार्थं तपतां तेषां तपः परमदुश्चरम् / उत्पद्यन्ते हि पूर्वेषां निधनेष्विह पूर्ववत्

ପ୍ରଜାର୍ଥେ ତପ କରୁଥିବା ସେମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଶ୍ଚର; ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ନିଧନ ପରେ ସେମାନେ ଏଠାରେ ପୂର୍ବବତ୍ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 191

देवासुराः पितृगणा ऋषयो मानुषास्तथा / सर्पा भूतपिशाचाश्च गन्धर्वा यक्षराक्षसाः

ଦେବ ଓ ଅସୁର, ପିତୃଗଣ, ଋଷି ଓ ମାନବ; ସର୍ପ, ଭୂତ-ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସ।

Verse 192

ततस्तेषां तु ये शिष्टाः शिष्टाचारान्प्रजक्षते / सप्तर्षयो मनुश्चव ह्यादौ मन्वन्तरस्य हि

ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେ ଶିଷ୍ଟଜନ, ସେମାନେ ଶିଷ୍ଟାଚାର ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି; କାରଣ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଆଦିରେ ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ମନୁ ହିଁ ମାର୍ଗ ଦେଖାନ୍ତି।

Verse 193

प्रारभन्ते च कर्माणि मनुष्यो दैवतैः सह / ऋषीणां ब्रह्मचर्येण गत्वानृण्यं तु व तदा

ମନୁଷ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ କର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ଋଷିମାନଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ତେବେ ସେ ଋଣମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 194

पितॄणां प्रजाया चैव देवानामिज्यया तथा / शतंवर्षसहस्राणां धर्मे वर्णात्मके स्थिताः

ପିତୃମାନଙ୍କ, ପ୍ରଜାର ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ଇଜ୍ୟା ଦ୍ୱାରା; ସେମାନେ ବର୍ଣ୍ଣାତ୍ମକ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଶତବର୍ଷ-ସହସ୍ର ଯାଏଁ ରହିଲେ।

Verse 195

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिर्धर्मान्वर्णाश्रमांस्तथा / स्थापयित्वाश्रमांश्चैव स्वर्गाय देधिरे मनः

ତ୍ରୟୀ, ବାର୍ତ୍ତା, ଦଣ୍ଡନୀତି ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରି; ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ ମନ ଦେଲେ।

Verse 196

पूर्वदेवेषु तेष्वेवं स्वर्गाया भिमुखेषु वै / पूर्वदेवास्ततस्ते वै स्थिता धर्मेण कृत्स्नशः

ସେହି ପୂର୍ବଦେବମାନେ ଏଭଳି ସ୍ୱର୍ଗାଭିମୁଖ ହେଲେ; ତାପରେ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 197

मन्वन्तरे पुरावृत्ते स्थानान्युत्सृज्य सर्वशः / मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति महर्लोकमनामयम्

ମନ୍ୱନ୍ତର ପୂର୍ବବୃତ୍ତ ହେଲେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ତ୍ୟାଗ କରି; ମନ୍ତ୍ର ସହ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଇ ନିରାମୟ ମହର୍ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।

Verse 198

विनिवृत्ताधिकारास्ते मानसीं सिद्धिमास्थिताः / अवेक्षमाणा वशिनस्तिष्ठन्त्या भूतसंप्लवात्

ସେମାନେ ଅଧିକାରରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ମାନସିକ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ବଶୀ ହୋଇ ଭୂତସଂପ୍ଲବକୁ ଦେଖି ସ୍ଥିର ରହିଲେ।

Verse 199

ततस्तेषु व्यतीतेषु पूर्वदेवेषु वै तदा / शून्येषु देवस्थानेषु त्रैलोक्ये तेषु सर्वशः

ତାପରେ ସେହି ପୂର୍ବଦେବମାନେ ଅତୀତ ହେଲେ, ତେବେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟରେ ସର୍ବତ୍ର ଦେବସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା।

Verse 200

उपस्थिता इहान्ये वै ये देवाः स्वर्गवासिनः / ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्ति च

ତେବେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ପରେ ତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରଣ କଲେ।