Adhyaya 6
Book 9 situates the Vijigīṣu not merely as a battlefield commander but as a systems-engineer of victory. In 9.6 (sūtras 31–45), Kautilya prescribes a layered covert choreography to weaken the enemy’s ‘head’ (mukhya) and thereby paralyze the remaining limbs. The method proceeds through controlled commerce and reputation (paṇya framed as ‘enemy-given’), staged accusations, and the calibrated use of lethal instruments (śastra, rasa, agni). A key feature is the use of double-paid agents (ubhaya-vetana) and the deliberate management of surrender/defection narratives (āptabhāva) to convert enemy insiders into vectors of distrust. The strategic objective is not random violence but command-disruption: killing or discrediting one principal, then sequentially testing and isolating others, and finally striking the skandhāvāra or fomenting mutual assassination plots. Within the Saptāṅga, this strengthens the Vijigīṣu’s Amātya-limb (intelligence-executive capacity) to protect the Sena-limb by making victory cheaper, faster, and politically survivable.
Sutras
Sutra 1
दूष्येभ्यः शत्रुभ्यश्च द्विविधा शुद्धा ॥ कZ_०९.६.०१ ॥
‘ଶୁଦ୍ଧି’ (ରାଜ୍ୟ-ଶୋଧନ/ପରିଶୋଧନ) ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଦୂଷ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଏବଂ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କଠାରୁ।
Sutra 2
दूष्यशुद्धायां पौरेषु जानपदेषु वा दण्डवर्जानुपायान्प्रयुञ्जीत ॥ कZ_०९.६.०२ ॥
ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଦୂଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ—ସେମାନେ ପୌରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହେଉନ୍ତୁ କି ଜନପଦ (ଗ୍ରାମ୍ୟ) ମଧ୍ୟରେ—ଦଣ୍ଡକୁ ବର୍ଜନ କରି ଉପାୟମାନ (ଅର୍ଥାତ୍ ଅବଳପ୍ରୟୋଗ/କମ୍ ବଳପ୍ରୟୋଗ ଉପାୟ) ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 3
दण्डो हि महाजने क्षेप्तुमशक्यः ॥ कZ_०९.६.०३ ॥
ଦଣ୍ଡ (ଦଣ୍ଡଶକ୍ତି)କୁ ଜନସମୂହ ଉପରେ ନିର୍ବିଚାରରେ ‘ଛାଡ଼ି’ ଦିଆଯାଇପାରେ ନାହିଁ।
Sutra 4
क्षिप्तो वा तं चार्थं न कुर्यात् अन्यं चानर्थमुत्पादयेत् ॥ कZ_०९.६.०४ ॥
ଦଣ୍ଡ ଯଦି ଅନ୍ଧାଧୁନ୍ଧ ଭାବେ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ତାହା ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରିବ ନାହିଁ; ବରଂ ନୂତନ ଅନର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବ।
Sutra 5
मुख्येषु त्वेषां दाण्डकर्मिकवच्चेष्टेत ॥ कZ_०९.६.०५ ॥
ତାହା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଦଣ୍ଡଦାତା ପରି (ଲକ୍ଷ୍ୟିତ ଦଣ୍ଡକାର୍ଯ୍ୟ ସହ) ସେମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅଗ୍ରସର ହେବା ଉଚିତ।
Sutra 6
शत्रुशुद्धायां यतः शत्रुः प्रधानः कार्यो वा ततः सामादिभिः सिद्धिं लिप्सेत ॥ कZ_०९.६.०६ ॥
‘ଶତ୍ରୁଶୁଦ୍ଧି’ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଯେହେତୁ ଶତ୍ରୁ (କିମ୍ବା ମୁଖ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ) ପ୍ରଧାନ, ତେଣୁ ସାମ ଆଦି ଉପାୟରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 7
स्वामिन्यायत्ता प्रधानसिद्धिः मन्त्रिष्वायत्तायत्तसिद्धिः उभयायत्ता प्रधानायत्तसिद्धिः ॥ कZ_०९.६.०७ ॥
ଯଦି (କାର୍ଯ୍ୟ) ସ୍ୱାମୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର, ତେବେ ସିଦ୍ଧି ସ୍ୱାମୀ ଉପରେ; ଯଦି ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର, ତେବେ ସିଦ୍ଧି ସେମାନେ ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ; ଏବଂ ଯଦି ଉଭୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର, ତେବେ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଧାନ (ମୁଖ୍ୟ) ନିର୍ଭରତା ଉପରେ।
Sutra 8
दूष्यादूष्याणामामिश्रितत्वादामिश्रा ॥ कZ_०९.६.०८ ॥
ଦୂଷ୍ୟ ଓ ଅଦୂଷ୍ୟର ମିଶ୍ରଣ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ଆମିଶ୍ରା’ କୁହାଯାଏ।
Sutra 9
आमिश्रायामदूष्यतः सिद्धिः ॥ कZ_०९.६.०९ ॥
ମିଶ୍ର (ଆମିଶ୍ର) ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅଦୂଷ୍ୟ (ଅକଳୁଷିତ) ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।
Sutra 10
आलम्बनाभावे ह्यालम्बिता न विद्यन्ते ॥ कZ_०९.६.१० ॥
ଆଧାର (ଆଲମ୍ବନ) ନଥିଲେ ଆଶ୍ରିତ/ଲଗିଥିବା ଲୋକ ନଥାନ୍ତି।
Sutra 11
मित्रामित्राणामेकीभावात्परमिश्रा ॥ कZ_०९.६.११ ॥
ମିତ୍ର ଓ ଅମିତ୍ର ଏକୀଭୂତ ହୋଇଯାଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ପରମିଶ୍ରା’ କୁହାଯାଏ।
Sutra 12
परमिश्रायां मित्रतः सिद्धिः ॥ कZ_०९.६.१२ ॥
ପରମିଶ୍ର ପରିସ୍ଥିତିରେ ମିତ୍ରପକ୍ଷରୁ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।
Sutra 13
सुकरो हि मित्रेण संधिः नामित्रेणेति ॥ कZ_०९.६.१३ ॥
ମିତ୍ର ସହିତ ସନ୍ଧି କରିବା ନିଶ୍ଚୟ ସହଜ; ଶତ୍ରୁ ସହିତ ନୁହେଁ।
Sutra 14
मित्रं चेन्न संधिमिच्छेदभीक्ष्णमुपजपेत् ॥ कZ_०९.६.१४ ॥
ଯଦି ମିତ୍ର ସନ୍ଧି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ, ତେବେ ତାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ ଲଗାତାର ମନାଇ ନିଜ ପକ୍ଷକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ।
Sutra 15
ततः सत्त्रिभिरमित्राद्भेदयित्वा मित्रं लभेत ॥ कZ_०९.६.१५ ॥
ତାପରେ ଗୁପ୍ତଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁପକ୍ଷରେ ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରି ଏକ ମିତ୍ର (ମିତ୍ରରାଜ୍ୟ) ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 16
मित्रसंघस्य वा योऽन्तस्थायी तं लभेत ॥ कZ_०९.६.१६ ॥
କିମ୍ବା ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ସଂଘରେ ଯେ ଅନ୍ତସ୍ଥ (ଭିତରେ ଥିବା) ବ୍ୟକ୍ତି ଅଛି, ତାକୁ ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 17
अन्तस्थायिनि लब्धे मध्यस्थायिनो भिद्यन्ते ॥ कZ_०९.६.१७ ॥
ଅନ୍ତସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ଲାଭ ହେଲେ ମଧ୍ୟସ୍ଥ (ତଟସ୍ଥ) ପକ୍ଷମାନେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
Sutra 18
मध्यस्थायिनं वा लभेत ॥ कZ_०९.६.१८ ॥
କିମ୍ବା ମଧ୍ୟସ୍ଥ (ତଟସ୍ଥ) ପକ୍ଷକୁ ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 19
मध्यस्थायिनि लब्धे नान्तस्थायिनः संहन्यन्ते ॥ कZ_०९.६.१९ ॥
ମଧ୍ୟସ୍ଥ (ତଟସ୍ଥ) ପକ୍ଷକୁ ନିଜ ପକ୍ଷରେ କରିଲେ, ଭିତରର ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ର (ସଂଘବଦ୍ଧ) ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Sutra 20
यथा चैषामाश्रयभेदस्तानुपायान्प्रयुञ्जीत ॥ कZ_०९.६.२० ॥
ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ/ସମର୍ଥନ-ଆଧାରର ଭେଦ ଅନୁସାରେ, ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଉପାୟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 21
धार्मिकं जातिकुलश्रुतवृत्तस्तवेन सम्बन्धेन पूर्वेषां त्रैकाल्योपकारानपकाराभ्यां वा सान्त्वयेत् ॥ कZ_०९.६.२१ ॥
ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଜନ୍ମ, ଜାତି/କୁଳ, ଶ୍ରୁତ (ବିଦ୍ୟା) ଓ ବୃତ୍ତ (ଆଚରଣ)ର ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା; ସମ୍ବନ୍ଧ/ସଙ୍ଗତିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି; ଏବଂ ଭୂତ-ବର୍ତ୍ତମାନ-ଭବିଷ୍ୟତର ଉପକାରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କରାଇ—କିମ୍ବା ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଅପକାର (କ୍ଷତି) ଏଡ଼ାଇବାର ସନ୍ଦର୍ଭ ଦେଇ—ସାନ୍ତ୍ୱନା/ସମାଧାନ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 22
निवृत्तोत्साहं विग्रहश्रान्तं प्रतिहतोपायं क्षयव्ययाभ्यां प्रवासेन चोपतप्तं शौचेनान्यं लिप्समानमन्यस्माद्वा शङ्कमानं मैत्रीप्रधानं वा कल्याणबुद्धिं साम्ना साधयेत् ॥ कZ_०९.६.२२ ॥
ଯିଏ ଉତ୍ସାହ ହରାଇଛି, ବିଗ୍ରହରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଯାହାର ଉପାୟ ଅବରୁଦ୍ଧ, ଯିଏ କ୍ଷୟ-ବ୍ୟୟ ଓ ପ୍ରବାସ/ନିର୍ବାସରେ ପୀଡ଼ିତ; କିମ୍ବା ଶୌଚ/ସୁରକ୍ଷା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ୟ (ଶୁଚି/ସୁରକ୍ଷିତ) ଅବସ୍ଥା ଚାହୁଁଥିବା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଜନଙ୍କୁ ନେଇ ଶଙ୍କିତ/ଭୟଭୀତ; କିମ୍ବା ମୈତ୍ରୀପ୍ରଧାନ ଓ କଲ୍ୟାଣବୁଦ୍ଧି ଥିବା—ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସାମ (ମଧୁର ବଚନ/ସମାଧାନ) ଦ୍ୱାରା ସାଧିବା ଉଚିତ।
Sutra 23
लुब्धं क्षीणं वा तपस्विमुख्यावस्थापनापूर्वं दानेन साधयेत् ॥ कZ_०९.६.२३ ॥
ଲୋଭୀ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ—କିମ୍ବା ଯେ ଦୁର୍ବଳ—ତାକୁ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରମୁଖ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ପରେ ଦାନ/ପ୍ରଲୋଭନ ଦ୍ୱାରା ସାଧିବା ଉଚିତ।
Sutra 24
तत्पञ्चविधं देयविसर्गो गृहीतानुवर्तनमात्तप्रतिदानं स्वद्रव्यदानमपूर्वं परस्वेषु स्वयं ग्राहदानं च ॥ कZ_०९.६.२४ ॥
ସେ (ଦାନ-ନୀତି) ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର—(୧) ଦେବାକୁ ଥିବାର ବିତରଣ/ମୁକ୍ତି, (୨) ପୂର୍ବରୁ ଜିତା/ବଶୀଭୂତ ଲୋକଙ୍କର ନିଷ୍ଠା ରକ୍ଷା, (୩) ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବାର ପ୍ରତିଦାନ (ଫେରତ), (୪) ନିଜ ଧନରୁ ଦାନ, ଏବଂ (୫) ଅପୂର୍ବ ଦାନ—ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସମ୍ପଦରୁ ନିଜ ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ/ଲାଭର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା।
Sutra 25
इति दानकर्म ॥ कZ_०९.६.२५ ॥
ଏହିପରି ଦାନକର୍ମ (ପ୍ରଲୋଭନ ପ୍ରକ୍ରିୟା) ସମାପ୍ତ।
Sutra 26
परस्परद्वेषवैरभूमिहरणशङ्कितमतोऽन्यतमेन भेदयेत् ॥ कZ_०९.६.२६ ॥
ଯଦି ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଦ୍ୱେଷ/ବୈରରେ ଥାଆନ୍ତି କିମ୍ବା ଭୂମି-ହରଣ (ଭୂଖଣ୍ଡ ହଡପ) ବିଷୟରେ ଶଙ୍କିତ ଥାଆନ୍ତି, ତେବେ ଏହି କାରଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏକୁ ଆଧାର କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଭେଦ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 27
भीरुं वा प्रतिघातेन कृतसंधिरेष त्वयि कर्मकरिष्यति मित्रमस्य निसृष्टं संधौ वा नाभ्यन्तरः इति ॥ कZ_०९.६.२७ ॥
କିମ୍ବା, ଭୀରୁ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରତିଘାତ/ଭୟଦେଇ (ଏଭଳି ବିଶ୍ୱାସ କରାଅ): ‘ଏହି ଲୋକ ସନ୍ଧି କରିଛି ଏବଂ ତୋ ବିରୋଧରେ କାମ କରିବ; ଏହାର ମିତ୍ର (ତୋମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ଛାଡ଼ାଯାଇଛି/ପ୍ରତିଷ୍ଠାପିତ; କିମ୍ବା ସନ୍ଧିରେ ସେ ଭିତରକା (ଭରସାଯୋଗ୍ୟ) ନୁହେଁ।’
Sutra 28
यस्य वा स्वदेशादन्यदेशाद्वा पण्यानि पण्यागारतयागच्छेयुः तानि अस्य यातव्याल् लब्धानि इति सत्त्रिणश्चारयेयुः ॥ कZ_०९.६.२८ ॥
ଏବଂ ଯାହାର ପଣ୍ୟ ସ୍ୱଦେଶରୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଦେଶରୁ ଏମିତି ଯାଏ ଯେ ମନେ ହୁଏ ପଣ୍ୟାଗାର/ଗୋଦାମ-ଡିପୋକୁ ଯାଉଛି, ସେଠାରେ ସତ୍ତ୍ରିଣ (ଏଜେଣ୍ଟ)ମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି ଏହିପରି ଖବର ଦେବାକୁ କହିବା ଉଚିତ: ‘ଏହି ପଣ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ପଠାଣି/ମାର୍ଗମଧ୍ୟରେ ଲଭ୍ୟ (କନ୍ସାଇନମେଣ୍ଟ) ଅଟେ।’
Sutra 29
बहुलीभूते शासनमभित्यक्तेन प्रेषयेत् एतत्ते पण्यं पण्यागारं वा मया ते प्रेषितं सामवायिकेषु विक्रमस्व अपगच्छ वा ततः पणशेषमवाप्स्यसि इति ॥ कZ_०९.६.२९ ॥
ପରିସ୍ଥିତି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଭାବେ ଗଢ଼ିଉଠିଲେ, ତ୍ୟାଜ୍ୟ/ଅସ୍ୱୀକାର୍ଯ୍ୟ (ଅଭିତ୍ୟକ୍ତ) ମଧ୍ୟସ୍ଥ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପଠାଇବ— “ଏହି ପଣ୍ୟ—କିମ୍ବା ଏହି ପଣ୍ୟାଗାର—ମୁଁ ତୁମକୁ ପଠାଇଛି। ସଂଘ/ସମୂହ (ସାମବାୟିକ) ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଦାବି ଦୃଢ଼ କର; କିମ୍ବା ସେଠାରୁ ହଟିଯାଅ, ତାହାହେଲେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦେୟ ପାଇବୁ।”
Sutra 30
ततः सत्त्रिणः परेषु ग्राहयेयुः एतदरिप्रदत्तमिति ॥ कZ_०९.६.३० ॥
ତାପରେ ଏଜେଣ୍ଟମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମନେଇବେ— “ଏହା ଶତ୍ରୁ ଦେଇଛି।”
Sutra 31
शत्रुप्रख्यातं वा पण्यमविज्ञातं विजिगीषुं गच्छेत् ॥ कZ_०९.६.३१ ॥
କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁସହ ପରିଚିତ/ଶତ୍ରୁପ୍ରଖ୍ୟାତ ପଣ୍ୟକୁ ଅପରିଚିତ (ଅବିଜ୍ଞାତ) ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଜୟ-ଇଚ୍ଛୁକ (ବିଜିଗୀଷୁ)ଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯିବ।
Sutra 32
तदस्य वैदेहकव्यञ्जनाः शत्रुमुख्येषु विक्रीणीरन् ॥ कZ_०९.६.३२ ॥
ତାପରେ ତାଙ୍କର ବୈଦେହକ ବ୍ୟାପାରୀ/ଏଜେଣ୍ଟମାନେ ସେହି ପଣ୍ୟକୁ ଶତ୍ରୁର ମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କ (ଉଚ୍ଚବର୍ଗ) ମଧ୍ୟରେ ବିକ୍ରି କରିବେ।
Sutra 33
ततः सत्त्रिणः परेषु ग्राहयेयुः एतत्पण्यमरिप्रदत्तमिति ॥ कZ_०९.६.३३ ॥
ତାପରେ (ରାଜ୍ୟର) ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପରଦେଶୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ (ଅର୍ଥାତ୍ ଶତ୍ରୁ ପକ୍ଷର କ୍ଷେତ୍ରରେ) ଏହି ଅଭିଯୋଗରେ ଗିରଫ କରାଇବେ: “ଏହି ପଣ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ଦେଇଛି।”
Sutra 34
महापराधानर्थमानाभ्यामुपगृह्य वा शस्त्ररसाग्निभिरमित्रे प्रणिदध्यात् ॥ कZ_०९.६.३४ ॥
ଅଥବା ମହାପରାଧର ଅଭିଯୋଗ ଲଗାଇ, କିମ୍ବା ଧନ ଓ ସମ୍ମାନ (ଲୋଭ ଓ ସତ୍କାର) ଦେଇ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ବଶରେ ଆଣି, ଶତ୍ରୁ ବିରୋଧରେ ଅସ୍ତ୍ର, ବିଷ/ରାସାୟନିକ ଦ୍ରବ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ହାନିକାରକ ଉପାୟ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 35
अथैकममात्यं निष्पातयेत् ॥ कZ_०९.६.३५ ॥
ତାପରେ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ଗୋଟିଏ ମନ୍ତ୍ରୀ/ଅଧିକାରୀକୁ ନିର୍ମୂଳ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 36
तस्य पुत्रदारमुपगृह्य रात्रौ हतमिति ख्यापयेत् ॥ कZ_०९.६.३६ ॥
ତାହାର ପୁଅ ଓ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆଣି, “ସେ ରାତିରେ ହତ ହେଲା” ବୋଲି ଖବର ପ୍ରଚାର କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 37
अथामात्यः शत्रोस्तानेकैकशः प्ररूपयेत् ॥ कZ_०९.६.३७ ॥
ତାପରେ (ଘୁସିଥିବା) ମନ୍ତ୍ରୀ/ଗୁପ୍ତଚର ଶତ୍ରୁର ସ୍ଥାନ/ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ କରି ଗୁପ୍ତ ନିରୀକ୍ଷଣ ଓ ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 38
ते चेद् यथोक्तं कुर्युर्न चैनान् ग्राहयेत् ॥ कZ_०९.६.३८ ॥
ଯଦି ସେମାନେ କୁହାଯାଇଥିବା ପରି କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Sutra 39
अशक्तिमतो वा ग्राहयेत् ॥ कZ_०९.६.३९ ॥
ନହେଲେ ସେ ଅସମର୍ଥ/ସାଧନହୀନ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଗିରଫ କରାଇବ।
Sutra 40
आप्तभावोपगतो मुख्यादस्यात्मानं रक्षणीयं कथयेत् ॥ कZ_०९.६.४० ॥
ବିଶ୍ୱାସର ଭାବ ଧାରଣ କରି ସେ ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ କହିବ— “ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ଦେହ/ପ୍ରାଣକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।”
Sutra 41
अथामित्रशासनं मुख्योपघाताय प्रेषितमुभयवेतनो ग्राहयेत् ॥ कZ_०९.६.४१ ॥
ତାପରେ ଶତ୍ରୁର ଆଦେଶରେ ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା ପାଇଁ ପଠାଯାଇଥିବା ଉଭୟବେତନ (ଦୁଇ ପକ୍ଷରୁ ବେତନ ପାଉଥିବା) ଏଜେଣ୍ଟକୁ ଧରିବ।
Sutra 42
उत्साहशक्तिमतो वा प्रेषयेत् अमुष्य राज्यं गृहाण यथास्थितो नः संधिः इति ॥ कZ_०९.६.४२ ॥
ନହେଲେ ଉତ୍ସାହ ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିବା ଜଣକୁ ଏହି ସନ୍ଦେଶ ସହ ପଠାଇବ— “ତାହାର ରାଜ୍ୟ ଦଖଲ କର; ଆମ ସନ୍ଧି ଯେପରି ଅଛି ସେପରି ରହିବ।”
Sutra 43
ततः सत्त्रिणः परेषु ग्राहयेयुः ॥ कZ_०९.६.४३ ॥
ତା’ପରେ ସତ୍ତ୍ରିଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁପକ୍ଷରେ ନିଜ ଲୋକ/ସହଯୋଗୀ (ଏଜେଣ୍ଟ) ଗଢ଼ି ନେବାକୁ କରାଯିବା ଉଚିତ।
Sutra 44
एकस्य स्कन्धावारं वीवधमासारं वा घातयेयुः ॥ कZ_०९.६.४४ ॥
ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷର ଶିବିର (କିମ୍ବା ଶିବିର-ଅଂଶ) ଉପରେ ଝଞ୍ଜାଟ/ଉପଦ୍ରବ କିମ୍ବା ହଠାତ୍ ହାନା/ଆକ୍ରମଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରହାର କରାଇବା ଉଚିତ।
Sutra 45
इतरेषु मैत्रीं ब्रुवाणाः त्वमेतेषां घातयितव्यः इत्युपजपेयुः ॥ कZ_०९.६.४५ ॥
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ମିତ୍ରତା କହି ଯାଇ ସେମାନେ କାନେ କାନେ କହିବେ: ‘ତୁମକୁ ହିଁ ଏମାନେ ମାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।’
Sutra 46
यस्य वा प्रवीरपुरुषो हस्ती हयो वा म्रियेत गूढपुरुषैर्हन्येत ह्रियेत वा सत्त्रिणः परस्परोपहतं ब्रूयुः ॥ कZ_०९.६.४६ ॥
କାହାର ମୁଖ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧା, ହାତୀ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ମରିଗଲେ—କିମ୍ବା ଗୁପ୍ତ ଏଜେଣ୍ଟମାନେ ଗୋପନରେ ମାରିଦେଲେ କିମ୍ବା ଚୋରି କଲେ—ଘୁସିଥିବାମାନେ କହିବେ ଯେ ଏହା ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷକୁ କରିଥିବା ଆଘାତ (ପରସ୍ପର ହାନି) ଅଟେ।
Sutra 47
ततः शासनमभिशस्तस्य प्रेषयेत्भूयः कुरु ततः पणशेएषमवाप्स्यसि इति ॥ कZ_०९.६.४७ ॥
ତାପରେ ଯାହା ଉପରେ ଅଭିଯୋଗ ହୋଇଛି ତାହାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପଠାଇବ: ‘ପୁଣି କର; ତାହାପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ପରିଶ୍ରମିକ ପାଇବୁ।’
Sutra 48
तदुभयवेतना ग्राहयेयुः ॥ कZ_०९.६.४८ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ତାକୁ ଉଭୟ ପକ୍ଷରୁ ପରିଶ୍ରମିକ (ଦୁଇଗୁଣା) ଗ୍ରହଣ କରାଇବା ଉଚିତ।
Sutra 49
भिन्नेष्वन्यतमं लभेत ॥ कZ_०९.६.४९ ॥
ସେମାନେ ଭାଗ ହୋଇଗଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେକୁ (ମିତ୍ର/ପକ୍ଷତ୍ୟାଗୀ ଭାବେ) ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 50
तेन सेनापतिकुमारदण्डचारिणो व्याख्याताः ॥ कZ_०९.६.५० ॥
ଏହାଦ୍ୱାରା ସେନାପତି, ରାଜକୁମାର ଏବଂ ଦଣ୍ଡଚାରୀ (ଦଣ୍ଡ/କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ବୟନ ଅଧିକାରୀ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା।
Sutra 51
सांधिकं च भेदं प्रयुञ्जीत ॥ कZ_०९.६.५१ ॥
ସେ ସନ୍ଧି/କୂଟନୀତି ସହିତ ଭେଦ (ବିଭେଦ) ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 52
इति भेदकर्म ॥ कZ_०९.६.५२ ॥
ଏହିପରି ଭେଦକର୍ମ (ବିଭେଦ କାର୍ଯ୍ୟ) ସମାପ୍ତ।
Sutra 53
तीक्ष्णमुत्साहिनं व्यसनिनं स्थितशत्रुं वा गूढपुरुषाः शस्त्राग्निरसादिभिः साधयेयुः सौकर्यतो वा तेषामन्यतमः ॥ कZ_०९.६.५३ ॥
ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହୀ, ବ୍ୟସନୀ, କିମ୍ବା ସ୍ଥାୟୀ ଶତ୍ରୁକୁ ଶସ୍ତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବିଷ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍କ୍ରିୟ/ନିଧନ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ସୁବିଧାନୁସାରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ ଉପାୟରେ।
Sutra 54
तीक्ष्णो ह्येकः शस्त्ररसाग्निभिः साधयेत् ॥ कZ_०९.६.५४ ॥
ନିଶ୍ଚୟ, ଗୋଟିଏ ତୀକ୍ଷ୍ଣ (ଗୁପ୍ତ) ଏଜେଣ୍ଟ ଶସ୍ତ୍ର, ବିଷ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରିପାରେ।
Sutra 55
अयं सर्वसंदोहकर्म विशिष्टं वा करोति ॥ कZ_०९.६.५५ ॥
ଏହି (ଏଜେଣ୍ଟ) ସମଗ୍ର ସଂଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା କୌଣସି ବିଶିଷ୍ଟ ବିଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।
Sutra 56
इत्युपायचतुर्वर्गः ॥ कZ_०९.६.५६ ॥
ଏହିପରି ଉପାୟମାନଙ୍କର ଚତୁର୍ବର୍ଗ (ଚାରି ପ୍ରକାରର ସମୁହ) ଅଟେ।
Sutra 57
पूर्वः पूर्वश्चास्य लघिष्ठः ॥ कZ_०९.६.५७ ॥
ଏଥିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ (ଉପାୟ) ପରବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଅଧିକ ଲଘୁ।
Sutra 58
सान्त्वमेकगुणम् ॥ कZ_०९.६.५८ ॥
ସାନ୍ତ୍ୱ (ସାମ) ଏକଗୁଣ—ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ।
Sutra 59
दानं द्विगुणं सान्त्वपूर्वम् ॥ कZ_०९.६.५९ ॥
ଦାନ/ପ୍ରଲୋଭନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର; ତାହା ସାନ୍ତ୍ୱନା (ସମାଧାନ) ପୂର୍ବକ ହେବା ଉଚିତ।
Sutra 60
भेदस्त्रिगुणः सान्त्वदानपूर्वः ॥ कZ_०९.६.६० ॥
ଭେଦ (ଫୁଟ) ତିନି ପ୍ରକାର; ତାହା ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ଦାନ/ପ୍ରଲୋଭନ ପୂର୍ବକ ହେବା ଉଚିତ।
Sutra 61
दण्डश्चतुर्गुणः सान्त्वदानभेदपूर्वः ॥ कZ_०९.६.६१ ॥
ଦଣ୍ଡ/ଦମନ ଚାରି ପ୍ରକାର; ତାହା ସାନ୍ତ୍ୱନା, ଦାନ/ପ୍ରଲୋଭନ ଓ ଭେଦ ପୂର୍ବକ ହେବା ଉଚିତ।
Sutra 62
इत्यभियुञ्जानेषूक्तम् ॥ कZ_०९.६.६२ ॥
ଏହିପରି, (ଏହି ଉପାୟଗୁଡ଼ିକର) ପ୍ରୟୋଗରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି।
Sutra 63
स्वभूमिष्ठेषु तु त एवोपायाः ॥ कZ_०९.६.६३ ॥
ଯେମାନେ ନିଜ ଭୂମିରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସେହି ଉପାୟଗୁଡ଼ିକୁ ହିଁ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 64
विशेषस्तु ॥ कZ_०९.६.६४ ॥
କିନ୍ତୁ ଏକ ବିଶେଷ (ପୃଥକ) ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଛି।
Sutra 65
स्वभूमिष्ठानामन्यतमस्य पण्यागारैरभिज्ञातान्दूतमुख्यानभीक्ष्णं प्रेषयेत् ॥ कZ_०९.६.६५ ॥
ନିଜ ଭୂମିରେ ସ୍ଥିତିଶୀଳ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଜଣଙ୍କ ପାଖକୁ, ପଣ୍ୟାଗାର (ବାଣିଜ୍ୟ ଗୋଦାମ/ବଣିକ ଜାଲ) ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ ମୁଖ୍ୟ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପଠାଇବା ଉଚିତ।
Sutra 66
त एनं संधौ परहिंसायां वा योजयेयुः ॥ कZ_०९.६.६६ ॥
ସେମାନେ ତାକୁ ସନ୍ଧିରେ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ-ହିଂସାରେ (ଶତ୍ରୁବିରୋଧୀ ଆଘାତ/ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ) ନିଯୁକ୍ତ କରିବେ।
Sutra 67
अप्रतिपद्यमानं कृतो नः संधिः इत्यावेदयेयुः ॥ कZ_०९.६.६७ ॥
ସେ ଯଦି ଗ୍ରହଣ ନ କରେ, ତେବେ ସେମାନେ ଜଣାଇବେ: ‘ଆମ ସହିତ ସନ୍ଧି ହୋଇଗଲା।’
Sutra 68
तमितरेषामुभयवेतनाः संक्रामयेयुः अयं वो राजा दुष्टः इति ॥ कZ_०९.६.६८ ॥
ଉଭୟ-ବେତନ (ଦୁଇ ପକ୍ଷରୁ ବେତନ ପାଉଥିବା) ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ତାକୁ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷ(ମାନଙ୍କ) ଦିଗକୁ ସଂକ୍ରମଣ କରାଇବେ, ଏହି କଥା କହି: ‘ତୁମମାନଙ୍କର ଏହି ରାଜା ଦୁଷ୍ଟ।’
Sutra 69
यस्य वा यस्माद्भयं वैरं द्वेषो वा तं तस्माद्भेदयेयुः अयं ते शत्रुणा संधत्ते पुरा त्वामतिसंधत्ते क्षिप्रतरं संधीयस्व निग्रहे चास्य प्रयतस्व इति ॥ कZ_०९.६.६९ ॥
ଯାହାକୁ ସେ ଭୟ କରେ, ଯାହା ସହିତ ତାହାର ବୈର କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ ଅଛି, ତାକୁ ସେହି ପକ୍ଷରୁ ଭେଦ କରାଇବା ଉଚିତ, ଏହିପରି କହି—“ଏ ଲୋକ ତୋର ଶତ୍ରୁ ସହିତ ସନ୍ଧି କରୁଛି; ସନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ତୋତେ ଠକିବା ପୂର୍ବରୁ ତୁ ଶୀଘ୍ରତର ସନ୍ଧି କର ଏବଂ ତାକୁ ନିଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।”
Sutra 70
आवाहविवाहाभ्यां वा कृत्वा सम्योगमसम्युक्तान्भेदयेत् ॥ कZ_०९.६.७० ॥
କିମ୍ବା ନିଶ୍ଚୟ (ବାଗ୍ଦାନ) ଓ ବିବାହ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କରି, ଯେମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକତ୍ର ନୁହନ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ଭେଦ କରାଇବା ଉଚିତ।
Sutra 71
सामन्ताटविकतत्कुलीनापरुद्धैश्चैषां राज्यानि घातयेत्सार्थव्रजाटवीर्वा दण्डं वाभिसृतम् ॥ कZ_०९.६.७१ ॥
ସୀମାନ୍ତ ସାମନ୍ତ, ଅଟବୀକ (ବନ) ନାୟକ, ଜାତି/କୁଳୀନ ବଂଶ ଏବଂ ନିରୁଦ୍ଧ (ବନ୍ଧକ/ବନ୍ଦୀ) ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆଘାତ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ବଣିକ ସାର୍ଥ (କାରଭାନ) ଓ ଅଟବୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ଉପକରଣ କରି, ଅଥବା ପ୍ରେରିତ ଦଣ୍ଡବଳ ଦ୍ୱାରା।
Sutra 72
परस्परापाश्रयाश्चैषां जातिसंघाश्छिद्रेषु प्रहरेयुः गूढाश्चाग्निरसशस्त्रेण ॥ कZ_०९.६.७२ ॥
ତାଙ୍କର ପରସ୍ପର ଆଶ୍ରିତ ଜାତି-ସଂଘଗୁଡ଼ିକ ଦୁର୍ବଳ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରହାର କରୁନ୍ତୁ; ଏବଂ ଗୁପ୍ତଚରମାନେ ଅଗ୍ନି, ବିଷ ଓ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା।
Sutra 73
घातयेत्परमिश्रायां विश्वासेनामिषेण च ॥ कZ_०९.६.७३च्द् ॥
ମିଶ୍ର/ନିରପେକ୍ଷ ପରିବେଶରେ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଆମିଷକୁ ଉପାୟ କରି (ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ) ହତ୍ୟା କରାଇବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
By collapsing enemy cohesion through targeted covert measures, the state avoids prolonged campaigns, reduces battlefield casualties and fiscal drain, and secures faster stabilization of conquered territory—thus protecting subjects and treasury through cheaper victory.
This unit does not state a codified internal penalty; implied daṇḍa is operational: agents who fail ‘yathokta’ are not to be seized if compliant, while the incapable (aśaktimataḥ) may be seized/neutralized. In practice, dereliction in secret service falls under rājadaṇḍa (discipline up to removal or death) elsewhere in the śāstra.