
Kṛṣṇagaṅgā-tīrtha-māhātmyaṃ tathā Vasu-brāhmaṇa-kanyā-vṛttāntaḥ
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography) with Social-Ethical Narrative
ဝရာဟာသည် ပೃထဝီကို ဆက်လက်သင်ကြားကာ ကೃṣṇagaṅgā နှင့် ယမုနာ (ကာလင်ဒီ) ဆိုင်ရာ တီရ္ထသန့်ရှင်းရာ အစုအဝေး၏ မဟာတ్మကို ဖော်ပြသည်။ စည်းကမ်းတကျ ရေချိုးခြင်း၊ သမ္မတရားကို သတိရခြင်းနှင့် ထုံးတမ်းအတိုင်း အကျင့်အကြံပြုလုပ်ဆောင်ခြင်းတို့ကို သန့်စင်မှု၏ လမ်းစဉ်ဟု ထင်ရှားစေသည်။ မဿုရာအနီးအဝန်းတွင် ဗျာသ၏ အာရှရမကို ရာသီအလိုက် ပညာရှိ တပသီများ စုဝေးရာနေရာအဖြစ် ပြထားပြီး śrauta၊ smārta နှင့် purāṇika ထုံးတမ်းများအပေါ် သံသယများကို ဖြေရှင်းကြသည်။ ထို့နောက် ကိစ္စရပ်တစ်ခုအဖြစ် ပာဉ္စာလ ဘြာဟ္မဏ ဝစုသည် အစာခေါင်ပါးမှုကြောင့် တောင်ဘက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ အိမ်ထောင်တည်ထောင်ပြီး၊ နောက်ပိုင်း သူ၏သမီးသည် ‘အর্ধစန္ဒ్ర’ ဟု နှိုင်းယှဉ်ထားသော အရိုးမြှုပ်/အရိုးချခြင်းနေရာတွင် သေပြီးနောက် ကုသိုလ်ရရှိမည်ဟု ကြားသိသဖြင့် ဘုရားဖူးအဖွဲ့နှင့် မဿုရာသို့ သွားရောက်သည်။ သူမ၏ အလှအပကြောင့် ရှိဝဘုရားကျောင်းတွင် ဘုရင်၏ ဆက်တိုက်အနုဋ္ဌာန်နှင့် ဆက်နွယ်သော ကာမပျော်ရာ မိန်းမများ၏ ပတ်ဝန်းကျင်ထဲသို့ ဆွဲငင်ခံရပြီး၊ အားနည်းလွယ်မှု၊ လူမှုသက်ရောက်မှုနှင့် သန့်ရှင်းရာနေရာများ၏ စီမံအုပ်ချုပ်မှုအပေါ် နီတိကိစ္စများကို ထုတ်ဖော်စေသည်။
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु चान्यद्वरारोहे कृष्णगङ्गासमुद्भवम् ॥ यमुनास्रोतसि स्नात्वा कृष्णद्वैपायनो मुनिः ॥
သရီဝရာဟ မိန့်တော်မူသည်– “နောက်ထပ်လည်း နားထောင်လော့၊ အို လှပမြင့်မြတ်သူ၊ ကృష్ణဂင်္ဂါ၏ ပေါ်ပေါက်လာပုံကို။ ယမုနာ၏ စီးကြောင်း၌ ရေချိုးပြီးနောက် မုနိ ကృష్ణဒွైပာယန (ဗျာသ) သည်…”
Verse 2
ध्यात्वा मनसि गङ्गां तां कालिन्दीं पापहारिणीम् ॥ नित्यं च कर्म कुरुते तत्र तीर्थजलाप्लुतिम् ॥
ထိုဂင်္ဂါ—အဓိပ္ပါယ်မှာ ပாபဖျက်ရှင် ကာလိန္ဒီ—ကို စိတ်၌ သမาธိပြု၍၊ သူသည် ထိုနေရာ၌ နေ့စဉ် ကర్మများကို ဆောင်ရွက်ပြီး တီရ္ထရေ၌လည်း ရေမြုပ်အောင် ဆင်းချိုးသည်။
Verse 3
सोमवैकुण्ठयोर्मध्ये कृष्णाङ्गेति कथ्यते ॥ यत्रातप्यत स व्यासो मथुरायां स्थितोऽमलः ॥
ဆိုမနှင့် ဝိုင်ကුණ္ဌအကြားတွင် “ကృష్ణာင်္ဂ” ဟုခေါ်သောနေရာရှိသည်ဟုဆိုကြသည်။ ထိုနေရာ၌ မထုရာတွင်နေထိုင်သော အညစ်အကြေးကင်းသည့် ဗျာသသည် တပဿာကို ဆောင်ရွက်하였다။
Verse 4
तत्राश्रमपदं दिव्यं मुनिप्रवरसेवितम् ॥ आगच्छन्ति सदा तत्र चातुर्मास्यमुपासितुम् ॥
ထိုနေရာတွင် မုနိအထွတ်အမြတ်တို့က စောင့်ရှောက်ကူညီသော သာယာမြင့်မြတ်သည့် အာရှရမ်နေရာတစ်ခုရှိသည်။ သူတို့သည် “ချာတုရ္မာသျ” ဝတ်ပြုတရားကို ဆောင်ရန် အမြဲတမ်း ထိုနေရာသို့ လာရောက်ကြသည်။
Verse 5
मुनयो वेदतत्त्वज्ञा ज्ञानिनः संहितव्रताः ॥ श्रौतस्मार्त्तपुराणेषु सन्देहो यस्य कस्यचित् ॥
မုနိတို့သည်—ဝေဒ၏ အတ္ထသဘောကို သိမြင်သူများ၊ ဉာဏ်ပညာပြည့်ဝသူများ၊ စည်းကမ်းတကျ ဝတ်တရားများ၌ တည်ကြည်သူများဖြစ်၍—“ရှရောတ”, “စမာရတ” နှင့် “ပုရာဏ” အစဉ်အလာများအပေါ် သံသယပေါ်လာသူတို့ကို သင်ကြားညွှန်ပြကြသည်။
Verse 6
व्यासोऽपनodayāmāsa नानावाक्यैः सताङ्गतिः ॥
သုတေသနသမာဓိရှိသော သုခသမာဓိဝင် စတုတၱမလူကောင်းတို့နှင့် ပေါင်းသင်းသူ ဗျာသသည် စကားတော်အမျိုးမျိုးဖြင့် (သူတို့၏) သံသယကို ဖယ်ရှားပေး하였다။
Verse 7
कालञ्जरे महादेवं तत्र तीर्थपतिं शिवम् ॥ यस्य सन्दर्शनादेव कृष्णगङ्गाफलं भवेत् ॥
ကာလဉ္ဇရ၌ မဟာဒေဝ—ထိုနေရာ၏ တီရ္ထပတိ ရှိဝဖြစ်သည်။ သူ့ကို ဒർശန (တွေ့မြင်ခြင်း) သာဖြင့်ပင် ကృష్ణဂင်္ဂါ၏ အကျိုးဖလကို ရရှိနိုင်သည်။
Verse 8
तत्र स्थितो द्वादशाब्दव्रती सङ्गविवर्जितः॥ पक्षाहारी च फलभुग्दर्शे वै पौर्णमासिके॥
ထိုနေရာတွင် တည်နေ၍ သူသည် လောကီပေါင်းသင်းမှုမှ ကင်းလွတ်ကာ ဆယ့်နှစ်နှစ်ကြာ ဝ్రတ (သစ္စာကတိ) ကို ခံယူ하였다။ တစ်ပတ်နှစ်ပတ်တစ်ကြိမ်သာ စားသောက်၍ သစ်သီးဖြင့် အသက်မွေးကာ အမావာသျာနှင့် ပေါုර්ဏိမာ အခမ်းအနားများကို စည်းကမ်းတကျ ပြုလုပ်하였다။
Verse 9
गत्वा हिमालयं चासौ बदरीमभितो गतः॥ व्यासश्चर्यापरस्तत्र ध्यानयोगपरायणः॥
ဟိမဝန္တတောင်တန်းသို့ သွားရောက်ပြီးနောက် သူသည် ဘဒရီ (Badarī) အနီးအနားဒေသသို့လည်း ဆက်လက်သွား하였다။ ထိုနေရာတွင် အကျင့်စည်းကမ်းကို အလွန်တည်ကြည်သော ဗျာသ (Vyāsa) သည် ဓျာနယောဂ (သမาธိယောဂ) တွင် အာရုံစိုက်နေ하였다။
Verse 10
प्रत्यक्षं कृष्णतीर्थे तु पाञ्चाल्यकुलतन्तुना। पाञ्चाल्योऽथ द्विजः कश्चिन्नाम्ना वसुरिति श्रुतः॥
ကృష్ణ-တီရ္ထ (Kṛṣṇa-tīrtha) တွင် ပာဉ္စာလ (Pāñcāla) မျိုးရိုးဆက်တန်းတစ်ခုနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွယ်၍ ပာဉ္စာလဒေသမှ ဒွိဇ ဘြာဟ္မဏ တစ်ဦးရှိပြီး၊ သူ၏အမည်ကို ဝဆု (Vasu) ဟု ကြားသိရသည်။
Verse 11
दुर्भिक्षपीडितोऽत्यन्तं सभार्यो दक्षिणां गतः॥ शिवनद्याः दक्षिणे तु कूले स वरपत्तने॥
အလွန်ပြင်းထန်သော အစာခေါင်းပါးမှုကြောင့် ဒုက္ခရောက်နေသဖြင့် သူသည် ဇနီးနှင့်အတူ တောင်ဘက်သို့ သွား하였다။ Śivā မြစ်၏ တောင်ဘက်ကမ်းတွင် သူသည် ဝရပတ္တန (Varapattana) တွင် အခြေချနေထိုင်하였다။
Verse 12
निवासमकरोत्तत्र ब्राह्मणीं वृत्तिमाश्रितः॥ तत्रस्थस्य तदा पञ्च पुत्राः कन्याभवम्स्तदा॥
ထိုနေရာတွင် သူသည် နေအိမ်တည်ဆောက်ကာ ဘြာဟ္မဏနှင့် သင့်လျော်သော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကို လိုက်နာ하였다။ ထိုနေရာတွင် နေထိုင်စဉ်ကာလ၌ သားသမီး ငါးယောက် မွေးဖွားခဲ့ပြီး—အဲဒီအချိန်တွင် အားလုံး သမီးများ ဖြစ်하였다။
Verse 13
ब्राह्मणाय च दत्ता सा धनधान्यसमन्विता॥ स द्विजः कालसम्पन्नः सभार्यस्तत्र संस्थितः॥
သူမကို ဓနနှင့် စပါးသီးနှံပြည့်စုံစွာဖြင့် ဗြဟ္မဏတစ်ဦးနှင့် လက်ထပ်ပေးခဲ့သည်။ ထိုဒွိဇသည် အချိန်ကာလအလိုက် ပကတိပြည့်စုံလာပြီး မယားနှင့်အတူ ထိုနေရာ၌ တည်နေထိုင်하였다။
Verse 14
कन्याऽस्थीनि तु सङ्गृह्य मथुरामाजगाम ह॥ श्रुत्वा पुराणे पतितमर्धचन्द्रेऽस्थिपातनम्॥
ကလေးမ၏ အရိုးအကျန်များကို စုဆောင်းပြီး သူသည် မထုရာသို့ ရောက်လာ하였다။ ပုရာဏတစ်စောင်တွင် အရဓ္ဓစန္ဒြ တီရ္ထ၌ အရိုးချထားခြင်း/ပစ်ချခြင်းအကြောင်းကို သူကြားဖူးသည်။
Verse 15
नित्यं स्वर्गे वसति स यस्यास्थि ह्यर्धचन्द्रके॥ तीर्थयात्राप्रसङ्गेन लोकैः प्रचलिता बहिः॥
အရဓ္ဓစန္ဒြ၌ အရိုးအကျန်များကို ထားရှိသူသည် နိစ္စတမ်း ကောင်းကင်ဘုံ၌ နေထိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ တီရ္ထယာထရာ (ဘုရားဖူးခရီး) အခါအခွင့်ကြောင့် ဤသတင်းက လူအများအကြား ကျယ်ပြန့်စွာ ပျံ့နှံ့သွား하였다။
Verse 16
तेन सार्थेन सा कन्या मथुरायां जगाम च॥ कनिष्ठा भगिनी तेषां बालरण्डा बभूव ह॥
ထိုကာရဝန်အဖွဲ့နှင့်အတူ ကလေးမလည်း မထုရာသို့ သွားရောက်하였다။ သူတို့၏ အငယ်ဆုံးညီမသည် ငယ်ရွယ်စဉ်ကတည်းက မုဆိုးမ ဖြစ်သွား하였다။
Verse 17
सुरूपा सुकुमाराङ्गी नीलकुञ्चितमूर्द्धजा॥ कदलीकाण्डसङ्काशे तस्या ऊरू सुमांसले॥
သူမသည် ရုပ်ရည်လှပ၍ ကိုယ်အင်္ဂါနူးညံ့ကာ ဆံပင်အမည်းရောင် လှိုင်းကွေးရှိသည်။ သူမ၏ ပေါင်များသည် အသားပြည့်ဝ၍ အချိုးကျကောင်းမွန်ကာ ငှက်ပျောပင်တံကဲ့သို့ ထင်ရှား하였다။
Verse 18
सुश्लिष्टाङ्गुलिपादा तु नखास्ताम्रोज्ज्वलाः शुभाः ॥ गम्भीरा दक्षिणावर्त्ता नाभिस्त्रिवलिशोभिता ॥
သူမ၏ လက်ချောင်းနှင့် ခြေချောင်းများသည် သေသပ်စွာ ဆက်စပ်ညီညာ၍၊ လက်သည်းများသည် မင်္ဂလာရှိကာ ကြေးနီရောင်တောက်ပလင်းလက်နေသည်။ သူမ၏ နာဗီသည် နက်ရှိုင်း၍ ညာဘက်သို့ လှည့်ဝင်သကဲ့သို့ရှိကာ သုံးထပ်အလှအပသော အရေးအကြောင်းများဖြင့် တင့်တယ်လှသည်။
Verse 19
सुनखी स्वक्षिणी सुभ्रूः सुप्रमाणा सुभाषिणी ॥ तेन तेनैव सम्पूर्णरूपेण च तिलोत्तमा ॥
သူမ၏ လက်သည်းများလှပ၍ မျက်လုံးများလှကာ မျက်ခုံးများလည်း သာယာတင့်တယ်သည်။ ကိုယ်အချိုးအစားကောင်းမွန်၍ စကားသံလည်း နားဝင်ချိုမြိန်သည်။ အရာရာတွင် သူမသည် တိလိုတ္တမာကိုယ်တိုင်ကဲ့သို့ ရုပ်ရည်ပြည့်စုံစွာ ထင်ရှားနေသည်။
Verse 20
यं यं पश्यति चार्वङ्गी यस्तां चैव प्रपश्यति ॥ स स चित्र इव न्यस्तो विचेता जायते नरः ॥
အင်္ဂါအလှပြည့်စုံသော မိန်းမသည် မည်သူမဆိုကို ကြည့်လျှင်—ထိုသူကလည်း ပြန်ကြည့်လျှင်—ထိုယောက်ျားသည် ပန်းချီရုပ်ပုံကဲ့သို့ တည်ငြိမ်ကပ်နေပြီး စိတ်တည်ငြိမ်မှု ပျောက်ကွယ်သွားသည်။
Verse 21
एवंविधा तत्र तत्र तीर्थस्नानपरायणा ॥ दृष्टा वेश्यसमूहेन प्रागल्भ्येन तदा क्वचित् ॥
ဤသို့သော အလှအပရှိသူမသည် နေရာနေရာသို့ သွားကာ တီရ္ထ (သန့်ရှင်းသော ရေကူးဆိပ်) တွင် ရေချိုးသန့်စင်ခြင်းကို အလေးထားလေ့ရှိသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် မာနကြီးရဲတင်းသော ဝေရှျာအုပ်စုက သူမကို တွေ့မြင်သွားသည်။
Verse 22
कान्यकुब्जाधिपो राजा क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः ॥ तस्य सत्रं सर्वकाले देवगर्त्तेश्वरे शिवे ॥
ကာန်ယကုပ္ဇ၏ အရှင်ဘုရင်သည် က္ෂတ္တရိယဓမ္မ၌ တည်မြဲနေ하였다။ သူ့အတွက် ဒေဝဂရတ္တေရှ္ဝရ—ရှီဝ—၏ သန့်ရှင်းရာဌာန၌ အချိန်မရွေး ဆက်လက်ကျင်းပသော စတြ (မပြတ်မတောက် ယဇ္ဉနှင့် ဒါန) ရှိနေ하였다။
Verse 23
प्रवर्त्तते सुवित्ताढ्य प्रेक्षणीयं मनोरमम् ॥ वादित्राणि च गीतानि शक्रस्य भवने यथा ॥
ထိုခရီးသည် အလွန်တင့်တယ်စွာ ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်သွား၍—အရင်းအမြစ်များစွာပြည့်ဝ၊ ကြည့်ရှုရန်လှပ၍ စိတ်နှလုံးပျော်ရွှင်စေသည်။ တေးဂီတကိရိယာများနှင့် သီချင်းများလည်း ရှိကာ၊ သကရ (အိန္ဒြာ) ၏ နန်းတော်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
Verse 24
तस्य देवस्य या वेश्यास्ताभिः सा प्रतिलोभिता ॥
ထိုဒေဝ၏ အဖွဲ့အစည်းတွင်ရှိသော မိန်းမပျော်များက သူမကို လှည့်ဖြား၍ ဆွဲဆောင်လိုက်သည်။
Verse 25
गीतनृत्यादिषु रता तासां धर्ममुपागता ॥ अल्पैस्तु दिवसैः साध्वी असाध्वीभिः परिवृता ॥
သီချင်း၊ အကနှင့် အစရှိသည့်အရာများတွင် ပျော်မြူးနေ၍ သူမသည် သူတို့၏ အကျင့်အလေ့ကို လက်ခံလိုက်သည်။ ရက်အနည်းငယ်အတွင်းပင် သီလရှိသော မိန်းမသည် သီလမရှိသူများကြားတွင် ဝိုင်းရံခံရလေသည်။
Verse 26
एवं वसति सा बाला देवस्यास्य परिग्रहा ॥ यथासुखं समेताभिर्विहरन्ती दिने दिने ॥
ဤသို့ဖြင့် ထိုမိန်းကလေးသည် ဤဒေဝ၏ အဖွဲ့အစည်းနှင့် ဆက်နွယ်သူအဖြစ် ထိုနေရာတွင် နေထိုင်လေသည်။ နေ့စဉ်နေ့တိုင်း သူမသည် ထိုအဖော်များနှင့်အတူ စိတ်ကြိုက် ပျော်ရွှင်စွာ လှည့်လည်နေထိုင်하였다။
Verse 27
त्रिकालदर्शी शुद्धात्मा सिद्धत्वं प्राप्नुयात्प्रभुः॥ तस्याश्रमपदस्थस्य यद्दृष्टं ज्ञानचक्षुषा ॥
သုံးကာလကို မြင်နိုင်သော စင်ကြယ်သည့် အတ္တရှိသော သခင်သည် စိဒ္ဓိ (siddhi) အခြေအနေကို ရရှိနိုင်သည်။ အာရှရမ်၌ နေထိုင်စဉ် ဉာဏ်မျက်စိ (jñāna-cakṣus) ဖြင့် သူမြင်တွေ့ခဲ့သမျှကို နောက်တစ်ဆင့် ဖော်ပြမည်။
Verse 28
क्षामोदरी समकुक्षिः पीनोन्नतपयोधरा ॥ कम्बुग्रीवा संवृतास्या सुदती स्वधराहनुः
သူမသည် ခါးသေးသွယ်၍ ဝမ်းဗိုက်ညီညာသင့်တင့်ကာ ရင်သားပြည့်ဝ၍ မြင့်တင်နေသည်။ လည်ပင်းသည် သင်္ခါကဲ့သို့၊ ပါးစပ်ပုံသဏ္ဌာန်ကောင်း၊ သွားလှပ၍ မေးရိုးခိုင်မာသည်။
The chapter frames tīrtha practice as requiring disciplined conduct—ritual bathing, mental recollection, and regulated vows—while also implying a social ethic: sacred institutions and pilgrimage settings can become sites of moral risk, especially for the vulnerable, when pleasure economies (e.g., courtesan networks) intersect with ritual patronage. The text thus juxtaposes ascetic regulation with a cautionary social narrative.
Cāturmāsya (the four-month observance) is explicitly mentioned as a recurring period when ascetics gather. The narrative also notes lunar timing: darśa and paurṇamāsī (new-moon and full-moon observances) in connection with regulated intake (phalāhāra) and periodic practice.
Although not couched in explicit ecological theory, the text treats rivers (Yamunā/Kālindī, Kṛṣṇagaṅgā) and tīrthas as shared terrestrial resources whose benefits depend on disciplined, repeatable practices (snāna, smaraṇa, vrata). This implicitly promotes a stewardship model: sacred waters function as regulated commons, sustained through norms of restraint and seasonal observance rather than indiscriminate use.
Kṛṣṇadvaipāyana Vyāsa is central as an authoritative sage associated with Mathurā, Himālaya, and Badarī. A Brahmin identified as Pāñcālya (from Pāñcāla lineage/region) named Vasu appears in the social narrative. A ruler titled the king of Kānyakubja is also referenced, linked to an ongoing satra at Devagartteśvara (Śiva).