Adhyaya 72
अध्याय ७२ — राजधर्मः: प्रजारक्षण, कर-नीति, दण्ड-नीति, अमात्य-नियोजन (Chapter 72 — Royal Duty: protection of subjects, taxation, punishment, and appointments)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Rajadharma) Upa-Parva
Yudhiṣṭhira asks how a king, while protecting subjects, avoids the moral bondage associated with coercive exactions and does not offend dharma. Bhīṣma answers in a deliberately compressed register: the king should honor and consult virtuous, learned counselors; perform duties with a purohita and auspicious rites; and pursue wealth only through uprightness, patience, and intelligence. Desire and anger are identified as the primary distorters of policy; rulers who act under these impulses fail both dharma and artha. Bhīṣma cautions against appointing greedy or incompetent persons to revenue and administrative roles, noting that maladministration harms subjects. Revenue should be obtained by śāstra-guided means—fair taxes, appropriate penalties for wrongdoing, and regulated wages—while ensuring the realm’s yogakṣema (security and welfare). The chapter uses pastoral analogies: exploiting the cow by injuring the udder yields no milk; careful, methodical ‘milking’ yields sustained returns—so too with taxation and state extraction. The king should seek resources without targeting Brahmins, and should give according to capacity, combining protection with reassurance. The culminating thesis states that the highest dharma for a king is protection itself, framed as compassion toward beings; righteous protection yields long-lasting merit, while neglect of protection accrues grave demerit. The chapter closes by affirming that such dharmic governance frees the king from the “ādhibandha” (bondage of oppressive exaction) and produces prosperity and esteem.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का प्रश्न उठता है—राजा प्रजा की रक्षा करते हुए, कर-बंधन और शासन-व्यवस्था में धर्मपूर्वक कैसे चले, ताकि पालन भी हो और पीड़ा भी न हो। → भीष्म संक्षेप में ‘शाश्वत राजधर्म’ बताने का व्रत लेते हैं और शासन के कठिन द्वंद्व को सामने रखते हैं: ब्राह्मण-पूजन, यज्ञ-आश्रय, दण्ड-व्यवस्था, कर-उगाही—इन सबमें लोभ और अपशास्त्र का प्रवेश होते ही राज्य-धर्म ढह जाता है। → कठोर चेतावनी के रूप में शिखर आता है—जो राजा मोहवश शास्त्रविरुद्ध करों से प्रजा को सम्पीडित करता है, वह स्वयं हिंसा का कारण बनता है; अधर्म-लोभ से धनागम चाहना राज्य और अर्थ—दोनों का विनाश कर देती है। → भीष्म राजनैतिक अर्थशास्त्र को धर्म-सीमा में बाँधते हैं: कर (बलि) न्यायोचित, शुल्क विधिसम्मत, दण्ड शास्त्रानुसार; गृहस्थ द्विजों का सत्कार-पूजन; और राज्य का पालन ‘धर्मेण’—यही राजा को स्वर्ग-श्री और लोक-स्थैर्य देता है। → राजा ही धर्मफल का अधिकारी है—यह प्रतिपादन अगले उपदेशों के लिए द्वार खोलता है कि ‘धर्मेण परिपालन’ की सूक्ष्म विधियाँ आगे कैसे विस्तृत होंगी।
Shlokas
Verse 1
/ ऑपन--माजल बक। अकाल एकसप्ततितमो<् ध्याय: धर्मपूर्वक प्रजाका पालन ही राजाका महान् धर्म है, इसका प्रतिपादन युधिछिर उवाच कथं राजा प्रजा रक्षन्नाधिबन्धेन युज्यते | धर्मेण नापराध्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! किस प्रकार प्रजाका पालन करनेवाला राजा चिन्तामें नहीं पड़ता और धर्मके विषयमें अपराधी नहीं होता, यह मुझे बताइये
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အဘိုးကြီးပိတామဟာ၊ ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်နေသော မင်းသည် စိတ်ပူပန်မှုနှင့် ချုပ်နှောင်မှုတို့တွင် မပတ်သက်မိအောင် မည်သို့ပြုရသနည်း။ ထို့ပြင် ဓမ္မကို ဆန့်ကျင်သော အပြစ်ကို မည်သို့မကျူးလွန်ရသနည်း။ ဤအကြောင်းကို ကျွန်ုပ်အား ပြောပြပါ»။
Verse 2
भीष्म उवाच समासेनैव ते राजन् धर्मान् वक्ष्यामि शाश्वतान् | विस्तरेणैव धर्माणां न जात्वन्तमवाप्नुयात्,भीष्मजीने कहा--राजन! मैं संक्षेपसे ही तुम्हारे लिये सनातन राजधर्मोंका वर्णन करूँगा। विस्तारसे वर्णन आरम्भ करूँ तो उन धर्मोका कभी अन्त ही नहीं हो सकता
ဘီష္မက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ သင်အတွက် ထာဝရသော ရာဇဓမ္မတို့ကို အကျဉ်းချုပ်ပင် ငါပြောမည်။ အသေးစိတ်ဖော်ပြမည်ဆိုလျှင် ထိုဓမ္မတို့၏ အဆုံးကို မည်သည့်အခါမျှ မရောက်နိုင်ပေ»။
Verse 3
धर्मनिष्ठान् श्रुतवतो वेदब्रतसमाहितान् । अर्चयित्वा यजेथास्त्वं गृहे गुणवतो द्विजान्,जब घरपर वेदव्रतपरायण, शास्त्रज्ञ एवं धर्मिष्ठ गुणवान् ब्राह्मण पधारें, उस समय उन्हें देखते ही खड़े हो उनका स्वागत करो। उनके चरण पकड़कर प्रणाम करो और उनकी विधिपूर्वक अर्चन करके पूजा करो। तदनन्तर पुरोहितको साथ लेकर समस्त आवश्यक कार्य सम्पन्न करो
ဘီష္မက ပြောသည်– «ဓမ္မ၌ တည်ကြည်၍ သာသနာပညာကို ကြားသိကျွမ်းကျင်ကာ ဝေဒဗြတများကို စည်းကမ်းတကျ လိုက်နာသော ဂုဏ်သိက္ခာရှိ ဘြာဟ္မဏများသည် သင်၏အိမ်သို့ ရောက်လာသော် ချက်ချင်းထ၍ ဂုဏ်ပြုကြိုဆိုလော့။ လေးစားစွာ လက်ခံကာ ခြေတော်၌ ဦးညွှတ်ပြီး ထုံးတမ်းအတိုင်း ပူဇော်အာရ္ဍနာ ပြုလော့။ ထို့နောက် ပုရောဟိတ်၏ လမ်းညွှန်မှုဖြင့် လိုအပ်သော ရိတုအခမ်းအနားနှင့် အိမ်ထောင်ရေးကိစ္စတို့ကို ဆောင်ရွက်လော့။ ဤသို့ သီလဂုဏ်ရှိသူတို့ကို ရိုသေခြင်းနှင့် ဝေဒစည်းကမ်းကို ထောက်ပံ့ခြင်းသည် တရားသော အိမ်ထောင်ဘဝ၏ အခြေခံဖြစ်သည်»။
Verse 4
प्रत्युत्थायोपसंगृह्् चरणावभिवाद्य च । अथ सर्वाणि कुर्वीथा: कार्याणि सपुरोहित:,जब घरपर वेदव्रतपरायण, शास्त्रज्ञ एवं धर्मिष्ठ गुणवान् ब्राह्मण पधारें, उस समय उन्हें देखते ही खड़े हो उनका स्वागत करो। उनके चरण पकड़कर प्रणाम करो और उनकी विधिपूर्वक अर्चन करके पूजा करो। तदनन्तर पुरोहितको साथ लेकर समस्त आवश्यक कार्य सम्पन्न करो
ဘီష္မက ပြောသည်– «ချက်ချင်းထ၍ ကြိုဆိုလော့၊ လေးစားစွာ ချဉ်းကပ်ကာ ခြေတော်၌ ဦးညွှတ်လော့။ ထိုသို့ ဂုဏ်ပြုပြီးနောက်၊ ပုရောဟိတ်နှင့်အတူ လိုအပ်သော တာဝန်ကိစ္စအားလုံးကို ဆောင်ရွက်လော့»။
Verse 5
धर्मकार्याणि निर्वर्त्य मड्लानि प्रयुज्य च । ब्राह्मणान् वाचयेथास्त्वमर्थसिद्धिजयाशिष:,पहले संध्या-वन्दन आदि धार्मिक कृत्य पूर्ण करके माड़लिक वस्तुओंका दर्शन करनेके पश्चात् ब्राह्मणोंद्वारा स्वस्तिवाचन कराओ और अर्थसिद्धि एवं विजयके लिये उनके आशीर्वाद ग्रहण करो
ဘီష္မက ပြောသည်– «မဖြစ်မနေ ဆောင်ရွက်ရသော ဘာသာရေးတာဝန်များကို ပြီးစီးစေပြီး၊ မင်္ဂလာအခမ်းအနားဆိုင်ရာ စီမံပြင်ဆင်မှုများကို အသုံးချပြီးနောက်၊ ဘြာဟ္မဏများအား မင်္ဂလာကောင်းချီး စကားများ (svasti) ကို ရွတ်ဖတ်စေ။ ထို့နောက် အကျိုးရလဒ် ပြည့်စုံခြင်းနှင့် အောင်ပွဲအတွက် သူတို့၏ ကောင်းချီးမင်္ဂလာကို ခံယူလော့»။
Verse 6
आर्जवेन च सम्पन्नो धृत्या बुद्धया च भारत । यथार्थ प्रतिगृह्लीयात् कामक्रोधौ च वर्जयेत्,भरतनन्दन! राजाको चाहिये कि वह सरल स्वभावसे सम्पन्न हो, धैर्य तथा बुद्धिके बलसे सत्यको ही ग्रहण करे और काम-क्रोधका परित्याग कर दे
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို ဘာရတ၊ မင်းသည် ဖြောင့်မတ်ရိုးသားမှုဖြင့် ပြည့်စုံရမည်။ သည်းခံတည်ငြိမ်မှုနှင့် ဉာဏ်ပညာကောင်းမြတ်မှုကို အားထား၍ အမှန်တရားသာကို လက်ခံယူရမည်။ ထို့ပြင် ကာမနှင့် ဒေါသကို စွန့်ပယ်ရမည်၊ အို ဘာရတမျိုး၏ အပျော်အပါးဖြစ်သူ»။
Verse 7
कामक्रोधौ पुरस्कृत्य यो<र्थ राजानुतिष्ठति । न स धर्म न चाप्यर्थ प्रतिगृह्लाति बालिश:,जो राजा काम और क्रोधका आश्रय लेकर धन पैदा करना चाहता है, वह मूर्ख न तो धर्मको पाता है और न धन ही उसके हाथ लगता है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ကာမနှင့် ဒေါသကို ရှေ့တန်းတင်ပြီး ဥစ္စာကို လိုက်လံရှာဖွေသော မင်းသည် မိုက်မဲသူဖြစ်၏။ ထိုသူသည် ဓမ္မ (တရားသဘော) ကိုလည်း မရ၊ အဓိပ္ပါယ်ရှိသော အာထ (စစ်မှန်သော စီးပွားချမ်းသာ) ကိုလည်း မရ»။
Verse 8
मा सम लुब्धांश्व मूर्खाश्व॒ कामार्थे च प्रयूयुज: । अलुब्धान् बुद्धिसम्पन्नान् सर्वकर्मसु योजयेत्,तुम लोभी और मूर्ख मनुष्योंको काम और अर्थके साधनमें न लगाओ। जो लोभरहित और बुद्धिमान हों, उन्हींको समस्त कार्योमें नियुक्त करना चाहिये
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ကာမနှင့် ဥစ္စာရေးရာတို့တွင် လောဘကြီးသူ၊ မိုက်မဲသူတို့ကို မခန့်အပ်နှင့်။ လောဘကင်း၍ ဉာဏ်ပညာပြည့်စုံသူတို့ကိုသာ အလုပ်အကိုင်အားလုံးတွင် တာဝန်ပေးခန့်အပ်လော့»။
Verse 9
मूर्खो ह्ाधिकृतो<र्थेषु कार्याणामविशारद: । प्रजा: क्लिश्रात्ययोगेन कामक्रोधसमन्वित:,जो कार्यसाधनमें कुशल नहीं है और काम तथा क्रोधके वशमें पड़ा हुआ है, ऐसे मूर्ख मनुष्यको यदि अर्थसंग्रहका अधिकारी बना दिया जाय तो वह अनुचित उपायसे प्रजाओंको क्लेश पहुँचाता है
«အလုပ်ကိစ္စများတွင် မကျွမ်းကျင်ဘဲ ကာမနှင့် ဒေါသအောက်တွင် ကျရောက်နေသော မိုက်မဲသူကို ဥစ္စာရေးရာအာဏာပေးခန့်အပ်လျှင်၊ မသင့်လျော်သောနည်းလမ်းများဖြင့် ပြည်သူတို့ကို ဒုက္ခပေးတတ်သည်»။
Verse 10
बलिषष्ेन शुल्केन दण्डेनाथापराधिनाम् । शास्त्रानीतेन लिप्सेथा वेतनेन धनागमम्,प्रजाकी आयका छठा भाग करके रूपमें ग्रहण करके; उचित शुल्क या टैक्स लेकर, अपराधियोंको आर्थिक दण्ड देकर तथा शास्त्रके अनुसार व्यापारियोंकी रक्षा आदि करनेके कारण उनके दिये हुए वेतन लेकर इन्हीं उपायों तथा मार्गोंसे राजाको धन-संग्रहकी इच्छा रखनी चाहिये
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «မင်းသည် ဥစ္စာဝင်လာမှုကို တရားဝင်နည်းလမ်းများဖြင့်သာ ရှာဖွေစေ။ အခွင့်အရေးတော်မူသော အခွန်ဝေစု (bali) နှင့် သင့်လျော်သော အကောက်ခွန်/အခွန် (śulka) ကို လက်ခံခြင်း၊ ပြစ်မှုကျူးလွန်သူတို့အပေါ် ငွေဒဏ်ချမှတ်ခြင်း၊ ထို့ပြင် ရှာစတြာအရ ခွင့်ပြုထားသော လစာ/ကောက်ခံခ (ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေးနှင့် စည်းကမ်းထိန်းသိမ်းရေးဆိုင်ရာ) ကို လက်ခံခြင်းတို့ဖြင့်သာ ဖြစ်ရမည်။ ဤအတည်ပြုလမ်းကြောင်းများမှတစ်ဆင့် အုပ်ချုပ်သူသည် ဝင်ငွေကို လိုလား၍ ထိန်းသိမ်းရမည်»။
Verse 11
दापयित्वा कर धर्म्य राष्ट्र नीत्या यथाविधि । तथैतं कल्पयेद् राजा योगक्षेममतन्द्रित:,प्रजासे धर्मानुकूल कर ग्रहण करके राज्यका नीतिके अनुसार विधिपूर्वक पालन करते हुए राजाको आलस्य छोड़कर प्रजावर्गके योगक्षेमकी व्यवस्था करनी चाहिये
ဘိဿမက ဆိုသည်– «နိုင်ငံရေးနည်းလမ်းနှင့် ဥပဒေစည်းကမ်းအတိုင်း တရားသင့်သော အခွန်ကို စနစ်တကျ ကောက်ခံပြီးနောက်၊ မပျင်းမနာ မလျော့လျားဘဲ မင်းသည် ပြည်သူတို့၏ ချမ်းသာရေးနှင့် လုံခြုံရေး (ယောဂက္ခေမ) ကို စီမံကာကွယ်ပေးရမည်»။
Verse 12
गोपायितारं दातारं धर्मनित्यमतन्द्रितम् । अकामद्वेषसंयुक्तमनुरज्यन्ति मानवा:,जो राजा आलस्य छोड़कर रण-द्वेषसे रहित हो सदा प्रजाकी रक्षा करता है, दान देता है तथा निरन्तर धर्म एवं न्यायमें तत्पर रहता है, उसके प्रति प्रजावर्गके सभी लोग अनुरक्त होते हैं
«မပျင်းမနာ အမြဲတမ်း ဓမ္မ၌ တည်ကြည်၍ ပြည်သူကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ကာ လှူဒါန်းပေးတတ်ပြီး ကာမနှင့် ဒွေသ မကပ်ငြိသော မင်းကို လူတို့သည် ချစ်ခင်လေးစား၍ သစ္စာတည်ကြသည်»။
Verse 13
मा स्माधर्मेण लोभेन लिप्सेथास्त्वं धनागमम् | धर्मार्थावध्रुवौ तस्य यो न शास्त्रपरो भवेत्,राजन! तुम लोभवश अधर्ममार्गसे धन पानेकी कभी इच्छा न करना; क्योंकि जो लोग शास्त्रके अनुसार नहीं चलते हैं, उनके धर्म और अर्थ दोनों ही अस्थिर एवं अनिश्चित होते हैं
«အရှင်မင်းမြတ်၊ လောဘကြောင့် အဓမ္မလမ်းဖြင့် ငွေကြေးရယူလိုစိတ် မထားပါနှင့်။ သာသ္တရ (śāstra) ကို မလိုက်နာသူ၏ ဓမ္မနှင့် အာဋ္ဌ (artha) နှစ်ပါးလုံး မတည်မြဲ မသေချာပါ»။
Verse 14
अपशास्त्रपरो राजा धर्मार्थान्नाधिगच्छति । अस्थाने चास्य तद् वित्त सर्वमेव विनश्यति,शास्त्रसे विपरीत चलनेवाला राजा न तो धर्मकी सिद्धि कर पाता है और न अर्थकी ही। यदि उसे धन मिल भी जाय तो वह सारा ही बुरे कामोंमें नष्ट हो जाता है
«သာသ္တရနှင့် ဆန့်ကျင်သော အပသ္တရကို လိုက်နာသည့် မင်းသည် ဓမ္မကိုလည်း မရ၊ အာဋ္ဌကိုလည်း မရ။ ငွေကြေးရလာသော်လည်း မသင့်ရာနေရာတွင် ဖြုန်းတီးကာ အကုန်ပျက်စီးသွားသည်»။
Verse 15
अर्थमूलो5पि हिंसां च कुरुते स्वयमात्मन: । करैरशास्त्रदृष्टेर्हि मोहात् सम्पीडयन् प्रजा:,जो धनका लोभी राजा मोहवश प्रजासे शास्त्रविरुद्ध अधिक कर लेकर उसे कष्ट पहुँचाता है, वह अपने ही हाथों अपना विनाश करता है
ဘိဿမက ဆိုသည်– «ငွေကြေးကို လောဘကြီးသော်လည်း မင်းသည် မောဟကြောင့် သာသ္တရညွှန်ကြားချက်နှင့် ဆန့်ကျင်သော အခွန်ကို ကောက်ခံကာ ပြည်သူကို ဖိနှိပ်လျှင်၊ ထိုသည် မိမိကိုယ်ကိုပင် အကြမ်းဖက်ခြင်းဖြစ်သည်။ မိမိလက်ဖြင့်ပင် မိမိပျက်စီးခြင်းကို ဆောင်ကြဉ်းသည်»။
Verse 16
ऊधश्किन्द्यात् तु यो धेन्वा: क्षीरार्थी न लभेत् पय: । एवं राष्ट्रमयोगेन पीडितं न विवर्धते,जैसे दूध चाहनेवाला मनुष्य यदि गायका थन काट ले तो इससे वह दूध नहीं पा सकता, उसी प्रकार राज्यमें रहनेवाली प्रजाका अनुचित उपायसे शोषण किया जाय तो उससे राष्ट्रकी उन्नति नहीं होती
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– နို့ကိုလိုသောသူသည် နွား၏နို့အုံကို ဖြတ်တောက်လျှင် နို့ကို မရနိုင်သကဲ့သို့၊ မသင့်လျော်သောနည်းလမ်းဖြင့် ပြည်သူကို ဖိနှိပ်ချွတ်ချယ်လျှင် နိုင်ငံသည် မတိုးတက်နိုင်။
Verse 17
यो हि दोग्ध्रीमुपास्ते च स नित्यं विन्दते पय: । एवं राष्ट्रमुपायेन भुज्जानो लभते फलम्,जो दूध देनेवाली गायकी प्रतिदिन सेवा करता है, वही दूध पाता है; इसी प्रकार उचित उपायसे राष्ट्रकी रक्षा करनेवाला राजा ही उससे लाभ उठाता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– နို့ပေးသောနွားကို နေ့စဉ်စောင့်ရှောက်၍ ဝန်ဆောင်သူသာ နို့ကို အမြဲရသည်။ ထိုနည်းတူ သင့်လျော်သောနည်းလမ်းဖြင့် နိုင်ငံကို ကာကွယ်အုပ်ချုပ်သော မင်းသာလျှင် ၎င်း၏အကျိုးကို တကယ်ခံစားရသည်။
Verse 18
अथ राष्ट्रमुपायेन भुज्यमान सुरक्षितम् । जनयत्यतुलां नित्यं कोशवृद्धि युधिछ्विर,युधिष्ठिर! न््यायसंगत उपायसे राष्ट्रको सुरक्षित रखते हुए उसका उपभोग किया जाय अर्थात् करके रूपमें उससे धन लिया जाय तो वह सदा राजाके कोशकी अनुपम वृद्धि करता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– ယုဓိဋ္ဌိရ၊ တရားမျှတ၍ သင့်လျော်သောနည်းလမ်းဖြင့် နိုင်ငံကို လုံခြုံစွာကာကွယ်အုပ်ချုပ်ပြီး အခွန်ဝင်ငွေကိုလည်း ဥပဒေနှင့်ညီစွာ စနစ်တကျကောက်ခံလျှင်၊ မင်း၏ဘဏ္ဍာတိုက်သည် အမြဲတမ်း မနှိုင်းယှဉ်နိုင်အောင် တိုးပွားလာမည်။
Verse 19
दोग्ध्री धान्यं हिरण्यं च मही राज्ञा सुरक्षिता । नित्य॑ स्वेभ्य: परेभ्यश्न तृप्ता माता यथा पय:,जैसे माता स्वयं तृप्त रहनेपर ही बालकको यशथेष्ट दूध पिलाती है, उसी प्रकार राजासे सुरक्षित होनेपर ही यह दुधारू गायके समान पृथ्वी राजाके स्वजनों तथा दूसरे लोगोंको सदा अन्न एवं सुवर्ण देती है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– မင်းက မြေပြင်ကို သင့်တော်စွာကာကွယ်လျှင်၊ ထိုမြေသည် နို့ပေးနွားကဲ့သို့ အစဉ်အမြဲ စပါးနှံနှင့် ရွှေကို ထုတ်ပေးသည်။ မိခင်သည် ကိုယ်တိုင်ပြည့်ဝကျေနပ်နေမှ ကလေးကို လိုသလောက် နို့တိုက်ပေးသကဲ့သို့၊ ကောင်းစွာကာကွယ်ထားသောမြေသည် မင်း၏ကိုယ်ပိုင်လူများနှင့် အခြားသူများကိုပါ အာဟာရနှင့် ဥစ္စာကို အမြဲပေးလှူသည်။
Verse 20
मालाकारोपमो राजन् भव मा<5<ड्रारिकोपम: । तथायुक्तश्रिरं राज्यं भोक्त शक्ष्यसि पालयन्,युधिष्ठिर! तुम मालीके समान बनो। कोयला बनानेवालेके समान न बनो (माली वृक्षकी जड़को सींचता और उसकी रक्षा करता है, तब उससे फल और फूल ग्रहण करता है, परंतु कोयला बनानेवाला वृक्षको समूल नष्ट कर देता है; उसी प्रकार तुम भी माली बनकर राज्यरूपी उद्यानको सींचकर सुरक्षित रखो और फल-फूलकी तरह प्रजासे न्यायोचित कर लेते रहो, कोयला बनानेवालेकी तरह सारे राज्यको जलाकर भस्म न करो), ऐसा करके प्रजापालनमें तत्पर रहकर तुम दीर्घकालतक राज्यका उपभोग कर सकोगे
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– အို မင်းကြီး၊ ဥယျာဉ်မှူးကဲ့သို့ ဖြစ်ပါစေ၊ မီးသွေးဖုတ်သူကဲ့သို့ မဖြစ်ပါနှင့်။ ဥယျာဉ်မှူးသည် အမြစ်ကိုရေချ၍ သစ်ပင်ကိုကာကွယ်ပြီးမှ ပန်းနှင့်အသီးကို ခံစားသည်။ မီးသွေးဖုတ်သူကတော့ သစ်ပင်ကို အမြစ်မှစ၍ ဖျက်ဆီးသည်။ ထိုနည်းတူ သင်သည် နိုင်ငံကို ထိန်းသိမ်းပံ့ပိုး၍ ပြည်သူ့အကျိုးကို အမြဲစိတ်ထားကာ အုပ်ချုပ်လျှင်၊ ယုဓိဋ္ဌိရ၊ အချိန်ကြာမြင့်စွာ အာဏာ၏စည်းစိမ်ကို ခံစားနိုင်လိမ့်မည်။
Verse 21
परचक्राभियानेन यदि ते स्याद् धनक्षय: । अथ साम्नैव लिप्सेथा धनमतब्राह्मणेषु यत्,यदि शत्रुओंके आक्रमणसे तुम्हारे धनका नाश हो जाय तो भी सान्त्वनापूर्ण मधुर वाणीद्वारा ही ब्राह्मणेतर प्रजासे धन लेनेकी इच्छा रखो
ဘိဿမက ပြောသည်။ “ရန်သူတပ်အုပ်စု၏ ကျူးကျော်မှုကြောင့် သင်၏ ဥစ္စာပစ္စည်း ပျက်စီးလျော့နည်းသွားလျှင်ပင်၊ ဥစ္စာကို ပြန်လည်ရယူရာတွင် သဘောတူညီညှိနှိုင်းခြင်း—နူးညံ့သက်သာ၍ စိတ်သက်သာစေသော စကားဖြင့်—ဗြာဟ္မဏမဟုတ်သော သင်၏ ပြည်သူများထံမှသာ ရယူရန် ကြိုးစားလော့။ မင်းသည် အင်အားသုံးအကြပ်ကိုင်ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ကာ စစ်ဘေးကြောင့် ငွေကြေးခက်ခဲသော်လည်း လူမှုစည်းကမ်းနှင့် သီလဓမ္မကို ထိန်းသိမ်းရမည်။”
Verse 22
मा स्म ते ब्राह्मणं दृष्टवा धनस्थ॑ प्रचलेन्मन: । अन्त्यायामप्यवस्थायां किमु स्फीतस्थ भारत,भरतनन्दन! धनसम्पन्न अवस्थाकी तो बात ही क्या है? तुम अत्यन्त निर्धन अवस्थामें पड़ जाओ तो भी ब्राह्मणको धनी देखकर उसका धन लेनेके लिये तुम्हारा मन चञ्चल नहीं होना चाहिये
ဘိဿမက ပြောသည်။ “အို ဘာရတဝంశ၏ ဂုဏ်ရောင်၊ ဘာရတသား—ဥစ္စာကြွယ်ဝသော ဗြာဟ္မဏကို မြင်သော်လည်း သူ၏ ဥစ္စာကို ယူလိုစိတ်ဖြင့် သင်၏ စိတ်မလှုပ်ရှားစေပါနှင့်။ အလွန်အမင်း ဆင်းရဲသည့် အခြေအနေသို့ ကျရောက်သော်လည်း ဤတားမြစ်မှုသည် ထိန်းထားရမည်; သင်ကိုယ်တိုင် ပြည့်စုံနေသည့်အခါဆိုလျှင် ပို၍ပင် ထိန်းသိမ်းရမည်။”
Verse 23
धनानि तेभ्यो दद्यास्त्वं यथाशक्ति यथा्हत: । सान्त्वयन् परिरक्षंश्न स्वर्गमाप्स्यसि दुर्जयम्,राजन! तुम ब्राह्मणोंको सान्त्वना देते और उनकी रक्षा करते हुए उन्हें यथाशक्ति यथायोग्य धन देते रहना, इससे तुम्हें दुर्जय स्वर्गलोककी प्राप्ति होगी
ဘိဿမက ပြောသည်။ “အို မင်းကြီး၊ သင်၏ အင်အားအလျောက်၊ သင့်တော်သလို ဗြာဟ္မဏတို့အား ဥစ္စာကို ဆက်လက် ပေးလှူလော့။ သူတို့ကို နှစ်သိမ့်ကာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းဖြင့် အနိုင်ရခက်သော ကောင်းကင်ဘုံကို သင် ရောက်လိမ့်မည်။”
Verse 24
एवं धर्मेण वृत्तेन प्रजास्त्वं परिपालय । स्वन्तं पुण्यं यशो नित्यं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! इस प्रकार तुम धर्मानुकूल बर्ताव करते हुए प्रजाजनोंका पालन करो। इससे परिणाममें सुखद पुण्य तथा चिरस्थायी यश प्राप्त कर लोगे
ဘိဿမက ပြောသည်။ “အို ကုရုဝంశ၏ ဂုဏ်ရောင်၊ ဓမ္မနှင့် ကိုက်ညီသော အကျင့်အကြံဖြင့် သင်၏ ပြည်သူတို့ကို အုပ်ချုပ်ကာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်လော့။ ထိုသို့ ပြုလျှင် သင်၏ ကိုယ်ပိုင် ကုသိုလ်ပုဏ္ဏားနှင့် အမြဲတမ်းတည်မြဲသော ဂုဏ်သတင်းကို ရရှိလိမ့်မည်။”
Verse 25
धर्मेण व्यवहारेण प्रजा: पालय पाण्डव । युधिष्ठिर यथा युक्तो नाधिबन्धेन योक्ष्यसे,पाण्डुनन्दन युधिष्ठिर! तुम धर्मानुकूल बर्ताव करते हुए प्रजाका पालन करते रहो, जिससे युक्त रहकर तुम्हें कभी भी चिन्ता या पश्चात्ताप न हो
ဘိဿမက ပြောသည်။ “အို ပाण्डဝ၊ ဓမ္မနှင့် ကိုက်ညီသော အကျင့်အကြံဖြင့် ပြည်သူတို့ကို အုပ်ချုပ်ကာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်လော့။ အို ယုဓိဋ္ဌိရ၊ ပाण्डု၏ သား၊ သင်သည် သင့်တော်သည့် စည်းကမ်းနှင့် မှန်ကန်မှုတွင် တည်မြဲနေပါက စိုးရိမ်ပူပန်မှု သို့မဟုတ် နောင်တ၏ နာကျင်သော ချည်နှောင်မှုတို့ဖြင့် မချည်နှောင်ခံရလိမ့်မည်။”
Verse 26
एष एव परो धर्मो यद् राजा रक्षति प्रजा: । भूतानां हि यथा धर्मो रक्षणं परमा दया,राजा जो प्रजाकी रक्षा करता है, यही उसका सबसे बड़ा धर्म है। समस्त प्राणियोंकी रक्षा तथा उनके प्रति परम दया ही महान् धर्म है
ဘိဿမက ဆိုသည်မှာ—ဘုရင်၏ အမြင့်ဆုံးသော ဓမ္မတာဝန်သည် မိမိ၏ ပြည်သူပြည်သားတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ သက်ရှိအပေါင်းတို့အတွက် အမှန်တကယ်သော ဓမ္မသည် ကာကွယ်ခြင်းတည်းဟူ၍—အသက်နှင့် အကျိုးချမ်းသာကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်သည့် လှုပ်ရှားသော မဟာကရုဏာ ဖြစ်သည်။
Verse 27
तस्मादेवं परं धर्म मन्यन्ते धर्मकोविदा: । यो राजा रक्षणे युक्तो भूतेषु कुरुते दयाम्,इसलिये जो राजा प्रजापालनमें तत्पर रहकर प्राणियोंपर दया करता है, उसके इस बर्तावको धर्मज्ञ पुरुष परम धर्म मानते हैं
ထို့ကြောင့် ဓမ္မကို အမှန်တကယ် နားလည်သော ပညာရှိတို့က ဤအရာကို အမြင့်ဆုံးသော ဓမ္မဟု သတ်မှတ်ကြသည်—ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေး တာဝန်၌ အမြဲတမ်း တက်ကြွနေသော ဘုရင်သည် သက်ရှိအပေါင်းတို့အပေါ် ကရုဏာပြုခြင်း။ ဘိဿမ၏ သင်ကြားချက်အရ ရာဇအာဏာ၏ အကြောင်းပြချက်မှာ အနိုင်ယူခြင်း သို့မဟုတ် တင်းကျပ်မှု မဟုတ်ဘဲ၊ အားနည်းသူတို့ကို မေတ္တာဖြင့် တွဲဖက်ကာ သတိပြု၍ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။
Verse 28
यदल्ला कुरुते पापमरक्षन् भयत: प्रजा: । राजा वर्षसहस्रेण तस्थान्तमधिगच्छति,राजा प्रजाकी भयसे रक्षा न करनेके कारण एक दिनमें जिस पापका भागी होता है, उसका परिणाम उसे एक हजार वर्षोंतक भोगना पड़ता है
ဘိဿမက ဆိုသည်—ကြောက်ရွံ့မှုကြောင့် မိမိ၏ ပြည်သူတို့ကို မကာကွယ်နိုင်ဘဲ တစ်နေ့တည်းတွင် ဘုရင်ရရှိသည့် အပြစ်သည်၊ ထိုအပြစ်၏ အကျိုးဆက်ကို တစ်ထောင်နှစ်တိုင်တိုင် ခံစားရမည်။ သင်ခန်းစာမှာ ပြတ်သားသည်—ရာဇအာဏာသည် ကြောက်မက်ခြင်းမရှိသော ကာကွယ်ရေးတာဝန်နှင့် ခွဲမရ; ထိုတာဝန်ကို လျစ်လျူရှုလျှင် အပြစ်နှင့် အပြစ်ဒဏ်တို့ ပိုမိုကြီးမားလာသည်။
Verse 29
यदल्ला कुरुते धर्म प्रजा धर्मेण पालयन् । दशवर्षसहस्राणि तस्य भुंक्ते फलं दिवि,और प्रजाका धर्मपूर्वक पालन करनेके कारण राजा एक दिनमें जिस धर्मका भागी होता है, उसका फल वह दस हजार वर्षोतक स्वर्गलोकमें रहकर भोगता है
ဘိဿမက ဆိုသည်—ဓမ္မနှင့်အညီ ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းကြောင့် ဘုရင်တစ်နေ့တည်းတွင် ရရှိသည့် ကုသိုလ်ဓမ္မ၏ အတိုင်းအတာကို၊ ထိုကုသိုလ်၏ အကျိုးကို ကောင်းကင်ဘုံ၌ တစ်သောင်းနှစ်တိုင်တိုင် ခံစားရမည်။ သင်ခန်းစာမှာ—ဓမ္မကို အခြေခံ၍ ပြည်သူကို သစ္စာရှိစွာ ကာကွယ်ပေးသော တရားမျှတသည့် အုပ်ချုပ်မှုသည် ကုသိုလ်ကို ချက်ချင်းလုပ်ရပ်ထက် အလွန်အမင်း တိုးပွားစေသည်။
Verse 30
स्विष्टि: स्वधीति: सुतपा लोकाञज्जयति यावत: । क्षणेन तानवाप्रोति प्रजा धर्मेण पालयन्,उत्तम यज्ञके द्वारा गृहस्थ-धर्मका, उत्तम स्वाध्यायके द्वारा ब्रह्मचर्यका तथा श्रेष्ठ तपके द्वारा वानप्रस्थ-धर्मका पालन करनेवाला पुरुष जितने पुण्यलोकोंपर अधिकार प्राप्त करता है, धर्मपूर्वक प्रजाका पालन करनेवाला राजा उन्हें क्षणभरमें पा लेता है
ဘိဿမက ဆိုသည်—အထူးကောင်းမွန်သော ယဇ်ပူဇော်မှုများကို မှန်ကန်စွာ ဆောင်ရွက်ခြင်း၊ မြင့်မြတ်သော ဝေဒသင်ယူမှုကို လိုက်နာခြင်း၊ တင်းကြပ်သော တပဿာကို ကျင့်သုံးခြင်းတို့ကြောင့် ကောင်းမြတ်သော လောကများကို ရရှိသကဲ့သို့၊ ဓမ္မနှင့်အညီ ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သော ဘုရင်သည် ထိုလောကများကို ခဏတစ်ခဏအတွင်း ရောက်ရှိနိုင်သည်။ ဤကဗျာသည် ဓမ္မတရားအခြေပြု အုပ်ချုပ်မှုကို ကုသိုလ်ရရှိရာ လျင်မြန်၍ အင်အားကြီးသော လမ်းကြောင်းအဖြစ် မြှင့်တင်ကာ၊ ပြည်သူကို ကာကွယ်ခြင်းတာဝန်ကို အာရှရမဓမ္မများ၏ အကျိုးနှင့် တန်းတူ (အချိန်အရ ပိုမိုလျင်မြန်) ဟု ထားရှိသည်။
Verse 31
एवं धर्म प्रयत्नेन कौन्तेय परिपालय । ततः पुण्यफलं लब्ध्वा नाधिबन्धेन योक्ष्यसे,कुन्तीनन्दन! इस प्रकार प्रयत्नपूर्वक धर्मका पालन करो। इससे पुण्यका फल पाकर तुम कभी चिन्तामें नहीं पड़ोगे
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «ကွန်တီ၏သားရေ၊ ကြိုးစားအားထုတ်မှုဖြင့် ဓမ္မကို တည်တံ့စွာ ထိန်းသိမ်းလော့။ ထိုသို့ပြု၍ ကုသိုလ်၏အကျိုးကို ရရှိပြီးနောက် သင်သည် စိုးရိမ်ပူပန်မှုနှင့် ဖိစီးသောအတွေးပူပန်မှုတို့ကြောင့် မချည်နှောင်ခံရတော့»။
Verse 32
स्वर्गलोके सुमहतीं श्रियं प्राप्स्यसि पाण्डव । असम्भवश्व धर्माणामीदृशानामराजसु,पाण्डुनन्दन! धर्मपालन करनेसे स्वर्गलोकमें तुम्हें बड़ी भारी सुख-सम्पत्ति प्राप्त होगी। जो राजा नहीं हैं, उन्हें ऐसे धर्मॉका लाभ मिलना असम्भव है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «ပाण्डဝရေ၊ ဓမ္မကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဖြင့် ကောင်းကင်လောက၌ အလွန်ကြီးမားသော စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် ပျော်ရွှင်မှုကို သင်ရလိမ့်မည်။ ဤသို့သော ဓမ္မပုံစံများကို မင်းမဟုတ်သူတို့အတွက် ပြည့်စုံစွာ အကောင်အထည်ဖော်ရခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်၊ ပाण्डု၏သားရေ»။
Verse 33
तस्माद् राजैव नान्यो<स्ति यो धर्मफलमाप्नुयात् । स राज्यं धृतिमान् प्राप्य धर्मेण परिपालय । इन्द्र तर्पप सोमेन कामैश्न सुहदो जनान्,इसलिये धर्मात्मा राजा ही ऐसे धर्मका फल पाता है, दूसरा नहीं। तुम धैर्यवान् तो हो ही। यह राज्य पाकर धर्मपूर्वक प्रजाका पालन करो। यज्ञमें सोमरसरुद्वारा इन्द्रको तृप्त करो और मनोवांछित वस्तु प्रदान करके सुहृदोंको संतुष्ट करो
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «ထို့ကြောင့် အုပ်ချုပ်ရေးကို ကျင့်သုံးခြင်းအားဖြင့် ဓမ္မ၏အကျိုးကို အမှန်တကယ် ရရှိသူမှာ မင်းတစ်ဦးတည်းသာ ဖြစ်သည်၊ အခြားသူမဟုတ်။ သင်သည် ဆုံးဖြတ်ချက်ခိုင်မာသူဖြစ်၏။ နိုင်ငံတော်ကို ရရှိပြီးနောက် ဓမ္မနှင့်အညီ ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်၍ အုပ်ချုပ်လော့။ ယဇ်ပူဇော်ရာတွင် ဆိုမရည်ဖြင့် အိန္ဒြာကို တရပ်ပေးလော့၊ ထို့ပြင် မိတ်ဆွေကောင်းများနှင့် မဟာမိတ်တို့ကို သူတို့လိုလားသည့် အကျိုးအမြတ်များ ပေးကာ ပျော်ရွှင်စေ»။
Verse 71
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि एकसप्ततितमो<थध्याय: ।। ७१ || इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें इकठत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
«ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝ၌၊ ရာဇဓမ္မအညွှန်းအပိုင်းတွင် အခန်း ခုနှစ်ဆယ်တစ် (၇၁) ပြီးဆုံး၏»။
Frequently Asked Questions
He seeks to understand how a ruler can levy revenue and enforce order while protecting subjects, yet avoid moral culpability associated with coercive or unjust extraction (ādhibandha).
Govern through dharma: appoint non-greedy competent agents, regulate taxation and punishment by śāstra, prioritize yogakṣema, and restrain desire and anger as sources of administrative distortion.
Yes: it asserts that protecting subjects is the king’s highest dharma; righteous protection yields enduring merit and prosperity, while failure to protect accrues severe demerit over time.