Adhyaya 254

Verse 1

ऑपन-मा_जल बछ। अकाल पजञ्चपञ्चाशदधिकद्धिशततमो< ध्याय: पज्चभूतोंके तथा मन और बुद्धिके गुणोंका विस्तृत वर्णन भीष्म उवाच भूतानां परिसंख्यानं भूय: पुत्र निशामय । द्वैषायनमुखाद्‌ भ्रष्ट श्लाघया परयानघ,भीष्मजी कहते हैं--निष्पाप पुत्र युधिष्ठिर! द्वैपायन व्यासजीके मुखसे वर्णित जो पञ्चमहाभूतोंका निरूपण है, वह मैं पुनः तुम्हें बता रहा हूँ; तुम बड़ी स्पृहाके साथ इस विषयको सुनो इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मौक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दो सौ पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २५५ ॥। अपना बा | अप्-#-रू- षट्पज्चाशर्दाधेकद्विशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरका मृत्युविषयक प्रश्न, नारदजीका राजा अकम्पनसे मृत्युकी उत्पत्तिका प्रसंग सुनाते हुए ब्रह्माजीकी रोषाग्निसे प्रजाके दग्ध होनेका वर्णन युधिछिर उवाच य इमे पृथिवीपाला: शेरते पृथिवीतले । पृतनामध्य एते हि गतसंज्ञा महाबला:

ဘီရှ္မက ပြောသည်—“သားရေ၊ အစိတ်အပိုင်းများ (မဟာဘူတ) ကို ရေတွက်ဖော်ပြထားသည့် အကြောင်းကို ထပ်မံနားထောင်လော့။ အပြစ်ကင်းသောသူရေ၊ ဒွိုင်ပါယန (ဗျာသ) ၏ နှုတ်မှ ထွက်ပေါ်လာသော မဟာဘူတတို့၏ အကြောင်းနှင့် ထိုသဘောတရားကို ငါ ထပ်မံ ရှင်းလင်းပြမည်။ စိတ်အားထက်သန်စွာ နားထောင်လော့။”

Verse 2

दीप्तानलनिभ: प्राह भगवान्‌ धूमवर्चसे । ततो5हमपि वक्ष्यामि भूय: पुत्र निदर्शनम्‌,वत्स! प्रज्वलित अग्निके समान तेजस्वी भगवान्‌ वेदव्यासने धूमाच्छादित अग्निके सदृश विराजमान अपने पुत्र शुकदेवके समक्ष पहले जिस प्रकार इस विषयका प्रतिपादन किया था, उसे मैं पुनः तुमसे कहूँगा। बेटा! तुम सुनिश्चित दर्शन-शास्त्रको श्रवण करो

ဘီရှ္မက ပြောသည်—“မီးလောင်တောက်ပသကဲ့သို့ ရောင်ခြည်ထွန်းလင်းသော်လည်း မီးခိုးရောင်သဏ္ဌာန်ဖြင့် ထင်ရှားသော ဘုရားသခင်က ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ချစ်သားရေ၊ ငါလည်း ဤဥပမာနှင့် ၎င်း၏ အဓိပ္ပါယ်ကို ထပ်မံ ရှင်းပြမည်။ ခွဲခြားသိမြင်မှုအတွက် အခိုင်အမာ တည်ထောင်ထားသော ဤသင်ကြားချက်ကို အာရုံစိုက်၍ နားထောင်လော့။”

Verse 3

भूमे: स्थैर्य गुरुत्वं च काठिन्यं प्रसवार्थता । गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्व संघात: स्थापना धृति:,स्थिरता, भारीपन, कठिनता (कड़ापन), बीजको अंकुरित करनेकी शक्ति, गन्ध, विशालता, शक्ति, संघात, स्थापना और धारणशक्ति--ये दस पृथ्वीके गुण हैं

ဘီရှ္မက ပြောသည်—“မြေဓာတ်ကို ဤဂုဏ်သတ္တိများဖြင့် သိနိုင်သည်—တည်ငြိမ်မှု၊ အလေးချိန်၊ ခိုင်မာကြမ်းတမ်းမှု၊ မွေးဖွားပေါက်ပွားစေသော စွမ်းအား (မျိုးစေ့ပေါက်စေ၍ ထွက်ပေါ်စေခြင်း)၊ အနံ့၊ ထုထည်ကြီးမားမှု၊ အင်အား၊ စည်းလုံးကပ်ညှိမှု၊ ထောက်တည်တည်ဆောက်နိုင်သော စွမ်းအား၊ နှင့် သယ်ဆောင်ခံနိုင်သော စွမ်းအား။ ဤတို့သည် မြေ၏ ဂုဏ်သတ္တိ ဆယ်ပါးဟု ကြေညာထားသည်။”

Verse 4

अपां शैत्यं रस: क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता । जिह्नदा विस्यन्दनं चापि भौमानां श्रपर्णं तथा,शीतलता, रस, क्लेद (गलाना या गीला करना), द्रवत्व (पिघलना), स्नेह (चिकनाहट), सौम्यभाव, जिह्ला, टपकना, ओले या बर्फके रूपमें जम जाना तथा पृथ्वीसे उत्पन्न होनेवाले चावल-दाल आदिको गला देना--ये सब जलके गुण हैं

ဘိဿမက ရေ၏ သဘာဝဂုဏ်သတ္တိများကို ရှင်းပြသည်။ ရေသည် သဘာဝအားဖြင့် အေးမြ၏။ အရသာနှင့် စိုစွတ်မှုကို ဆောင်၏။ ပျော်လျက် စီးဆင်းနိုင်၏။ ချောမွေ့စိုပြေ၍ နူးညံ့သဘောရှိ၏။ ကွေ့ကောက်လမ်းကြောင်းဖြင့် လှည့်ပတ်စီးဆင်းနိုင်၏။ စိမ့်ယို၍ တစ်စက်စက်ကျနိုင်၏။ မိုးသီး သို့မဟုတ် ရေခဲအဖြစ် ကပ်ကပ်တည်နိုင်၏။ ထို့ပြင် မြေမှ ထွက်ပေါ်သော အရာများ—ဆန်နှင့် ပဲမျိုးစုံကဲ့သို့—ကို နူးညံ့စေ၍ ချက်ပြုတ်စေ၏။ ဤသင်ခန်းစာတွင် သူသည် သတ္တုဓာတ်တစ်ခုချင်းစီကို ၎င်း၏ လက္ခဏာဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်များဖြင့် သိမြင်ရကြောင်းနှင့် သဘာဝကို နားလည်ခြင်းက မှန်ကန်သော ခွဲခြားသိမြင်မှုနှင့် စည်းကမ်းတကျ နေထိုင်မှုကို ထောက်ပံ့ကြောင်းကို ညွှန်ပြသည်။

Verse 5

अननेर्दूर्धर्षता ज्योतिस्ताप: पाक: प्रकाशनम्‌ | शोको रागो लघुस्तैक्ष्णयं सततं चोर्ध्वभासिता,दुर्धष होना, जलना, ताप देना, पकाना, प्रकाश करना, शोक, राग, हलकापन, तीक्ष्णता और आगकी लपटोंका सदा ऊपरकी ओर उठना एवं प्रकाशित होना--ये सब अग्निके गुण हैं

ဘိဿမက ဆိုသည်—မီး၏ သဘာဝဂုဏ်သတ္တိများမှာ ဤသို့ဖြစ်သည်။ မီးသည် ခံနိုင်ရည်ခက်၏။ တောက်ပ၏။ အပူပေး၏။ ချက်ပြုတ်၍ ရင့်မှည့်စေ၏။ အလင်းပေး၍ ထင်ရှားစေ၏။ ထို့ပြင် မီးတွင် မီးလောင်သကဲ့သို့ ပြင်းထန်သော ဝမ်းနည်းမှုနှင့် စိတ်အားထက်သန်သော နီရောင်၏ အမှတ်အသားများ၊ ပေါ့ပါးမှုနှင့် စူးရှမှုတို့ ရှိပြီး၊ မီးလျှံသည် အမြဲ အပေါ်သို့ တက်လျက် တောက်ပစွာ ရောင်ခြည်ဖြန့်၏။ ဤသို့ မီး၏ ဂုဏ်များကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့် လောက၌ ၎င်း၏ သဘောသဘာဝနှင့် အကျိုးသက်ရောက်မှုကို သိမြင်နိုင်စေသည်။

Verse 6

वायोरनियमस्पर्शों वादस्थानं स्वतन्त्रता । बलं शैघ्र्यं च मोक्ष च कर्म चेष्टा55त्मता भव:,अनियत स्पर्श, वाक्‌-इन्द्रियकी स्थिति, चलने-फिरने आदिकी स्वतन्त्रता, बल, शीघ्रगामिता, मल-मूत्र आदिको शरीरसे बाहर निकालना, उत्क्षेपण आदि कर्म, क्रिया- शक्ति, प्राण और जन्म-मृत्यु--ये सब वायुके गुण हैं

ဘိဿမက ဆိုသည်—ဝါယု (အသက်လေ) ၏ ဂုဏ်သတ္တိများမှာ ဤသို့ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ ထိတွေ့မှုသည် တစ်နေရာတည်း၌ မတည်ငြိမ်။ စကားပြောနိုင်စွမ်း၏ အခြေတည်ရာနှင့် ထောက်တိုင်ဖြစ်၏။ လှုပ်ရှားသွားလာမှု၏ လွတ်လပ်ခွင့်ကို ပေး၏။ အားနှင့် လျင်မြန်မှုကို ပေး၏။ ကိုယ်ခန္ဓာမှ အညစ်အကြေးများကို ထုတ်ပယ်စေ၏။ မြှောက်တင်ခြင်း၊ ပစ်လွှတ်ခြင်းကဲ့သို့ လုပ်ဆောင်ချက်များကို အားပေး၏။ လှုပ်ရှားမှု၏ သဘောတရားနှင့် အသက်ရှူသက်တမ်း၏ အခြေခံဖြစ်၏။ ထို့ပြင် မွေးဖွားခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်းတို့နှင့်လည်း ဆက်နွယ်၏။ အသက်လေ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို နားလည်လျှင် ကိုယ်ခန္ဓာရှိ အသက်တာ မည်သို့ ထိန်းသိမ်းခံရသည်ကို မြင်နိုင်ပြီး၊ အတွင်းအင်အားများကို စည်းကမ်းတကျ ထိန်းညှိခြင်းသည် ကိုယ်တိုင်ကို အုပ်ချုပ်နိုင်မှုနှင့် မှန်ကန်သော အကျင့်ကို အခြေခံပေးကြောင်း သိမြင်ရသည်။

Verse 7

आकाश स्य गुण: शब्दो व्यापित्वं च्छिद्रतापि च | अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता,शब्द, व्यापकता, छिद्र होना, किसी स्थूल पदार्थका आश्रय न होना, स्वयं किसी दूसरे आधारपर न रहना, अव्यक्तता, निर्विकारता, प्रतिघातशून्यता और भूतता अर्थात्‌ श्रवणेन्द्रियका कारण होना और विकृतिसे युक्त होना--से सब आकाशके गुण हैं। इस प्रकार पठचमहाभूतोंके ये पचास गुण बताये गये हैं

ဘိဿမက အာကာသ (အီသာ/အာကာသ) ၏ သတ်မှတ်ဂုဏ်သတ္တိများကို ရှင်းပြသည်။ ၎င်း၏ ထူးခြားသော ဂုဏ်သည် “အသံ” ဖြစ်၏။ အရာရာကို လွှမ်းမိုးပျံ့နှံ့၍ အပေါက်အဟောင်းရှိသကဲ့သို့ “နေရာလွတ်” ကို ပေး၏။ မည်သည့် ထူထဲသော အထောက်အထားပေါ်မှ မမှီခို၊ အခြားအခြေခံတစ်ခုအပေါ်လည်း မတင်တက်။ သာမန်အာရုံဖြင့် မထင်ရှားသေးသော အမူအရာဖြစ်ပြီး၊ အနှစ်သာရအားဖြင့် မပြောင်းလဲ။ ဤသို့ဖြင့် သန္တိပရဝ၌ အကြီးငါးပါး၏ ဂုဏ်များကို စနစ်တကျ ရေတွက်ဖော်ပြကာ အမှန်တရားကို နားလည်၍ ခွဲခြားသိမြင်မှုကို မွေးမြူရန် ညွှန်ပြသည်။

Verse 8

अप्रतीघातिता चैव भूतत्वं विकृतानि च । गुणा: पज्चाशतं प्रोक्ता: पज्चभूतात्मभाविता:,शब्द, व्यापकता, छिद्र होना, किसी स्थूल पदार्थका आश्रय न होना, स्वयं किसी दूसरे आधारपर न रहना, अव्यक्तता, निर्विकारता, प्रतिघातशून्यता और भूतता अर्थात्‌ श्रवणेन्द्रियका कारण होना और विकृतिसे युक्त होना--से सब आकाशके गुण हैं। इस प्रकार पठचमहाभूतोंके ये पचास गुण बताये गये हैं

ဘိဿမက ဆိုသည်—“တားဆီးမရနိုင်ခြင်း၊ ‘ဘူတ’ (ဓာတ်တရား) ဖြစ်ခြင်း၏ အဆင့်အတန်း၊ ထို့ပြင် ၎င်းမှ ပေါ်ထွန်းလာသော ပြောင်းလဲမှုများကိုလည်း ရေတွက်ရမည်။ ထို့ကြောင့် ငါးပါးသော မဟာဓာတ်၏ သဘာဝပေါ် အခြေခံသော ဂုဏ်သတ္တိ ငါးဆယ်ကို ကြေညာထားသည်” ဟု။ အကြောင်းအရာအရ ဘိဿမသည် ကမ္ဘာလောကနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာအတွေ့အကြုံကို ဓာတ်ဂုဏ်များဖြင့် စနစ်တကျ ခွဲခြမ်းသုံးသပ်ကာ၊ အာရုံပုံရိပ်များကို မကပ်လှမ်းဘဲ विवेक (ခွဲခြားသိမြင်မှု) သို့ ဦးတည်စေလိုသည်။

Verse 9

धैर्योपपत्तिवर्यक्तिश्न विसर्ग: कल्पना क्षमा । सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणा:,धैर्य, तर्क-वितर्कमें कुशलता, स्मरण, भ्रान्ति, कल्पना, क्षमा, शुभ एवं अशुभ संकल्प और चंचलता--ये मनके नौ गुण हैं

ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—တည်ကြည်ခိုင်မာမှု၊ မှန်ကန်သောအကြောင်းပြချက်နှင့် ခွဲခြားသိမြင်နိုင်မှု၊ စကားကိုရှင်းလင်းစွာဖော်ပြနိုင်မှု၊ လွှတ်ချနိုင်သောအင်အား (စွန့်လွှတ်ခြင်း)၊ စိတ်ကူးယဉ်နိုင်မှု၊ သည်းခံခွင့်လွှတ်နိုင်မှု၊ စိတ်ထဲ၌ ကောင်းသောနှင့် မကောင်းသော ရည်ရွယ်ချက်များကို ဖန်တီးခြင်း၊ နှင့် မတည်ငြိမ်လှုပ်ရှားလွယ်မှု—ဤတို့သည် စိတ်၏ အရည်အချင်း ကိုးပါးဖြစ်သည်။ ဤလှုပ်ရှားမှုများနှင့် စွမ်းရည်များကို သိမြင်လျှင် စိတ်သည် သီလနှင့် အမှားတို့ကို မည်သို့ထောက်ပံ့နိုင်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ စည်းကမ်းဖြင့် ဓမ္မသို့ မည်သို့ညွှန်နိုင်သည်ကိုလည်းကောင်း သိလာရသည်။

Verse 10

इष्टनिष्टविपत्ति शक्ष॒ व्यवसाय: समाधिता । संशय: प्रतिपत्तिश्न बुद्धे! पजचगुणान्‌ विदु:,इष्ट और अनिष्ट वृत्तियोंका नाश, विचार, समाधान, संदेह और निश्चय--ये पाँच बुद्धिके गुण माने गये हैं

ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—ပညာရှိတို့သည် ဉာဏ် (buddhi) ကို အရည်အချင်း ငါးပါးဖြင့် သိကြသည်ဟု ဆိုကြ၏။ အနှစ်သက်နှင့် အနှစ်မသက်၏ ဆွဲငင်မှုကို ကျော်လွှားနိုင်ခြင်း၊ ပြတ်သားသော ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် အားထုတ်မှု၊ စုတည်ငြိမ်မြဲမှု (သမာဓိ)၊ စမ်းသပ်စူးစမ်းသော သံသယ၊ နှင့် အဆုံးသတ်သို့ ရောက်စေသော ရှင်းလင်းသေချာသည့် အတည်ပြုချက်—ဤငါးပါးပင် ဖြစ်သည်။ သီလတရား၏ လမ်း၌ ဤတို့သည် တုံ့ပြန်စိတ်ကို ထိန်းချုပ်၍ ရွေးချယ်မှုကို စိစစ်ကာ ဓမ္မကို ရှင်းလင်းစွာ ချမှတ်စေသော အတွင်းကိရိယာများ ဖြစ်ကြသည်။

Verse 11

युधिछिर उवाच कथं पज्चगुणा बुद्धि: कथं पज्चेन्द्रिया गुणा: । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! बुद्धिके पाँच ही गुण कैसे हैं? तथा पाँच इन्द्रियाँ भी भूतोंके गुण कैसे हो सकती हैं? यह सारा सूक्ष्म ज्ञान आप मुझे बताइये

ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်—“အဘိုးတော်၊ ဉာဏ် (buddhi) သည် အရည်အချင်း ငါးပါးသာ ရှိသည်ဟု မည်သို့ဆိုနိုင်သနည်း။ ထို့ပြင် အာရုံခံအင်္ဂါ ငါးပါး (indriya) ကိုလည်း မည်သို့ ‘အရည်အချင်း’ (ဓာတ်တို့၏) ဟု ခေါ်ကြသနည်း။ ဤသိမ်မွေ့သော ဉာဏ်ပညာအားလုံးကို ကျွန်ုပ်အား ပြည့်စုံစွာ ရှင်းပြပါ။”

Verse 12

भीष्म उवाच आहुः षष्टिं बुद्धिगुणान्‌ वै भूतविशिष्टा नित्यविषक्ता: । भूतविभूती श्चाक्षरसृष्टा: पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति,भीष्मजीने कहा--वत्स युधिष्ठिर! महर्षियोंका कहना है कि बुद्धिके साठ गुण हैं; अर्थात्‌ पाँचों भूतोंके पूर्वाक्त पचास गुण तथा बुद्धिके पाँच गुण मिलकर पचपन हुए। इनमें पञ्चभूतोंको भी बुद्धिके गुणरूपसे गिन लेनेपर वे साठ हो जाते हैं। ये सभी गुण नित्य चैतन्यसे मिले हुए हैं। पणचमहाभूत और उनकी विभूतियाँ अविनाशी परमात्माकी सृष्टि हैं; परंतु परिवर्तनशील होनेके कारण उसे तत्त्वज्ञ पुरुष नित्य नहीं बताते हैं

ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—“ဉာဏ် (buddhi) ၏ အရည်အချင်း ခြောက်ဆယ် ရှိသည်ဟု ကြေညာကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ဓာတ်တို့နှင့် ဆက်စပ်၍ ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသော အရည်အချင်းများဖြစ်ပြီး အသိစိတ်နှင့် အမြဲတစေ ပေါင်းစည်းလျက်ရှိသည်။ မဟာဓာတ်တို့နှင့် ၎င်းတို့၏ ပေါ်ထွန်းမှုများသည် မဖျက်ဆီးနိုင်သော အရှင်၏ ဖန်ဆင်းခြင်းဖြစ်သော်လည်း၊ ပြောင်းလဲသွားတတ်သောကြောင့် တတ္တဝါဒကို သိသူတို့သည် ဤလောက၌ ၎င်းတို့ကို ‘အမြဲတည်’ ဟု မခေါ်ကြ၊ သားရေ။”

Verse 13

तत्‌ पुत्र चिन्ताकलिल तदुक्त- मनागतं वै तव सम्प्रतीह । भूतार्थतत्त्वं तदवाप्य सर्व भूतप्रभावाद्‌ भव शान्तबुद्धि:,वत्स युधिष्ठिर! अन्य वक्ताओंने जगतकी उत्पत्तिके विषयमें पहले जो कुछ कहा है, वह सब वेदविरुद्ध और विचार-दूषित है; अत: इस समय तुम नित्यसिद्ध परमात्माका यथार्थ तत्त्व सुनकर उन्हीं परमेश्वरके प्रभाव एवं प्रसादसे शान्तबुद्धि हो जाओ

ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်—“သားရေ၊ အနာဂတ်ကိုလိုက်၍ ရှုပ်ထွေးနေသော စိုးရိမ်ပူပန်မှု၏ အတွေးအခေါက်ကိုလည်းကောင်း၊ ပြောဆိုခဲ့ကြသော ခန့်မှန်းအယူအဆများကိုလည်းကောင်း ဘေးဖယ်ထားလော့။ ယခု နားလည်လော့—သတ္တဝါအားလုံးနှင့် ဆိုင်သော အမှန်တရား၏ သဘောတရားကို သိမြင်ရပြီးနောက်၊ စိတ်ကို ငြိမ်းချမ်းစေပါလော့—သတ္တဝါအပေါင်းကို လွှမ်းမိုးထောက်ပံ့သော အင်အားနှင့် ကျေးဇူးတော်ကြောင့်ပင်၊ ချစ်သော ယုဓိဋ္ဌိရရေ။”

Verse 254

इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दी सौ चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ

ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်းရှိ «ဂိုက္ခ-ဓမ္မ ပရဝ» ဟုခေါ်သော အပိုင်း၌၊ သုကဒေဝ၏ ဆက်လက်မေးမြန်းချက်များနှင့် သက်ဆိုင်သည့် အခန်း ၂၅၄ ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤနေရာတွင် ဓမ္မကို မေးမြန်း၍ မှန်ကန်စွာ နားလည်ခြင်းကို အခြေခံသည့် သင်ကြားရေးအပိုင်းတစ်ခုကို ပိတ်သိမ်းကာ၊ ဟောပြောချက်တစ်ရပ်၏ ပြီးဆုံးမှုကို မှတ်သားစေသည်။

Verse 255

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने पञ्चपञ्चाशदधिकद्वधिशततमो< ध्याय:

ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း—အထူးသဖြင့် «မောက္ခ-ဓမ္မ ပရဝ» အပိုင်း၌—သုက (Śuka) ၏ မေးမြန်းမှုအကြောင်းအရာနှင့် ဆက်စပ်သော အခန်း ၂၅၅ ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤသည်မှာ အခန်းပိတ်အမှတ်တမ်း (colophon) ဖြစ်ပြီး၊ သဘောတရားဟောပြောသည့် စကားပိုဒ်မဟုတ်ပေ။