Adhyaya 205
Doṣa-Parīkṣā and Guṇa-Viveka (Examination of Faults and Discernment of the Guṇas)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Guṇa-doṣa Parīkṣā Discourse (Teacher–Student Dialogue)
The chapter opens with the guru defining dharma in terms of pravṛtti (regulated engagement in action) and noting that those grounded in higher knowledge (vijñāna-niṣṭhā) do not relish alternative ‘tattvas’ that distract from discernment (1). It observes the rarity of true Veda-knowers who are stably aligned with Vedic injunctions and who seek a praised path with clear purpose (2), affirming that established conduct practiced by the good is blameless and conduces to the highest end (3). The discourse then diagnoses bondage: an embodied person, deluded, accumulates possessions and becomes driven by rājasika and tāmasika affects such as desire and anger (4). Therefore one should not practice impurity; creating ‘gaps’ in conduct prevents attainment of wholesome states (5). Knowledge fails to shine when mixed with ‘impurities,’ like gold alloyed with iron (6). One who follows adharma under delusion, even while outwardly treading a righteous path, perishes along with consequences (7). The teacher advises non-attachment to sense-objects; anger, elation, and dejection arise in mutual dependence (8). Reflecting on the body as a compound of five elements and three guṇas, the chapter questions who truly praises or blames whom—undermining reactive identification (9). The ignorant cling to touch, form, and taste, not recognizing the ‘earthly’ (pārthiva) qualities arising from embodiment (10). The body is likened to an earthen structure plastered with earth-products; foods and consumables are also earth-transformations with water (11–12). In the ‘forest’ of saṃsāra, one should take food without craving, as mere maintenance; likewise, eat for travel through life as medicine is taken by the ill (13–14). A catalog of virtues is introduced—truth, purity, straightforwardness, generosity, forbearance, steadiness, intelligence, mental discipline, and tapas—paired with progressive regulation of states and the restraint of the senses for one who seeks peace (15–16). Beings revolve like a wheel under delusion by the guṇas (17), so one must examine faults born of ignorance and abandon egoism as ignorance-produced (18). The chapter then frames a metaphysical-psychological map: elements, senses, guṇas, and even the cosmos with its theistic order are said to be established in ahaṃkāra (19); ego is identified as a driver of activity among beings, analogous to time manifesting seasonal qualities (20). Tamas is defined as delusive, dark, and ignorance-born, and the three guṇas are linked to pleasure and pain (21). Sattva’s features—clarity, joy-born contentment, confidence, steadiness, and memory—are listed (22), while rajas/tamas-associated faults include desire, anger, negligence, greed, delusion, fear, fatigue, depression, grief, arrogance, pride, and ignoble conduct (23). The aspirant is instructed to weigh these faults (heavy/light) and repeatedly reflect on their presence in oneself (24). The student then asks which faults are abandoned by mind, weakened by intellect, and which return repeatedly, and how a wise person should assess their relative strength through reasoning (25–26). The guru replies that one is liberated when faults are cut off at the root; as a formed iron object can be destroyed, so an undisciplined person is ruined by innate rājasika faults (27). Rajas and tamas are described as karmically generated seeds in embodied beings (28); therefore the self-possessed should avoid rajas and tamas, and when freed from them, sattva attains purity (29). A brief note touches on Vedic rationales sometimes used for meat-eating, but emphasizes that abstention supports pure dharma (30). The chapter distinguishes guṇa-driven conduct: rajas can accomplish duty-colored works yet intensifies pursuit of objects and desires (31); tamas fuels greed, anger, harmful amusements, lethargy, and sleep (32). By contrast, one established in sattva perceives pure states; such a person is described as stainless, prosperous, purified, and endowed with knowledge (33).
Chapter Arc: मनु दुःख के आघात से घिरे मनुष्य के सामने एक कठोर औषधि रखते हैं—जिस दुःख को बदला नहीं जा सकता, उसका अनावश्यक चिन्तन ही उसे बार-बार जन्म देता है। → विचार-प्रवाह की जिद सामने आती है: मन दुःख को पकड़कर रखता है, स्मृति उसे पोषित करती है, और चिन्तन उसे फिर-फिर उपस्थित कर देता है। मनु उपाय बताते हैं—मानसिक दुःख को प्रज्ञा से काटो, शारीरिक कष्ट को औषध से; पर यह भेद-विवेक बालबुद्धि के वश का नहीं। → ज्ञान-यात्रा का शिखर: मनु मन, बुद्धि और प्रज्ञा की उत्पत्ति-गति समझाते हुए कहते हैं कि जब बुद्धि कर्म-गुणों से रहित होकर मन में स्थिर होती है, तब ध्यान-योग-समाधि से ब्रह्म का साक्षात्कार होता है—दुःख-चिन्तन का मूल वहीं गलता है। → तप, अनुमान, शम-दम आदि गुण, जातिगत/आश्रमधर्म का शुद्ध पालन और अंतःकरण की निर्मलता—इनसे परम ब्रह्म की ओर आरोहण संभव है। धर्म से श्रेय बढ़ता है, अधर्म से अश्रेय; राग प्रकृति में बाँधता है, वैराग्य ज्ञान की ओर ले जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-आक्राा बा 2 पज्चाधिकद्विशततमो< ध्याय: परब्रह्म॒की प्राप्तिका उपाय मनुर्वाच दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते | यस्मिन् न शक््यते कर्तु यत्नस्तं नानुचिन्तयेत्,मनुजी कहते हैं--बृहस्पते! जब मनुष्यपर कोई ऐसा शारीरिक या मानसिक दुःख आ पड़े, जिसके रहते हुए साधन करना अशक्य हो जाय, तब उस दुःखका चिन्तन करना छोड़ दे
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်— မနုက ကြေညာသည်— «အို ဗြဟස්ပတိ၊ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ဖြစ်စေ စိတ်၌ဖြစ်စေ ဒုက္ခ၏ ထိုးနှက်မှုတစ်ရပ် ပေါ်ပေါက်လာ၍ ထိုအခြေအနေကြောင့် ထိရောက်သော ကြိုးပမ်းမှု မပြုနိုင်တော့လျှင်၊ ထိုဒုက္ခကို စိတ်ထဲတွင် မဆက်လက် တွေးတောမနေသင့်»။
Verse 2
भैषज्यमेतद् दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् । चिन्त्यमानं हि चाभ्येति भूयश्चापि प्रवर्तते,दुःखको दूर करनेके लिये सबसे अच्छी दवा यही है कि उसका चिन्तन छोड़ दिया जाय; क्योंकि चिन्तन करनेसे वह सामने आता है और अधिकाधिक बढ़ता रहता है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်— «ဤသည်ပင် ဒုက္ခအတွက် ဆေးဖြစ်၏—ထိုဒုက္ခကို မဆက်လက် တွေးတောမနေခြင်း။ ဒုက္ခကို တွေးတောနေသော် စိတ်ရှေ့တွင် ထင်ရှားလာပြီး ထပ်မံကြီးထွားကာ ပို၍ လှုပ်ရှားဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏»။
Verse 3
प्रज्ञया मानसं दु:खं हन्याच्छारीरमौषधै: । एतद् विज्ञानसामर्थ्य न बालै: समतामियात्,अतः मानसिक दुः:खको बुद्धि एवं विचारद्वारा तथा शारीरिक कष्टको ओषधियोंद्वारा दूर करे, यही विज्ञानकी सामर्थ्य है, जिससे मनुष्य दुःखमें पड़नेपर बच्चोंके समान बैठकर रोये नहीं
ပညာဖြင့် စိတ်ဒုက္ခကို ဖျက်သိမ်းရမည်၊ ကိုယ်ဒုက္ခကိုမူ ဆေးဝါးဖြင့် ကုသရမည်။ ဤသည်မှာ ဗိဇ္ဇာ၏ အင်အားတည်းဟူ၍ ကလေးငယ်တို့ မတူမီနိုင်။ ထို့ကြောင့် ဒုက္ခကျရောက်သော် ကလေးကဲ့သို့ ထိုင်၍ ငိုကြွေးမနေဘဲ စိတ်ဒုက္ခကို ဉာဏ်နှင့် အတွေးအခေါ်ဖြင့် ဖြေရှင်းကာ ကိုယ်ဒုက္ခကို ဆေးဝါးဖြင့် ဖယ်ရှားရမည်။
Verse 4
अनित्यं यौवन रूप॑ं जीवित द्रव्यसंचय: । आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत् तत्र न पण्डित:,यौवन, रूप, जीवन, धन-संग्रह, आरोग्य और प्रियजनोंका समागम--ये सब अनित्य हैं। विवेकशील पुरुषोंको इनमें आसक्त नहीं होना चाहिये
ယောဝန၊ အလှအပ၊ အသက်ရှင်ခြင်း၊ ဥစ္စာစုဆောင်းခြင်း၊ ကျန်းမာရေးနှင့် ချစ်သူခင်သူတို့နှင့် အတူနေထိုင်ခြင်း—ဤအရာအားလုံးသည် မတည်မြဲ။ ထို့ကြောင့် ပညာရှိသည် ထိုအရာတို့၌ မလောဘမက်မော မကပ်ငြိသင့်။
Verse 5
न जानपदिकं दुःखमेक: शोचितुमहति । अशोचन् प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम्,जो दुःख सारे देशपर है, उसके लिये किसी एक व्यक्तिको शोक नहीं करना चाहिये। यदि उसे टालनेका कोई उपाय दिखायी दे तो शोक न करके उस दुःखके निवारणका प्रयत्न करना चाहिये
နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံလုံးကို ဖုံးလွှမ်းလာသော ဒုက္ခအတွက် လူတစ်ယောက်တည်းက မိမိတစ်ဦးတည်း၏အဖြစ်ကဲ့သို့ ဝမ်းနည်းပူဆွေးမနေသင့်။ တားဆီးတုံ့ပြန်နိုင်မည့် လက်တွေ့နည်းလမ်းကို မြင်နိုင်လျှင် ငိုကြွေးခြင်းကို ချန်ထားကာ ထိုဒုက္ခကို ဖယ်ရှားရန် ကြိုးပမ်းသင့်သည်။
Verse 6
सुखाद् बहुतरं दुःखं जीविते नास्ति संशय: । स्निग्धस्य चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम्,इसमें संदेह नहीं कि जीवनमें सुखकी अपेक्षा दुःख ही अधिक है। जो पुरुष विषयोंमें अधिक आसक्त होता है, वह मोहवश मरणरूप अप्रिय कष्ट भोगता है
အသက်ရှိနေသမျှတွင် ပျော်ရွှင်မှုထက် ဒုက္ခက ပိုများသည်ဟု သံသယမရှိ။ အာရုံခံအရာဝတ္ထုတို့၌ အလွန်ကပ်ငြိသူသည် မောဟကြောင့် လွှတ်မချနိုင်သဖြင့် မရဏဟူသော မနှစ်သက်ဖွယ် ဆင်းရဲကို ခံစားရသည်။
Verse 7
परित्यजति यो दु:खं सुखं वाप्युभयं नर: । अभ्येति ब्रह्म सो>त्यन्तं न ते शोचन्ति पण्डिता:,जो मनुष्य सुख और दु:ख दोनोंको छोड़ देता है, वह अक्षय ब्रह्मको प्राप्त होता है, अतः: वे ज्ञानी पुरुष कभी शोक नहीं करते हैं
ဒုက္ခနှင့် သုခ နှစ်ပါးလုံးကို စွန့်လွှတ်၍ မည်သည့်အရာကမျှ မိမိကို မအုပ်စိုးစေသောသူသည် မပျက်မယွင်းသော အမြင့်ဆုံး ဘြဟ္မန်ကို ရောက်သည်။ ထို့ကြောင့် ပညာရှိတို့သည် မပူဆွေးကြ။
Verse 8
दुःखमर्था हि युज्यन्ते पालनेन च ते सुखम् । दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत्,विषयोंके उपार्जनमें दुःख है। उनकी रक्षामें भी तुम्हें सुख नहीं मिल सकता। दुःखसे ही उनकी उपलब्धि होती है; अतः उनका नाश हो जाय तो चिन्ता नहीं करनी चाहिये
ဘီရှ္မက ပြောသည်– လောကီပစ္စည်းဥစ္စာတို့သည် အမှန်တကယ်ပင် ဒုက္ခခက်ခဲမှုဖြင့်သာ ရရှိလာကြပြီး၊ ထိုအရာတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရာတွင်လည်း စစ်မှန်သော သုခ မရှိချေ။ ဒုက္ခဖြင့်သာ ရရှိလာသဖြင့်၊ ပျောက်ဆုံးသွားလျှင် မဝမ်းနည်းမပူပန်သင့်; ထိုအရာတို့၏ ပျက်စီးခြင်းကို စိုးရိမ်စိတ်ဖြင့် မတွေးသင့်။
Verse 9
ज्ञानं ज्ञेयाभिनिर्वत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः । प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धि: प्रवर्तते,बृहस्पते! तुम्हें ज्ञात होना चाहिये कि ज्ञेयरूपमें परमात्मासे ज्ञान प्रकट होता है और मन ज्ञानका गुण (कार्य) है। जब वह ज्ञानेन्द्रियोंसे युक्त होता है, तब बुद्धि कर्मोमें प्रवृत्त होती है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– သိနိုင်သောအရာကို ရည်ညွှန်း၍ ဉာဏ်သည် ပေါ်ထွန်းလာသည်ဟု သိလော့ (အဆုံးစွန် သိမြင်ရမည့်အရာမှာ အမြင့်ဆုံး အတ္တမန်—ပရမအတ္တမ—ဖြစ်၏)။ စိတ် (မန) သည် ဉာဏ်၏ အရည်အသွေးနှင့် ကိရိယာ ဖြစ်သည်။ ထိုစိတ်သည် ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော စွမ်းအားနှင့် အာရုံအင်္ဂါတို့နှင့် ပေါင်းစည်းလာသောအခါ၊ ဉာဏ်ကြီး (ဗုဒ္ဓိ) သည် အပြင်ဘက်သို့ လှည့်ကာ လုပ်ရပ်များတွင် ပါဝင်လှုပ်ရှားလာသည်—အို ဘృဟஸပတိ။
Verse 10
यदा कर्मगुणैहीना बुद्धिर्मनसि वर्तते । तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना
ဘီရှ္မက ပြောသည်– လုပ်ရပ်ကို ချည်နှောင်သော ဂုဏ်များမှ ကင်းလွတ်သည့် ဉာဏ်ကြီး (ဗုဒ္ဓိ) သည် စိတ် (မန) အတွင်း၌ တည်ငြိမ်စွာ နေထိုင်သောအခါ၊ တရားတော် ဘြဟ္မန်ကို သိမြင်ရသည်—ဓျာန၊ ယောဂ၊ သမာဓိတို့၏ နက်ရှိုင်းသော စုစည်းတည်ငြိမ်မှုအားဖြင့်။
Verse 11
जिस समय बुद्धि कर्म-संस्कारोंसे रहित होकर हृदयमें स्थित हो जाती है, उसी समय ध्यानयोगजनित समाधिके द्वारा ब्रह्मका भलीभाँति ज्ञान हो जाता है ।। सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते । अपरादभिनि:सृत्य गिरे: शुद्भादिवोदकम्,अन्यथा जैसे जलकी धारा पर्वतके शिखरसे निकलकर ढालकी ओर बहती है, उसी प्रकार यह गुणवती बुद्धि अज्ञानके कारण परमात्मासे नियुक्त होकर रूप आदि गुणोंकी ओर बहने लग जाती है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– လုပ်ရပ်၏ ကျန်ရစ်သော အထင်အမြင်များမှ လွတ်ကင်းသည့် ဉာဏ်ကြီး (ဗုဒ္ဓိ) သည် နှလုံးအတွင်း၌ တည်ငြိမ်စွာ အခြေချသွားသောအခါ၊ ဓျာနယောဂမှ ပေါ်ထွန်းသော သမာဓိအားဖြင့် ဘြဟ္မန်၏ စစ်မှန်သော ဉာဏ်သိမြင်မှု ပေါ်လာသည်။ သို့သော် ဂုဏ်များဖြင့် အခြေအနေချထားခံနေရသမျှ ဤဉာဏ်ကြီးသည် ဂုဏ်များထံသို့သာ လှည့်သွားတတ်၏။ သန့်ရှင်းသော ရေစီးကြောင်းသည် တောင်ထိပ်မှ ထွက်ပေါ်ကာ လျှောစောင်းသို့ ဆင်းစီးသကဲ့သို့၊ ဂုဏ်ချည်နှောင်ခံ စိတ်သည် အဝိဇ္ဇာကြောင့် အမြင့်ဆုံး အတ္တမန်မှ လွဲချော်ကာ ရုပ်သဏ္ဌာန်စသည့် ဂုဏ်များထံသို့ စီးဆင်း၍ ပုံပန်းသဏ္ဌာန်၏ လောက၌ ကပ်ငြိသွားသည်။
Verse 12
यदा निर्गुणमाप्रोति ध्यानं मनसि पूर्वजम् । तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकषं निकषे यथा,परंतु जब साधक सबके आदिकारण निर्गुण ध्येयतत्त्वको ध्यानद्वारा अन्त:ःकरणमें प्राप्त कर लेता है, तब कसौटीपर कसे हुए सुवर्णके समान ब्रह्मके यथार्थ स्वरूपका ज्ञान होता है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– စိတ်အတွင်းရှိ ရှေးဦးသော ဓျာနသည် ဂုဏ်ကင်းသော (နိရ္ဂုဏ) အခြေအနေသို့ ရောက်လာသောအခါ၊ ဘြဟ္မန်ကို စစ်မှန်စွာ သိမြင်ရသည်—ကာဆော်တီကျောက် (နိကဿ) ပေါ်တွင် စမ်းသပ်ထားသော ရွှေကဲ့သို့။
Verse 13
मनस्त्वपद्ठतं पूर्वमिन्द्रियार्थनिदर्शकम् । न समक्षगुणापेक्षि निर्गुणस्य निदर्शकम्,परंतु इन्द्रियोंके विषयोंको दिखानेवाला मन जब पहलेसे ही विषयोंकी ओर अपहृत हो जाता है, तब वह विषयरूप गुणोंकी अपेक्षा रखनेवाला मन निर्गुण तत्त्वका दर्शन करानेमें समर्थ नहीं होता
ဘီရှ္မက ဆိုသည်– အာရုံခံအရာဝတ္ထုတို့ကို ညွှန်ပြပေးရာ အလုပ်ရှိသော စိတ်သည်၊ အဲဒီအရာဝတ္ထုတို့ဆီသို့ အစကတည်းက ဆွဲခေါ်သွားခံထားရလျှင်၊ ထိုအခါ အရည်အသွေးမဲ့သော သတ္တဝါတရား (နိရ္ဂုဏ) ကို မဖော်ပြနိုင်တော့။ အာရုံဝတ္ထုတို့၏ ဂုဏ်သတ္တိများကို မှီခိုနေသော စိတ်သည် နိရ္ဂုဏတတ္တဝါကို တိုက်ရိုက်မြင်နိုင်စွမ်း မရှိ။
Verse 14
सर्वाण्येतानि संवार्य द्वाराणि मनसि स्थित: । मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते,समस्त इन्द्रियोंको रोककर संकल्पमात्रसे मनमें स्थित हो उन सबको हृदयमें एकत्र करके साधक उससे भी परे विद्यमान परमात्माको प्राप्त कर लेता है
ဘီရှ္မက ဆိုသည်– ဤတံခါးပေါက်များ (အာရုံခံအင်္ဂါများ) အားလုံးကို တားဆီး၍ စိတ်အတွင်း၌ တည်နေကာ၊ စိတ်ကို တစ်ချက်တည်းအာရုံစိုက်အောင် စုစည်းရမည်။ အင်္ဂါစွမ်းအားတို့ကို နှလုံးအတွင်း စုကပ်ထားပြီး “အဲဒီအရာ” သို့ အပြည့်အဝ မျှော်မှန်းတည်ကြည်လာသောအခါ၊ ထိုသူသည် အရာအားလုံးကို ကျော်လွန်သော အမြင့်ဆုံး အတ္တမန် (ပရမာတ္မာ) ကို ရောက်ရှိသည်။
Verse 15
यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये । तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते,जिस प्रकार गुणोंका क्षय होनेपर पठचमहाभूत निवृत्त हो जाते हैं, उसी प्रकार बुद्धि समस्त इन्द्रियोंको लेकर हृदयमें स्थित हो जाती है
ဘီရှ္မက ဆိုသည်– ထောက်တည်ပေးသော ဂုဏ်သတ္တိများ ကုန်ခမ်းသွားသောအခါ မဟာဘူတကြီးများ ပြန်လည်ဆုတ်ခွာသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူပင် ဗုဒ္ဓိ (အာရုံခွဲခြားသိမြင်မှု) သည် အာရုံခံအင်္ဂါများကို စုဆောင်းယူကာ စိတ်အတွင်း၌ အနားယူတည်ငြိမ်လာသည်။
Verse 16
यदा मनसि सा बुद्धिर्वर्तते5न्तरचारिणी । व्यवसायगुणोपेता तदा सम्पद्यते मन:,जब निश्चयात्मिका बुद्धि अन्तर्मुखी होकर हृदयमें स्थित होती है, तब मन विशुद्ध हो जाता है
ဘီရှ္မက ဆိုသည်– အတွင်းသို့ လှည့်ဝင်သွားသော၊ အတွင်း၌ လှုပ်ရှားနေသော ဗုဒ္ဓိသည် စိတ်အတွင်း၌ တည်နေပြီး ခိုင်မာသော ဆုံးဖြတ်ချက်၏ ဂုဏ်သတ္တိကို ပိုင်ဆိုင်လာသောအခါ၊ စိတ်သည် သင့်လျော်စွာ တည်ငြိမ်၍ သန့်စင်လာသည်။
Verse 17
गुणवद्धिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगुणं मन: । तदा सर्वान् गुणान् हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते,शब्दादि गुणोंसे युक्त इन्द्रियोंके सम्बन्धसे उन गुणोंसे घिरा हुआ मन जब ध्यानजनित गुणोंसे सम्पन्न होता है, तब उन समस्त गुणोंको त्यागकर निर्गुण ब्रह्मको प्राप्त हो जाता है
ဘီရှ္မက ဆိုသည်– အသံစသည်တို့သော ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ဆက်နွယ်သည့် အာရုံခံအင်္ဂါများကြောင့် ဂုဏ်တို့ဖြင့် ဝိုင်းရံခံထားရသော စိတ်သည်၊ ဓျာနမှ ပေါ်ထွန်းလာသော ဂုဏ်ဖြင့် ပြည့်စုံလာသောအခါ၊ ထိုဂုဏ်အားလုံးကို စွန့်လွှတ်၍ ဂုဏ်မဲ့ ဘြဟ္မ (နိရ္ဂုဏ) ကို ရောက်ရှိသည်။
Verse 18
अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम् । यत्र नास्ति पदन््यास: कस्तं विषयमाप्नुयात्,उस अव्यक्त ब्रह्मका बोध करानेके लिये इस संसारमें कोई योग्य दृष्टान्त नहीं है। जहाँ वाणीका व्यापार ही नहीं है, उस वस्तुको कौन वर्णनका विषय बना सकता है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ဤလောက၌ ‘မဖော်ပြနိုင်သော အဗျက္တ’ ကို သိမြင်လိုသော် ထိုအရာနှင့် တူညီသော ဥပမာမရှိ။ စကားတောင် အခြေမချနိုင်သည့် နေရာ၌ ထိုသဘောတရားကို မည်သူက ဖော်ပြရာအရာအဖြစ် ပြုနိုင်မည်နည်း»
Verse 19
तपसा चानुमानेन गुणैर्जात्या श्रुतेन च निनीषेत् परमं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना,इसलिये तपसे, अनुमानसे, शम आदि गुणोंसे, जातिगत धर्मोंके पालनसे तथा शास््त्रोंके स्वाध्यायसे अन्तःकरणको विशुद्ध करके उसके द्वारा परब्रह्मको प्राप्त करनेकी इच्छा करे
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ထို့ကြောင့် အတွင်းစိတ်ကို သန့်စင်စေပြီးမှ အမြင့်ဆုံး ဘြဟ္မန်ကို ရောက်လိုစိတ် ထားရမည်—တပဿ (အာသီသ), အနုမာနနှင့် စည်းကမ်းရှိသော ဆင်ခြင်တုံ့ပြန်မှု, သမ (ကိုယ်နှင့်စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ခြင်း) စသည့် သီလဂုဏ်များ, မိမိအဆင့်အတန်းနှင့် ဘဝအခြေအနေတော်တော်အလိုက် တာဝန်ဓမ္မကို သစ္စာရှိစွာ လိုက်နာခြင်း, နှင့် သာသနာကျမ်းစာတို့ကို ဆွာဓျာယ (လေ့လာဖတ်ရှု) ခြင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ အတွင်းအတ္တ သန့်ရှင်းကြည်လင်လာသောအခါ အမြင့်ဆုံး သဘောတရားကို ရှာဖွေပါ»
Verse 20
गुणहीनो हि त॑ मार्ग बहि: समनुवर्तते । गुणाभावात् प्रकृत्या वा निस्तर्क्य ज्ञेयसम्मितम्,उक्त तपस्या आदि गुणोंसे रहित मनुष्य बाहर रहकर बाह्य मार्गका ही अनुसरण करता है। वह ज्ञेयस्वरूप परमात्मा गुणोंसे अतीत होनेके कारण स्वभावसे ही तर्कका विषय नहीं है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ဂုဏ်သီလမရှိသူသည် အပြင်ဘက်တွင်သာ နေ၍ အပြင်ပန်းလမ်းကိုသာ လိုက်သည်။ သို့သော် အမြင့်ဆုံး သိမြင်ရမည့် အရာဖြစ်သော ပရမအတ္တသည် ဂုဏ်များကို ကျော်လွန်သဖြင့်၊ မိမိသဘာဝအရ သာမန်တရားဆင်ခြင်မှုဖြင့် မရောက်နိုင်၊ မတိုင်းတာနိုင်»
Verse 21
नैर्गुण्याद् ब्रह्म चाप्रोति सगुणत्वान्निवर्तते । गुणप्रचारिणी बुद्धिहुताशन इवेन्धने,जैसे अग्नि सूखे काठमें विचरण करती है, उसी प्रकार बुद्धि भी शब्द, स्पर्श आदि गुणोंमें विचरती रहती है। जब वह उन गुणोंका सम्बन्ध छोड़ देती है, तब निर्गुण होनेके कारण ब्रह्मको प्राप्त होती है और जबतक गुणोंमें आसक्त रहती है, तबतक गुणोंसे सम्बन्धित होनेके कारण ब्रह्मको न पाकर लौट आती है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) သည် ဂုဏ်များမှ လွတ်ကင်းသွားလျှင် ဂုဏ်မဲ့ခြင်းကြောင့် ဘြဟ္မန်ကို ရောက်သည်။ သို့သော် ဂုဏ်နှင့် ချည်နှောင်နေသရွေ့ ပြန်လှည့်၍ ဘြဟ္မန်ကို မရောက်နိုင်။ မီးသည် ခြောက်သွေ့သော သစ်သားထဲတွင် လှုပ်ရှားသကဲ့သို့ ဉာဏ်သည်လည်း အသံ၊ ထိတွေ့မှု စသည့် အာရုံဂုဏ်များအတွင်း လှည့်လည်နေသည်။ ထိုဂုဏ်များနှင့် ဆက်နွယ်မှုကို စွန့်လွှတ်သောအခါ ဂုဏ်မဲ့ဖြစ်၍ ဘြဟ္မန်ကို ရောက်သည်; ထိုတို့ကို ကပ်လျက်ရှိသရွေ့ ဂုဏ်လောကနှင့် ဆက်နွယ်နေသဖြင့် ပြန်လှည့်လာသည်»
Verse 22
यथा पज्च विमुक्तानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभि: । तथा हि परमं ब्रह्म विमुक्तं प्रकृते: परम्,जैसे पाँचों इन्द्रियाँ अपने कार्यरूप शब्द आदि गुणोंसे भिन्न हैं, उसी प्रकार परब्रह्म परमात्मा भी प्रकृतिसे सर्वथा परे है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အာရုံခံအင်္ဂါငါးပါးသည် မိမိတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များ—အသံ စသည့် အာရုံဝတ္ထုများ—နှင့် ကွဲပြားသကဲ့သို့၊ အမြင့်ဆုံး ဘြဟ္မန်၊ အမြင့်ဆုံး အတ္တသည်လည်း ပရကృతိ (ရုပ်ဝတ္ထုသဘာဝ) မှ လုံးဝလွတ်ကင်း၍ ထိုထက်လွန်ကဲသည်»
Verse 23
एवं प्रकृतित: सर्वे प्रवर्तन्ते शरीरिण: । निवर्तन्ते निवृत्तौ च स्वर्ग चैवोपयान्ति च,इस प्रकार समस्त प्राणी प्रकृतिसे उत्पन्न होते और यथासमय उसीमें लयको प्राप्त होते हैं। उस लय अथवा मृत्युके पश्चात् वे पुण्य और पापके फलस्वरूप स्वर्ग और नरकमें जाते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ဤသို့ပင် ကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါအားလုံးသည် ပရကృతိ (ရုပ်ဝတ္ထုသဘာဝ) မှ ပေါ်ထွန်း၍ လှုပ်ရှားကြသည်။ အချိန်တန်လျှင် ပျက်လဲခြင်း (သေခြင်း) တွင် ထိုအရင်းမြစ်သို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ကြသည်။ ထို့နောက် ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်၏ အကျိုးဖလအတိုင်း ကောင်းကင်လောကနှင့် ငရဲလောကသို့ ရောက်ကြသည်။
Verse 24
पुरुष: प्रकृतिर्बुद्धि्विषयाश्रेन्द्रियाणि च । अहंकारो5भिमानश्व समूहो भूतसंज्ञक:,पुरुष, प्रकृति, बुद्धि, पाँच विषय, दस इन्द्रियाँ, अहंकार, मन और पंच महाभूत--इन पचीस तत्त्वोंका समूह ही प्राणी नामसे कहा जाता है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ပုရုရှ (ဝိညာဉ်), ပရကృతိ, ဗုဒ္ဓိ (ဉာဏ်), အာရုံငါးပါး, အင်ဒြိယာ ဆယ်ပါး, အဟင်ကာရ (အတ္တခံယူမှု) နှင့် မဟာဘူတဟု ခေါ်သော ဓာတ်စုစည်းမှု—ဤ ၂၅ တတ္တဝါတို့၏ ပေါင်းစည်းမှုကိုပင် “သတ္တဝါ” ဟု ဆိုကြသည်။ ဤဖွဲ့စည်းပုံကို ခွဲခြားသိမြင်လျှင် ကိုယ်နှင့် စိတ်အပေါ် အလွန်အကျွံသတ်မှတ်မှုကို ကျော်လွန်၍ တည်ငြိမ်မှု၊ ထိန်းချုပ်မှုနှင့် မှန်ကန်သောကျင့်ဝတ်ကို ထောက်ပံ့ပေးသည်။
Verse 25
एतस्याद्या प्रवृत्तिस्तु प्रधानात् सम्प्रवर्तते । द्वितीया मिथुनव्यक्तिमविशेषान्नियच्छति,बुद्धि आदि तत्त्वसमूहकी प्रथम सृष्टि प्रकृतिसे ही हुई है। तदनन्तर दूसरी बारसे उनकी सामान्यतः मैथून-धर्मसे नियमपूर्वक अभिव्यक्ति होने लगी है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ဤတတ္တဝါစု၏ ပထမဆုံး ပေါ်ထွန်းခြင်းသည် ပရဓာန (မူလသဘာဝ) မှ စတင်ဖြစ်ပေါ်သည်။ ထို့နောက် ဒုတိယအဆင့်တွင် မခွဲခြားသေးသောအခြေအနေမှ ထွက်ပေါ်လာကာ မျိုးပွားခြင်း၏ ဓမ္မအတိုင်း အထီး–အမ အဖြစ် အတွဲလိုက် ပေါ်ထွန်းလာခြင်းကို စည်းကမ်းတကျ ထိန်းညှိထားသည်။
Verse 26
धर्मादुत्कृष्यते श्रेयस्तथाश्रेयोडप्यधर्मत: । रागवान् प्रकृतिं होति विरक्तो ज्ञानवान् भवेत्,धर्म करनेसे श्रेयकी वृद्धि होती है और अधर्म करनेसे मनुष्यका अकल्याण होता है। विषयासक्त पुरुष प्रकृतिको प्राप्त होता है और विरक्त आत्मज्ञान प्राप्त करके मुक्त हो जाता है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ဓမ္မမှ စစ်မှန်သောကောင်းကျိုး မြင့်တက်လာပြီး အဓမ္မမှ ကောင်းမြတ်မှုတောင် အန္တရာယ်သို့ ပြောင်းလဲတတ်သည်။ ရာဂ (စွဲလမ်းမှု) ရှိသူသည် သဘာဝ၏ အင်အားအောက်သို့ ပြန်လည်ကျရောက်ပြီး၊ ဝိရာဂ (မစွဲလမ်းသူ) သည် စစ်မှန်သော ဉာဏ်ကို ရရှိကာ လွတ်မြောက်ခြင်းသို့ ချဉ်းကပ်သည်။
Verse 204
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें मनु और बृहस्पतिका संवादविषयक दो सौ चारवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် မောက္ခဓမ္မ အပိုင်းအတွင်း—မနုနှင့် ဗြဟස්ပတိတို့၏ ဆွေးနွေးပွဲကို အကြောင်းပြုသော နှစ်ရာလေးမြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံးသွား၏။
Verse 205
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि मनुबृहस्पतिसंवादे पज्चाधिकद्विशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝအတွင်းရှိ မောက္ခဓမ္မပရဝ၌၊ မနုနှင့် ဗြဟස්ပတိ (Bṛhaspati) တို့၏ ဆွေးနွေးပွဲသည် အဆုံးသတ်လေ၏—အခန်း ၂၀၅။ ဤအဆုံးသတ်ကော်လိုဖွန်သည် ဓမ္မနှင့် မောက္ခ (လွတ်မြောက်ခြင်း) အကြောင်းကို ဂုဏ်သရေရှိသော အာဏာပိုင်များမှ ဆက်လက်ပို့ချလာသည့် သင်ကြားမှုတစ်ပိုင်း ပြီးစီးကြောင်းကို ကြေညာသည်။
Frequently Asked Questions
The problem is how an embodied person can pursue dharma while being pulled by rajas and tamas—desire, anger, greed, and delusion—so that outwardly ‘righteous’ action does not become internally compromised.
Practice sustained self-examination, reduce attachment to sense-objects, treat food as maintenance, and deliberately weaken rajas/tamas so that sattva becomes clear and knowledge (vijñāna) can ‘shine.’
No explicit phalaśruti formula appears in the provided verses; instead, the chapter implies the ‘fruit’ as purification and liberation through uprooting faults at the root and stabilizing sattva.