Shloka 24
Doṣa-Parīkṣā and Guṇa-Viveka
Examination of Faults and Discernment of the Guṇas
पुरुष: प्रकृतिर्बुद्धि्विषयाश्रेन्द्रियाणि च । अहंकारो5भिमानश्व समूहो भूतसंज्ञक:
puruṣaḥ prakṛtir buddhir viṣayāś cendriyāṇi ca | ahaṅkāro ’bhimānaś ca samūho bhūtasaṃjñakaḥ ||
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ပုရုရှ (ဝိညာဉ်), ပရကృతိ, ဗုဒ္ဓိ (ဉာဏ်), အာရုံငါးပါး, အင်ဒြိယာ ဆယ်ပါး, အဟင်ကာရ (အတ္တခံယူမှု) နှင့် မဟာဘူတဟု ခေါ်သော ဓာတ်စုစည်းမှု—ဤ ၂၅ တတ္တဝါတို့၏ ပေါင်းစည်းမှုကိုပင် “သတ္တဝါ” ဟု ဆိုကြသည်။ ဤဖွဲ့စည်းပုံကို ခွဲခြားသိမြင်လျှင် ကိုယ်နှင့် စိတ်အပေါ် အလွန်အကျွံသတ်မှတ်မှုကို ကျော်လွန်၍ တည်ငြိမ်မှု၊ ထိန်းချုပ်မှုနှင့် မှန်ကန်သောကျင့်ဝတ်ကို ထောက်ပံ့ပေးသည်။
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse defines the ‘living being’ as an aggregate of twenty-five Sāṅkhya principles—consciousness (puruṣa) plus the evolutes of nature (prakṛti): intellect, egoity/identification, the sense-objects, the sense-faculties, and the elemental aggregate. The ethical implication is that recognizing these as components helps one dis-identify from them and act with steadiness and restraint.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he shifts into a Sāṅkhya-style analysis, enumerating the constituents of embodied existence to support discernment (viveka) and inner peace after the war.