Adhyaya 20
धन-यज्ञ-दानविवेकः (Wealth, Sacrifice, and Disciplined Giving)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Royal Duty) — contextual unit for Chapter 20
Vaiśaṃpāyana reports that the ascetic Devasthāna addresses Yudhiṣṭhira, responding to a prior assertion attributed to Phalguna (Arjuna) that nothing surpasses wealth. The speaker argues that Yudhiṣṭhira has obtained the earth through dharma and should not abandon kingship without purpose. A ‘four-rung ladder’ of action is invoked, urging stepwise performance of duty. The discourse then redirects wealth toward yajña: resources are depicted as created for sacrificial deployment, with desire (kāma) treated as secondary to ritual-social obligation. The text warns that wealth-seeking can amplify faults, drive harmful accumulation, and impair moral discernment. It also problematizes dāna as difficult because one may give to the unworthy and fail to give to the worthy due to misrecognition. Exempla are provided: Indra’s status is linked to varied sacrifices; Mahādeva’s cosmic eminence is described via a total offering (sarvamedha motif); and royal figures such as Marutta and Hariścandra are cited as humans who, through sacrificial prosperity, rivaled or surpassed Indra’s standing—reinforcing the normative claim that wealth finds its highest legitimacy when subordinated to yajña and righteous public use.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के वचनों के विराम पर प्रवचन-कुशल महातपस्वी देवस्थान सभा में उठते हैं और धर्म-विजयी राजा को राज्य-धारण तथा यज्ञ-मार्ग की ओर मोड़ने का संकल्प लेते हैं। → देवस्थान युधिष्ठिर को स्मरण कराते हैं कि उन्होंने धर्म से समस्त पृथ्वी जीती है—ऐसी विजय को ‘वृथा’ छोड़ना नरेश्वर के लिए उचित नहीं। वे आश्रम-धर्म की ‘चतुष्पदी नि:श्रेणी’ (ब्रह्मचर्य, गार्हस्थ्य, वानप्रस्थ, संन्यास) का क्रम बताकर संकेत देते हैं कि अभी राजा का उचित स्थान कर्म-प्रधान गार्हस्थ्य/राजधर्म में है, न कि त्याग में। → देवस्थान का निर्णायक उपदेश: ‘महायज्ञों’ का अनुष्ठान करो, बहु-दक्षिणा दो—क्योंकि धन की सृष्टि विधाता ने यज्ञ के लिए की है; यज्ञ-उद्दिष्ट पुरुष रक्षक है; अतः धन का प्रथम उपयोग यज्ञ में हो, कामना/भोग उसके बाद। वे आविक्षित-पुत्र मरुत्त और हरिश्चन्द्र जैसे राजाओं के उदाहरण देकर यज्ञ-वैभव और पुण्य-प्रतिष्ठा का शिखर दिखाते हैं। → उपदेश का निष्कर्ष यह बनता है कि युधिष्ठिर को राज्य-धर्म में स्थित रहकर कर्म-निष्ठा के साथ यज्ञ, दान, स्वाध्याय और ज्ञान—इन विविध ‘यज्ञ-रूप’ साधनों द्वारा लोक-कल्याण और आत्म-शुद्धि करनी चाहिए; त्याग का मार्ग क्रम से, समय पर। → देवस्थान के तर्क और उदाहरणों के बाद अब प्रश्न यह रह जाता है कि शोक-संतप्त युधिष्ठिर इस कर्म-मार्ग को स्वीकार करेंगे या वैराग्य की ओर ही झुकेंगे।
Shlokas
Verse 1
है अर ० छा | अ-क्राछ विशो<् ध्याय: मुनिवर देवस्थानका राजा युधिष्ठिरको यज्ञानुष्ठानके लिये प्रेरित करना वैशम्पायन उवाच अस्मिन् वाक्यान्तरे वक्ता देवस्थानो महातपा: । अभिनीततरं वाक्यमित्युवाच युधिष्ठटिरम्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်—ဤအပြန်အလှန်စကားဝိုင်းအတွင်း၌ တပဿာကြီးမားသော သာသနာရှင် ဒေဝာသ္ထာနသည် ပြောသူအဖြစ် ရပ်တည်ကာ ယုဓိဋ္ဌိရကို အနက်အဓိပ္ပါယ်နက်ရှိုင်းသော စကားဖြင့် ခေါ်ဆို၍ ယဇ္ဉကိစ္စများကို မှန်ကန်စွာ ဆောင်ရွက်ရန် တိုက်တွန်း하였다။ ဤဇာတ်ကြောင်းသည် အကြံဉာဏ်ကို ဓမ္မ၏ ဝင်ရောက်ကူညီမှုအဖြစ် ဖော်ပြသည်—မုနိသည် မင်းကို အလွတ်သဘော ဆွေးနွေးခြင်းမှ လှည့်ကာ ဝေဒက တာဝန်နှင့် မင်း၏ တာဝန်ဝတ္တရားအပေါ် အခြေခံသော သာသနာတရားနှင့် ကိုက်ညီသည့် လုပ်ဆောင်မှုသို့ ဦးတည်စေသည်။
Verse 2
वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! युधिष्ठिरकी यह बात समाप्त होनेपर प्रवचनकुशल महातपस्वी देवस्थानने युक्तियुक्त वाणीमें राजा युधिष्ठिरसे कहा ।। देवस्थान उवाच यद् वच: फाल्गुनेनोक्त न ज्यायो5स्ति धनादिति । अत्र ते वर्तयिष्यामि तदेकान्तमना: शृणु,देवस्थान बोले--राजन्! अर्जुनने जो यह बात कही है कि “धनसे बढ़कर कोई वस्तु नहीं है।” इसके विषयमें मैं भी तुमसे कुछ कहूँगा। तुम एकाग्रचित्त होकर सुनो
ဒေဝာသ္ထာနက ပြောသည်—“အို မင်းကြီး၊ ဖာလ္ဂုန (အာဂျုန) က ‘ဥစ္စာထက် မြင့်မြတ်သော အရာမရှိ’ ဟု ဆိုခဲ့သည့် စကားအကြောင်းကို ငါလည်း သင်အား ရှင်းပြမည်။ စိတ်ကို တစ်နေရာတည်း စုစည်း၍ နားထောင်လော့။”
Verse 3
अजाततशत्रो धर्मेण कृत्स्ना ते वसुधा जिता । तां जित्वा च वृथा राजन् न परित्यक्तुमहसि,नरेश्वर! अजातशत्रो! तुमने धर्मके अनुसार यह सारी पृथ्वी जीती है। इसे जीतकर व्यर्थ ही त्याग देना तुम्हारे लिये उचित नहीं है
“အဇာတရှတ်ရု၊ သင်သည် ဓမ္မဖြင့် ဤကမ္ဘာမြေတစ်ပြင်လုံးကို အနိုင်ရခဲ့၏။ လူတို့၏ အရှင်မင်းကြီး၊ အနိုင်ရပြီးနောက် အလဟဿ အလွတ်တမ်း စွန့်ပစ်ခြင်း မသင့်တော်။ ဓမ္မဖြင့် ရရှိသော အောင်မြင်မှုနောက်၌ ထိုသို့ စွန့်လွှတ်ခြင်းသည် မကိုက်ညီ။”
Verse 4
चतुष्पदी हि नि:श्रेणी ब्रह्मण्येव प्रतिष्ठिता । तां क्रमेण महाबाहो यथावज्जय पार्थिव,महाबाहु भूपाल! ब्रह्मचर्य, गार्हस्थ्य, वानप्रस्थ और संन्यास--ये चारों आश्रम ब्रह्मको प्राप्त करानेकी चार सीढ़ियाँ हैं, जो वेदमें ही प्रतिष्ठित हैं। इन्हें क्रमश: यथोचितरूपसे पार करो
“မဟာဗာဟု မင်းကြီး၊ အမြင့်ဆုံးကောင်းကျိုးသို့ တက်လှမ်းစေသော လှေကားလေးဆင့်သည် ဗြဟ္မန်၌သာ တည်မြဲသည်ဟု ဝေဒက သင်ကြားထား၏။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် အစဉ်အလာအတိုင်း မှန်ကန်စွာ တက်လှမ်းလော့—ဗြဟ္မစရိယ (ကျောင်းသားသီလ), ဂೃಹස්ထ (အိမ်ထောင်ရေးတာဝန်), ဝါနပရස්ထ (တောဝင်အနားယူခြင်း), နှင့် သံန്യാസ (လောကစွန့်ခြင်း) ဟူသော အာရှရမ်လေးပါးကို အစဉ်လိုက် ဖြတ်သန်းလော့။ ထိုသို့ဖြင့် ဘဝသည် အလိုဆန္ဒကို ရောယှက်လိုက်စားခြင်းမဟုတ်ဘဲ သိမြင်ခြင်းသို့ တည်ငြိမ်စွာ တက်လှမ်းရာ ဖြစ်လိမ့်မည်။”
Verse 5
तस्मात् पार्थ महायज्जैर्यजस्व बहुदक्षिणै: । स्वाध्याययज्ञा ऋषयो ज्ञानयज्ञास्तथापरे,कुन्तीनन्दन! अतः तुम बहुत-सी दक्षिणावाले बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करो। स्वाध्याययज्ञ और ज्ञानयज्ञ तो ऋषिलोग किया करते हैं
“ထို့ကြောင့် အို ပါရ္ထ (ကွန်တီ၏သား)၊ အလှူဒက္ခိဏာများစွာ ပါဝင်သည့် ယဇ္ဉကြီးများကို ဆောင်ရွက်လော့။ ရှင်ရသီတို့သည် သဗ္ဓာယ (သင်ကြားစာတော်လေ့လာခြင်း) ကို ယဇ္ဉအဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြပြီး၊ အခြားသူတို့သည် ဉာဏ်ပညာကို ယဇ္ဉအဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။”
Verse 6
कर्मनिष्ठां श्न बुद्धयेथास्तपोनिष्ठां श्व पार्थिव । वैखानसानां कौन्तेय वचन श्रूयते यथा,राजन! तुम्हें मालूम होना चाहिये कि ऋषियोंमें कुछ लोग कर्मनिष्ठ और तपोनिष्ठ भी होते हैं। कुन्तीनन्दन! वैखानस महात्माओंका वचन इस प्रकार सुननेमें आता है--
အို မင်းကြီး၊ သင်သည် သိထားရမည်မှာ ရှင်သန်သူ ရှင်တော်များအနက် အချို့သည် ကర్మ (ပူဇော်ပွဲဆိုင်ရာ လုပ်ငန်း) ကို တည်ကြည်စွာ လိုက်နာသူများ ဖြစ်ကြပြီး၊ အချို့သည် တပဿ (အတုန်အလှုပ်မရှိသော အကျင့်တရား/အပင်ပန်းခံခြင်း) ကို တည်ကြည်စွာ လိုက်နာသူများ ဖြစ်ကြသည်။ အို ကုန္တီ၏ သား၊ ဝိုင်ခာနသ (Vaikhānasa) ရှင်တော်ကြီးများ၏ စကားကို ဤသို့ ကြားရသည်—ထိုသို့ပင်…
Verse 7
ईहेत धनहेतोर्यस्तस्यानीहा गरीयसी । भूयान् दोषो हि वर्धेत यस्तं धनमुपाश्रयेत्,'जो धनके लिये विशेष चेष्टा करता है, वह वैसी चेष्टा न करे--यही सबसे अच्छा है; क्योंकि जो उस धनकी उपासना करने लगता है, उसके महान् दोषकी वृद्धि होती है
ဒေဝသ္တာန က ပြောသည်—“ငွေကြေးကို ရယူရန်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် အထူးကြိုးပမ်းသူအတွက် ထိုကြိုးပမ်းမှုကို မလုပ်ခြင်းက ပိုကောင်း၏။ အကြောင်းမူကား လူတစ်ယောက်သည် ထိုဓနကို အားကိုး၍ ‘ပူဇော်သကဲ့သို့’ ဖြစ်လာသောအခါ၊ သူ့အတွင်းရှိ အပြစ်ကြီးတစ်ရပ်သည် ပို၍ ပို၍ ကြီးထွားလာသည်”။
Verse 8
कृच्छाच्च द्रव्यसंहारं कुर्वन्ति धनकारणात् । धनेन तृषितो<बुद्धया भ्रूणहत्यां न बुद्धयते,“लोग धनके लिये बड़े कष्टसे नाना प्रकारके द्रव्योंका संग्रह करते हैं। परंतु धनके लिये प्यासा हुआ मनुष्य अज्ञानवश भ्रूणहत्या-जैसे पापका भागी हो जाता है, इस बातको वह नहीं समझता
ဓနကိုလိုချင်သော ဆန္ဒကြောင့် လူတို့သည် အလွန်ပင်ပန်းစွာ ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးကို စုဆောင်းကြသည်။ သို့သော် ငွေကြေးကို ဆာလောင်သကဲ့သို့ လိုလားသူသည် ဉာဏ်မရှိခြင်းကြောင့် भ्रूဏဟတ္ယာ (သန္ဓေသားသတ်ခြင်း) ကဲ့သို့ အလွန်ကြီးမားသော အပြစ်များတွင်တောင် ပါဝင်မိနိုင်သည်ကို မသိမမြင်တတ်။
Verse 9
अनरहहते यद् ददाति न ददाति यदर्हते । अह्निहपिरिज्ञानाद दानधर्मो5पि दुष्कर:,“बहुधा मनुष्य अनधिकारीको धन दे देता है और योग्य अधिकारीको नहीं देता। योग्य- अयोग्य पात्रकी पहचान न होनेसे (भ्रूणहत्याके समान दोष लगता है, अतः) दानधर्म भी दुष्कर ही है
ဒေဝသ္တာန က ပြောသည်—“လူတစ်ယောက်သည် မထိုက်တန်သူကို ပေးလှူပြီး ထိုက်တန်သူကို မပေးလှူသည့်အခါ များစွာရှိသည်။ ထိုက်တန်သူ/မထိုက်တန်သူကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ခြင်း မရှိသဖြင့်၊ ဒါနဓမ္မ (လှူဒါန်းခြင်း၏ တာဝန်) ပင်လျှင် ခက်ခဲလာသည်—အကြောင်းမူကား မမှန်ကန်သော ပေးလှူမှုသည် ကုသိုလ်မဟုတ်ဘဲ အပြစ်ကိုပင် ဖြစ်စေနိုင်သည်”။
Verse 10
यज्ञाय सृष्टानि धनानि धात्रा यज्ञोद्दिष्ट: पुरुषो रक्षिता च । तस्मात् सर्व यज्ञ एवोपयोज्यं धनं ततो5नन्तर एव काम:,“ब्रह्माने यज्ञके लिये ही धनकी सृष्टि की है तथा यज्ञके उद्देश्यसे ही उसकी रक्षा करनेवाले पुरुषको उत्पन्न किया है, इसलिये यज्ञमें ही सम्पूर्ण धनका उपयोग कर देना चाहिये। फिर शीघ्र ही (उस यज्ञसे ही) यजमानके सम्पूर्ण कामनाओंकी सिद्धि हो जाती है
ဒေဝသ္တာန က ပြောသည်—“ဖန်ဆင်းရှင်သည် ယဇ္ဉ (ယဇ္ဉပူဇော်ပွဲ) အတွက်ပင် ဓနကို ဖန်ဆင်းခဲ့ပြီး၊ ယဇ္ဉ၏ ရည်ရွယ်ချက်အတွက်ပင် ထိုဓနကို ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းသူ လူကိုလည်း ပေါ်ထွန်းစေခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဓနအားလုံးကို ယဇ္ဉ၌ပင် အသုံးချသင့်သည်။ ထို့နောက် မကြာမီပင် ယဇ္ဉပြုသူ၏ ဆန္ဒအလိုများသည် ထိုပူဇော်ပွဲမှတစ်ဆင့် ပြည့်စုံလာမည်”။
Verse 11
यज्जैरिन्द्रो विविध रत्नवद्धि- देवान् सर्वानिभ्ययाद् भूरितेजा: । तेनेन्द्रत्वं प्राप्प विभ्राजते5सौ तस्माद् यज्ञे सर्वमेवोपयोज्यम्,“महातेजस्वी इन्द्र धनरत्नोंसे सम्पन्न नाना प्रकारके यज्ञोंद्वारा यज्ञपुरुषका यजन करके सम्पूर्ण देवताओंसे अधिक उत्कर्षशाली हो गये; इसलिये इन्द्रका पद पाकर वे स्वर्गलोकमें प्रकाशित हो रहे हैं, अतः यज्ञमें ही सम्पूर्ण धनका उपयोग करना चाहिये
ရတနာမျိုးစုံဖြင့် ပြည့်စုံစွာ တန်ဆာဆင်ထားသော ယဇ္ဉအမျိုးမျိုးကို ဆောင်ရွက်ခြင်းအားဖြင့် တေဇောဓာတ်ကြီးမားသော အိန္ဒြာသည် နတ်အားလုံးထက် ထူးချွန်လွန်ကဲသွား하였다။ ထိုသို့ အိန္ဒြာ၏ အဆင့်ကို ရရှိပြီးနောက် ကောင်းကင်ဘုံ၌ တောက်ပလင်းလက်နေသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ ဥစ္စာအားလုံးကို ယဇ္ဉ၌ အသုံးချသင့်သည်—အနုသီလနှင့် ကိုက်ညီသော ပူဇော်သက္ကာနှင့် သဒ္ဓါတရားဖြင့် ပေးကမ်းခြင်းအဖြစ်—ဤသို့ သန့်ရှင်းစွာ အသုံးချသော ဥစ္စာသာ မြင့်မြတ်မှုနှင့် တောက်ပမှုကို ရေရှည်တည်စေသည်။
Verse 12
महादेव: सर्वयज्ञे महात्मा हुत्वा$5त्मानं देवदेवो बभूव । विश्वॉल्लोकान् व्याप्य विष्ट भ्य कीर्त्या विराजते द्युतिमान् कृत्तिवासा:,“गजासुरके चर्मको वस्त्रकी भाँति धारण करनेवाले महात्मा महादेवजी सर्वस्वसमर्पणरूप यज्ञमें अपने-आपको होमकर देवताओंके भी देवता हो गये। वे अपने उत्तम कीर्तिसे सम्पूर्ण विश्वको व्याप्त करके तेजस्वी रूपसे प्रकाशित हो रहे हैं
မဟာဒေဝ—မဟာစိတ်ရှိသူ—သည် အရာအားလုံးကို အပ်နှံပူဇော်သည့် ယဇ္ဉ၌ မိမိကိုယ်တိုင်ကိုပင် ဟုတ (ပူဇော်) ခဲ့၍ နတ်တို့၏နတ် ဖြစ်လာ하였다။ ကမ္ဘာလောကအပေါင်းကို သူ၏ကီရ్తိဖြင့် လွှမ်းမိုးကာ ထိန်းသိမ်းလျက် တောက်ပသော ကೃတ္တိဝာသာ (အရေဝတ်ဆင်သူ) သည် ရောင်ခြည်ထွန်းလင်းနေသည်—အပြည့်အဝ ကိုယ်တိုင်အပ်နှံခြင်းနှင့် အမြင့်ဆုံး စွန့်လွှတ်ခြင်း၏ သီလမော်ဒယ်အဖြစ်။
Verse 13
आविक्षित: पार्थिवोडसौ मरुत्तो वृद्धया शक्रं योडजयद् देवराजम् । यज्ञे यस्य श्री: स्वयं संनिविष्टा यस्मिन् भाण्डं काज्चनं सर्वमासीतू,“अविक्षितके पुत्र सुप्रसिद्ध महाराज मरुत्तने अपनी समृद्धिके द्वारा देवराज इन्द्रको भी पराजित कर दिया था, उनके यज्ञमें लक्ष्मी देवी स्वयं ही पधारी थीं। उस यज्ञके उपयोगमें आये हुए सारे पात्र सोनेके बने हुए थे
ဒေဝသ္ထာနက ပြောသည်— «အဝိက္သိတ၏ သားဖြစ်သော နာမည်ကြီး မဟာရာဇာ မရုတ္တသည် မိမိ၏ စည်းစိမ်တိုးပွားမှု၏ အင်အားတည်းဖြင့် နတ်ဘုရင် သက္ကရ (အိန္ဒြာ) ကိုပင် ထင်ရှားစွာ လွန်ကဲ၍ အနိုင်ယူခဲ့သည်။ မရုတ္တ၏ ယဇ္ဉ၌ သရီ (လက္ရှ္မီ) ကိုယ်တိုင် လာရောက် ထိုင်ရာယူခဲ့ပြီး၊ ထိုပွဲတွင် အသုံးပြုသည့် ပန်းကန်ပစ္စည်း အားလုံးသည် ရွှေဖြင့် ပြုလုပ်ထားခဲ့သည်။»
Verse 14
हरिश्नन्द्र: पार्थिवेन्द्र: श्रुतस्ते यज्ञैरिष्टवा पुण्यभाग् वीतशोक: । ऋद्धया शक्रं योडजयन्मानुष: सं- स्तस्माद् यज्ञे सर्वमेवोपयोज्यम्,“राजाधिराज हरिश्वन्द्रका नाम तुमने सुना होगा, जिन्होंने मनुष्य होकर भी अपनी धन- सम्पत्तिके द्वारा इन्द्रको भी परास्त कर दिया था, वे भी अनेक प्रकारके यज्ञोंका अनुष्ठान करके पुण्यके भागी एवं शोकशून्य हो गये थे; अतः यज्ञमें ही सारा धन लगा देना चाहिये”
သင်သည် မြေကြီး၏ အရှင်မင်း ဟရိශ්ချန္ဒြာ၏ နာမည်ကို ကြားဖူးမည်။ လူသားဖြစ်သော်လည်း မိမိ၏ စည်းစိမ်အင်အားဖြင့် သက္ကရ (အိန္ဒြာ) ကိုပင် လွန်ကဲခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ယဇ္ဉအမျိုးမျိုးကို ဆောင်ရွက်ခြင်းအားဖြင့် မဟာကုသိုလ်၏ အစိတ်အပိုင်းကို ရရှိကာ ဝမ်းနည်းမှုကင်းစင်သွား하였다။ ထို့ကြောင့် ယဇ္ဉ၌ ဥစ္စာအားလုံးကို အပ်နှံသုံးစွဲသင့်သည်—အရာအားလုံးကို တရားဓမ္မနှင့် တာဝန်၏ အမှုတော်၌ ထားရှိခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 20
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि देवस्थानवाक्ये विंशो5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် ရာဇဓမ္မ (မင်း၏တာဝန်) ကို သင်ကြားသည့် အနုသာသနပိုင်း၌—ဒေဝသ္ထာန၏ မိန့်ခွန်းဖြင့် အခန်းနှစ်ဆယ် ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
Whether wealth (artha) is the highest good and therefore worth pursuing as an end, versus treating wealth as a regulated instrument for dharmic governance—especially yajña, protection, and disciplined giving—without falling into acquisitive harm.
Artha is ethically valid only under governance-oriented restraint: desire for wealth can expand faults and impair judgment, while wealth becomes legitimate when subordinated to yajña and carefully evaluated dāna aligned with dharma.
No explicit phalaśruti formula is stated in the supplied verses; instead, the chapter uses exempla (Indra, Mahādeva, Marutta, Hariścandra) as an implicit validation that yajña-oriented use of wealth yields enduring status and social-cosmic stability.