Adhyaya 194
Jñāna-yoga and Karma-phala: Manu–Bṛhaspati on Akṣara and the Limits of Mantra
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Discourse) — Embedded Dialogue of Manu and Bṛhaspati
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma about the fruit of jñāna-yoga, the purpose of Vedic rule-discipline, and how the bhūtātmā is to be known. Bhīṣma introduces an ancient precedent: Bṛhaspati, after honoring his teacher, questions Prajāpati Manu regarding why mantra-ritual is instituted, what “fruit” the learned attribute to knowledge, and what reality remains unilluminated by mantra-sound. The inquiry expands to the aims sought through sacrifices and gifts, the origin of beings and elements, and the risk of misdirected practice despite mastery of Vedic auxiliaries. Manu answers by distinguishing the karmic program driven by preference (iṣṭa/aniṣṭa) from the jñāna program that seeks freedom from both attraction and aversion. He critiques desire-based karmayoga as non-final, and positions renunciation of mind’s grasping as causal for higher attainment. The chapter outlines how knowledge identifies avoidable harmful action, illustrates knowledge’s practical superiority via everyday analogies, enumerates ritual/action “fivefold fruits,” and explains embodiment as the locus of experiencing outcomes (speech-, mind-, and body-based). It culminates in a metaphysical turn: the imperishable akṣara is described apophatically—beyond taste, smell, sound, touch, and form; neither gendered nor categorized as being/non-being—known by brahma-knowers as non-decaying reality.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर को बताते हैं कि ‘संत’ और ‘असंत’ की पहचान केवल वाणी से नहीं, आचरण के सूक्ष्म नियमों से होती है—और वही राज्य व व्यक्ति दोनों का आधार है। → भीष्म दुराचार, दुर्विचेष्टा और ‘प्रियसाहस’ (मनमानी/उतावली) प्रवृत्ति वाले लोगों के लक्षण गिनाते हैं; फिर शुद्ध आचरण के कठोर, दैनिक और सामाजिक नियम रखते हैं—कहाँ मल-मूत्र त्याग न हो, भोजन कैसे किया जाए, मौन-नम्रता, निन्दा-त्याग, और ब्राह्मण-पूजन जैसे कर्तव्य। → धर्म की सर्वोच्चता का उद्घोष: ‘धर्मो योनिर्मनुष्याणां… प्रेत्यभावे सुखं धर्मात्’—धर्म ही मनुष्य का जन्म-आधार, देवताओं का अमृत, और परलोक में स्थायी सुख का कारण है; पापी का हृदय-नेत्र-मुख तक उसके पाप को प्रकट कर देते हैं, चाहे वह छिपाना चाहे। → आचार-विधि को व्यवहारिक रूप में बाँधते हुए भीष्म बताते हैं कि दान/भोजन-सेवा में भी शिष्ट संवाद और विनय आवश्यक है—दाता पूछे ‘भोजन सम्पन्न हुआ?’ और ब्राह्मण ‘सम्पन्न’ कहे; प्रातः-सायं विप्र-पूजन, कृषि-व्यापार-गोरक्षा आदि में भी धर्मयुक्त मर्यादा ही शोभा है।
Shlokas
Verse 1
हि 7 बछ। न | - आचार्य नीलकण्ठने “उत्तरे हिमवत्पाश्वें” इत्यादिसे लेकर इस अध्यायके अन्ततकके श्लोकोंका आध्यात्मिक अर्थ किया है। वे परलोक या उत्कृष्ट लोकका अर्थ परमात्मा मानते हैं और इसी दृष्टिसे उन्होंने श्रुति और युक्तिका आश्रय ले पूरे प्रकरणकी संगति लगायी है। त्रिनवर्त्याधिकशततमोब<&् ध्याय: शिष्टाचारका फलसहित वर्णन
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလေ၏—«ဓမ္မကို သိမြင်သော ပိတామဟာ၊ အပြစ်ကင်းရှင်းသော အရှင်၊ ယခု သင်က ရှင်းလင်းဟောကြားနေသကဲ့သို့၊ ကောင်းမွန်သော အကျင့်အကြံ (ācāra) ၏ စည်းကမ်းနည်းလမ်းကို သင့်နှုတ်မှ ကြားလိုပါသည်။ အရှင်သည် အရာရာကို သိမြင်သူဟု ကျွန်ုပ် ယုံကြည်ပါသည်»။
Verse 2
भीष्म उवाच दुराचारा दुर्विचिष्टा दुष्प्रज्ञा: प्रियसाहसा: । असंतस्त्विति विख्याता: संतश्षाचारलक्षणा:
ဘိဿမက မိန့်တော်မူ၏—«အို မင်းကြီး၊ အကျင့်ဆိုးသူ၊ အပြုအမူကောက်ကွေ့သူ၊ ဉာဏ်မမှန်သူ၊ မိုက်မဲသော သတ္တိကို နှစ်သက်သူတို့သည် ‘အဆတ်’ ဟူ၍ ဆိုးယုတ်သူဟု လူသိများကြ၏။ သို့ရာတွင် ‘ဆတ်’ ဟူသော ကောင်းမြတ်သူတို့၏ လက္ခဏာမှာ အကျင့်ကောင်း (ācāra) ပင် ဖြစ်၏—အကျင့်ကောင်းကြောင့်ပင် သူတို့ကို သိမြင်ကြသည်»။
Verse 3
पुरीषं यदि वा मूत्र ये न कुर्वन्ति मानवा: । राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च ते शुभा:,जो मनुष्य सड़कपर, गौओंके बीचमें और अनाजमें मल या मूत्रका त्याग नहीं करते हैं, वे श्रेष्ठ समझे जाते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—လူတို့သည် မစင်ဖြစ်စေ ဆီးဖြစ်စေ မင်းလမ်းမပေါ်တွင်လည်းကောင်း၊ နွားအုပ်အလယ်တွင်လည်းကောင်း၊ သိုလှောင်ထားသော စပါးသီးနှံအလယ်တွင်လည်းကောင်း မစွန့်ပစ်သူတို့ကို သီလရှိ၍ ယဉ်ကျေးသန့်ရှင်းသူဟု သတ်မှတ်ကြသည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် နေ့စဉ်ဘဝ၌ ထိန်းသိမ်းမှုနှင့် သန့်ရှင်းမှုကို ဓမ္မ၏လက္ခဏာအဖြစ် ထင်ရှားစေပြီး အများပြည်သူနေရာ၊ သက်ရှိများနှင့် အများပိုင်အရင်းအမြစ်များကို အညစ်အကြေးမှ ကာကွယ်ရန် ဖြစ်သည်။
Verse 4
शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम् । धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्मृश्य नदीं तरेत्
နေ့စဉ် လိုအပ်သော သန့်စင်မှုကို ပြုလုပ်၍ အာစမန (ရေဖြင့် သန့်စင်သောက်သုံးခြင်း) ကို ဆောင်ရွက်ပြီးနောက် မြစ်၌ ရေချိုးကာ၊ မိမိအခွင့်အရေးနှင့် စွမ်းအားအလိုက် သန္ဓျာဝန္ဒနာ ပြီးဆုံးသည့်နောက် ဒေဝတားတို့နှင့် အခြားအထွဋ်အမြတ်တို့အား တർပဏ (ရေဖြင့် ပူဇော်ကာ အာဟာရပေးခြင်း) ကို ပြုလုပ်ရမည်။ ဤအရာကို ပညာရှိတို့က လူသားတို့၏ ဓမ္မဟု ဆိုကြသည်။
Verse 5
सूर्य सदोपतिष्ठेत न च सूर्योदये स्वपेत् । सायं प्रातर्जपेत् संध्यां तिष्ठन् पूर्वां तथेतराम्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—နေရောင်ဘုရားကို နေ့စဉ် ရိုသေစွာ ရပ်တည်၍ ဥပတိဋ္ဌာန ပြုရမည်၊ နေထွက်ချိန်တွင် မအိပ်ရ။ ညနေခင်းနှင့် နံနက်ခင်း ဆန်ဓျာအချိန်နှစ်ခါလုံးတွင် သန္ဓျာပူဇော်မှုကို ဆောင်ရွက်၍ ဂါယတြီမန္တရကို ရပ်လျက် ဂျပ်ရမည်—နံနက်၌ အရှေ့ဘက်ကို မျက်နှာမူ၍၊ ညနေ၌ သင့်လျော်သော ဆန့်ကျင်ဘက်သို့ မျက်နှာမူ၍။ ဤသင်ခန်းစာသည် နေ့စဉ်စည်းကမ်း၊ မင်္ဂလာအချိန်၌ နိုးကြားမှု၊ နှင့် တည်ကြည်သော ပူဇော်အလေ့အထကို အလေးပေးသည်။
Verse 6
पज्चाद्रों भोजनं भुज्ज्यात् प्राइमुखो मौनमास्थित: । ननिन्द्यादन्नभक्ष्यांश्न स्वाद्वस्वादु च भक्षयेत्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—လက်နှစ်ဖက်၊ ခြေနှစ်ဖက်နှင့် ပါးစပ်ဟူသော အင်္ဂါငါးပါးကို ဆေးကြောပြီးနောက် အရှေ့ဘက်ကို မျက်နှာမူကာ အစာစားရမည်။ အစာစားချိန်တွင် မောန (တိတ်ဆိတ်မှု) ကို ထိန်းထားရမည်။ ပေးအပ်ထားသော အစာကို မကဲ့ရဲ့ရ။ အရသာကောင်းသည်ဖြစ်စေ မကောင်းသည်ဖြစ်စေ မမုန်းမတီးဘဲ စားသုံးရမည်။
Verse 7
आर्द्रपाणि: समुत्तिछेन्नार्द्रपाद: स्वपेन्निशि । देवर्षिनरिद: प्राह एतदाचारलक्षणम्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—«လက်စိုစိုဖြင့် မထရ၊ ညအခါ ခြေစိုစိုဖြင့်လည်း မအိပ်ရ။» ဒေဝဣသိ နာရဒက ဤအရာကို အကျင့်ကောင်း၏ လက္ခဏာဟု ကြေညာခဲ့သည်။
Verse 8
भोजनके बाद हाथ धोकर उठे। रातको भीगे पैर न सोये। देवर्षि नारद इसीको सदाचारका लक्षण कहते हैं ।।
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– သန့်ရှင်း၍ ပဝित्रသောနေရာ၊ နွားထီး၊ နတ်ဘုရားတို့၏အဝန်းအဝိုင်း၊ လမ်းဆုံလမ်းခွ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ ဓမ္မတရားရှိသူ၊ နှင့် ချိုင်တျ (နတ်နှင့်ဆက်နွယ်သော ပဝిత్రသစ်ပင် သို့မဟုတ် ဘုရားစင်) တို့ကို အမြဲတမ်း ညာဘက်ထား၍ ပူဇော်လှည့်ပတ် (ပရဒက္ခိဏာ) လုပ်ရမည်။ ဤအရာကို ဒေဝရ္ရှိ နာရဒက စုတိကျင့်ဝတ်၏ လက္ခဏာဟု ဆိုသည်– စားပြီးနောက် လက်ကိုဆေး၍ ထရမည်၊ ညအခါ ခြေထောက်စိုစိုဖြင့် မအိပ်ရ။ အိမ်ထောင်ရှင်ဘဝ၌လည်း ဧည့်သည်၊ အလုပ်သမား/အမှုထမ်း၊ ကိုယ့်မိသားစုတို့အတွက် အစားအစာကို တူညီစွာ ပြင်ဆင်ပေးခြင်းသည် အကောင်းဆုံးဟု သတ်မှတ်ကြသည်—မခွဲခြားဘဲ။
Verse 9
अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च । सामान्य भोजन भृत्यै: पुरुषस्य प्रशस्यते
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– ဧည့်သည်အားလုံး၊ ကိုယ့်အမှုထမ်းများ၊ ကိုယ့်မိသားစုဝင်များအတွက်ပါ အစားအစာကို တူညီစွာ စီမံပေးခြင်းသည် အိမ်ထောင်ရှင်၏ သင့်လျော်သော အကျင့်ဟု ချီးမွမ်းကြသည်—မခွဲခြားဘဲ မျှဝေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် အိမ်ထောင်ဓမ္မကို ထောက်ပြသည်– ဧည့်ဝတ်ပြုခြင်းနှင့် အိမ်တွင်း၌ တရားမျှတစွာ ဆက်ဆံခြင်းတို့သည် ရိုးရိုးယဉ်ကျေးမှုမဟုတ်၊ လူမှုညီညွတ်မှုနှင့် ကိုယ်ပိုင်တရားဓမ္မကို ထိန်းသိမ်းပေးသော ကျင့်ဝတ်တာဝန်များ ဖြစ်သည်။
Verse 10
सायं प्रातर्मनुष्याणामशन वेदनिर्मितम् । नान्तरा भोजन दृष्टमुपवासी तथा भवेत्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– လူသားတို့အတွက် ဗေဒက စားသောက်ချိန်ကို နှစ်ကြိမ်သာ သတ်မှတ်ထားသည်—မနက်နှင့် ညနေ။ အကြားတွင် စားသောက်ခွင့်ပြုသည့် စည်းကမ်းကို မတွေ့ရ။ ဤစည်းကမ်းကို စောင့်ထိန်းသူသည် ဥပဝါစင် (အစာရှောင်သူ) ဟု သတ်မှတ်ခံရပြီး အစာရှောင်ခြင်းနှင့် ဆိုင်သော ကုသိုလ်ကို ရရှိသည်။
Verse 11
होमकाले तथा जुद्वन्नतुकाले तथा व्रजन् । अनन्यस्त्रीजन: प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– အချိန်တော်တော်၌ နေ့စဉ် မီးပူဇော် (ဟောမ) ကို ပြုလုပ်ပြီး၊ မိမိဇနီးထံသို့လည်း သူမ၏ ဥတုကာလ (ဖွားမြင်နိုင်သည့်ကာလ) တွင်သာ ချဉ်းကပ်ကာ၊ အခြားမိန်းမများကို မျက်စိမလှည့်သူ ပညာရှိသည် အိမ်ထောင်ရှင်ဖြစ်နေသော်လည်း ဗြဟ္မစာရင် (brahmacārin) ကဲ့သို့ စည်းကမ်းတကျ၊ ထိန်းချုပ်နိုင်၍ ဓမ္မတရားကို သစ္စာရှိသူဟု မှတ်ယူရသည်။
Verse 12
अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम् । तज्जना: पर्युपासन्ते सत्यं सन्त: समासते
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– “ဗြာဟ္မဏ စားပြီးနောက် ကျန်သော အစာသည် အမృతကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ မိခင်၏ နှလုံးသားကဲ့သို့ အကျိုးပြုအောင် ပြုလုပ်ထားသည်။ ထိုအစာကို လေးစားစွာ သုံးဆောင်သူတို့သည် အမှန်တရားကို ရောက်ကြ၏; သီလရှိသူများအဖြစ် အမှန်တရား၌ တည်နေကြ၏။”
Verse 13
लोष्टमर्दा तृणच्छेदी नखखादी तु यो नरः । नित्योच्छिष्ट: शंकुशुको नेहायुर्विन्दते महत्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– မြေတုံးများကို အလကားဖိချေ၊ မြက်ရွက်များကို ချိုးဖျက်၊ လက်သည်းကို ကိုက်စားတတ်သူ၊ လက်နှင့် ပါးစပ် မသန့်ရှင်းဘဲ အမြဲအညစ်အကြေးဖြင့် နေထိုင်သူ၊ တိုင်တစ်ချောင်းတွင် ချည်ထားသော ကြက်တူရွေးကဲ့သို့ အခြားသူအပေါ် မူတည်၍ နေထိုင်သူသည် ဤလောက၌ အရွယ်ရှည်မရနိုင်။
Verse 14
यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात् | न भक्षयेद् वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– အသားစားခြင်းကို စွန့်လွှတ်ပြီးသူသည် ယဇုဝေဒ မန္တရများဖြင့် သန့်စင်ကာ သင်္ကာရပြုထားသော အသားကိုတောင် မစားသင့်။ ထို့ပြင် အကြောင်းမဲ့ယူထားသော အသားနှင့် ရှရဒ္ဓ (śrāddha) ပူဇော်ပွဲမှ ကျန်သော အသားကိုလည်း ရှောင်ကြဉ်ရမည်။
Verse 15
स्वदेशे परदेशे वा अतिथिं नोपवासयेत् । काम्यकर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– ကိုယ့်နိုင်ငံ၌ဖြစ်စေ၊ တိုင်းပြည်ခြား၌ဖြစ်စေ၊ မိမိအိမ်သို့ ရောက်လာသော ဧည့်သည်ကို ဆာလောင်နေစေမထားရ။ ထို့ပြင် မိမိ၏ ဆန္ဒပါသော်လည်း တာဝန်တရားနှင့် ကိုက်ညီသော ကర్మများ၏ အကျိုးအဖြစ် ရရှိသမျှကို ဆရာသမားနှင့် အကြီးအကဲများထံ လေးစားစွာ ဆက်ကပ်ရမည်။
Verse 16
गुरुभ्य आसन देयं कर्तव्यं चाभिवादनम् । गुरूनभ्यर्च्य युज्यन्ते आयुषा यशसा श्रिया
ဘီရှ္မက သင်ကြားသည်– ဆရာသမားနှင့် အကြီးအကဲများ ရောက်လာလျှင် ထိုင်ခုံ (အာသန) ပေးရမည်၊ လေးစားစွာ နှုတ်ဆက်ကန်တော့ရမည်။ ဂုရုတို့ကို ဂုဏ်ပြုပူဇော်ခြင်းကြောင့် လူသည် အသက်ရှည်ခြင်း၊ ဂုဏ်သတင်းနှင့် စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ဖြင့် ပြည့်စုံလာသည်။
Verse 17
नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम् । मैथुनं सततं धर्म्य गुद्दो चैव समाचरेत्
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– နေထွက်ချိန်၌ ထွက်ပေါ်လာသော နေကို မစိုက်ကြည့်ရ။ အခြားသူ၏ ဇနီးမယား အဝတ်မဝတ်နေစဉ်ကိုလည်း မကြည့်ရ။ လင်မယားဆက်ဆံခြင်းကို သာသနာတရားနှင့် ကိုက်ညီစွာ—သင့်လျော်သော ကာလ၌—မိမိဇနီးနှင့်သာ၊ လျှို့ဝှက်သောနေရာ၌ ပြုရမည်။
Verse 18
तीर्थानां हृदयं तीर्थ शुचीनां हृदयं शुचि: । सर्वमार्यकृतं चौक्ष्यं वालसंस्पर्शनानि च
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «တီရ္ထ (ဘုရားဖူးရာ) များအနက် အမှန်တကယ် အမြတ်ဆုံးသော ‘တီရ္ထ’ သည် စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော နှလုံးသားပင် ဖြစ်၏။ သန့်ရှင်းသည်ဟု သတ်မှတ်ကြသော အရာများအနက် အလွန်သန့်ရှင်းဆုံးသည်လည်း စင်ကြယ်သော နှလုံးသားပင် ဖြစ်၏။ သာသနာ့သဘောသိ၍ ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့သော အာရျယ (သန့်ရှင်းမြင့်မြတ်သူ) တို့က လက်ခံကျင့်သုံးသော အပြုအမူသည် အလွန်သန့်ရှင်းသည်ဟု ယူဆရမည်။ ယက်အမြီးဖြင့် ပြုလုပ်သော ချာမရ (yak-tail whisk) ၏ ဆံမွှေးတို့ကို ထိတွေ့ခြင်းကဲ့သို့သော ထိတွေ့မှုများပင် ယဉ်ကျေးသဘောတရားက အတည်ပြုထားလျှင် သန့်ရှင်းသည်ဟု သတ်မှတ်ကြ၏»။
Verse 19
दर्शने दर्शने नित्यं सुखप्रश्नमुदाहरेत् । सायं प्रातश्न विप्राणां प्रदेष्टम भिवादनम्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «သူတို့နှင့် တွေ့ဆုံသမျှအခါတိုင်း ယဉ်ကျေးစွာ နေကောင်းကျန်းမာမှုကို မေးမြန်းလေ့ရှိရမည်။ ထို့ပြင် ညနေခင်းနှင့် နံနက်ခင်းတို့တွင် ဗြာဟ္မဏ (brāhmaṇa) များအား သင့်တော်စွာ ဦးညွှတ်နမസ്കာရ ပြုရမည်»။
Verse 20
परिचित मनुष्यसे जब-जब भेंट हो, सदा उसका कुशल-समाचार पूछे। सायंकाल और प्रातः:काल दोनों समय ब्राह्मणोंको प्रणाम करे, यह शास्त्रकी आज्ञा है ।।
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «မိမိသိကျွမ်းသူနှင့် တွေ့ဆုံသမျှအခါတိုင်း အမြဲတမ်း နေကောင်းကျန်းမာမှုကို မေးမြန်းရမည်။ ညနေခင်းနှင့် နံနက်ခင်း နှစ်ချိန်လုံးတွင် ဗြာဟ္မဏများအား ဦးညွှတ်ပူဇော်ရမည်—ဤသည်မှာ သာသနာ့သတ်မှတ်ချက် (ဓမ္မသတ်) ၏ အမိန့်ဖြစ်၏။ ဒေဝမন্দိရ (ဘုရားကျောင်း) အတွင်း၊ နွားများအလယ်တွင်၊ ဗြာဟ္မဏတို့၏ ယဇ်ပူဇော်ကိစ္စများ ဆောင်ရွက်ရာတွင်၊ ဝေဒစာပေကို စာသင်စာဖတ် (svādhyāya) ပြုရာအချိန်တွင်၊ ထမင်းစားရာတွင်လည်း ညာလက်ကို အသုံးပြုရမည်—သန့်ရှင်းမှု၊ လေးစားမှုနှင့် သင့်လျော်သော အကျင့်အကြံကို ထိန်းသိမ်းရန်ဖြစ်သည်»။
Verse 21
सायं प्रातश्न विप्राणां पूजनं च यथाविधि । पण्यानां शोभते पण्यं कृषीणां बाद्यते कृषि:
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ညနေခင်းနှင့် နံနက်ခင်းတို့တွင် ဗြာဟ္မဏများအား စည်းကမ်းတကျ ပူဇော်ကန်တော့ခြင်းကို ပြုလုပ်ရမည်။ ကုန်သွယ်ရေးသည် ကုန်သွယ်ရေးကို မှန်ကန်စွာ ဆောင်ရွက်ခြင်းကြောင့် တိုးတက်၏၊ လယ်ယာလုပ်ငန်းသည် ကြိုးစားစိုက်ပျိုးခြင်းကြောင့် တည်တံ့၏။ ထို့ကြောင့် လူတစ်ဦးချင်းစီ၏ ဓမ္မသည် မိမိ၏ အဆင့်အတန်းနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအလိုက် သင့်တော်သော တာဝန်ကို သစ္စာရှိစွာ ထမ်းဆောင်ခြင်းဖြင့် ပြည့်စုံလာ၏»။
Verse 22
सम्पन्न भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အစားအစာကို ပြည့်စုံကောင်းမွန်စွာ ပြင်ဆင်ပြီးသည့်အခါ နေ့စဉ် ရေကို ပေးကမ်းရမည်၊ ထို့ပြင် တර්ပဏ (tarpaṇa) —စိတ်ကျေနပ်စေသော အလှူအပူဇော်—ကိုလည်း ပြုလုပ်ရမည်»။
Verse 23
श्मश्रुकर्मणि सम्प्राप्ते क्षुते सनाने5डथ भोजने । व्याधितानां च सर्वेषामायुष्यमभिनन्दनम्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်။ မုတ်ဆိတ်/ဆံပင်ကို သန့်ရှင်းစွာ ပြုပြင်ပြီးနောက်၊ နှာချေပြီးနောက်၊ ရေချိုးပြီးနောက်၊ အစာစားပြီးနောက်—ထို့အပြင် နာမကျန်းသူ အားလုံးအတွက်လည်း—အသက်တိုးစေသော တာဝန်တစ်ရပ်မှာ (အထူးသဖြင့် ဗြာဟ္မဏတို့အား) လေးစားစွာ ဦးညွှတ်နှုတ်ဆက်၍ ကောင်းချီးမင်္ဂလာစကား ပြောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော ရိုသေလေးစားသော နှုတ်ဆက်ခြင်းကို အသက်ရှည်ခြင်းနှင့် ကျန်းမာချမ်းသာခြင်းကို ဖြစ်စေသည်ဟု ချီးမွမ်းကြသည်။
Verse 24
प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मन: शकृत् । सह स्त्रियाथ शयनं सह भोज्यं च वर्जयेत्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်။ နေကို မျက်နှာမူ၍ ဆီးမသွားရ၊ ကိုယ့်အညစ်အကြေးကိုလည်း မကြည့်ရ။ ထို့ပြင် မိန်းမနှင့် တစ်အိပ်ရာတည်း အတူအိပ်ခြင်းနှင့် တစ်ပန်းကန်တည်း အတူစားခြင်းကိုလည်း ရှောင်ကြဉ်ရမည်။ ဤအရာတို့ကို သန့်ရှင်းမှုနှင့် ထိန်းချုပ်မှု၏ စည်းကမ်းများအဖြစ် သဒ္ဓမ္မကျင့်ဝတ်တွင် သင်ကြားထားသည်။
Verse 25
त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत् । अवराणां समानानामुभयेषां न दुष्यति,अपनेसे बड़ोंका नाम लेकर या तू कहकर न पुकारे, जो अपनेसे छोटे या समवयस्क हों, उनके लिये वैसा करना दोषकी बात नहीं है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်။ အကြီးအကဲတို့ကို ကိုယ်ပိုင်နာမည်ဖြင့် ခေါ်ခြင်း သို့မဟုတ် ရင်းနှီးသုံးနှုန်းသော “သင်”(tvaṃ) ဟူ၍ ခေါ်ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရမည်။ ကိုယ့်ထက်ငယ်သူ သို့မဟုတ် အသက်တူသူတို့အတွက်မူ ထိုသို့ခေါ်ဆိုခြင်းသည် နှစ်ဖက်စလုံးအတွက် အပြစ်မဟုတ်ဟု ဆိုကြသည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် လူမှုဆက်ဆံရေး၌ ဓမ္မကို လက်တွေ့ဖော်ပြသော လေးစားသည့်စကားပြောကို အလေးပေးသည်။
Verse 26
ह्ृदयं पापवृत्तानां पापमाख्याति वैकृतम् । ज्ञानपूर्व विनश्यन्ति गूहमाना महाजने
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်။ အပြစ်ဖြင့် အသက်မွေးသူတို့၏ နှလုံးသားသည်—သူတို့၏ အခြေအနေတွင် ထင်ရှားသော ပျက်ယွင်းမှုများနှင့်အတူ—မိမိတို့၏ မကောင်းမှုကိုပင် ဖော်ထုတ်ပေးသည်။ သိသိသာသာ အပြစ်ကို ကျူးလွန်ပြီးနောက် မဟာပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် သုခသမာဓိရှိသူတို့ထံမှ ဖုံးကွယ်ရန် ကြိုးစားသူတို့သည် ပျက်စီးသွားကြသည်။
Verse 27
ज्ञानपूर्वकृतं पापं छादयत्यबहुश्रुत: । नैनं मनुष्या: पश्यन्ति पश्यन्त्येव दिवौकस:
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်။ ပညာနည်း၍ မိုက်မဲသူသာ သိသိသာသာ ကျူးလွန်သော အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ရန် ကြိုးစားသည်။ လူတို့ မမြင်မိကြသော်လည်း ကောင်းကင်ဘုံ၌ နေထိုင်သော ဒေဝတားတို့သည် အမှန်တကယ် မြင်ကြသည်။ ဤသင်ခန်းစာသည် ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ကျူးလွန်သော အပြစ်ကို အမှန်တကယ် ဖုံးကွယ်၍ မရကြောင်းနှင့် တာဝန်ခံမှုသည် လူ့မျက်စိမြင်ခြင်းကို ကျော်လွန်ကြောင်းကို ပြသသည်။
Verse 28
पापेनापिहितं पाप॑ पापमेवानुवर्तते । धर्मेणापिहितो धर्मों धर्ममेवानुवर्तते | धार्मिकेण कृतो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—အပြစ်ဖြင့် ဖုံးကွယ်ထားသော လုပ်ရပ်သည် အပြစ်၏ လမ်းကြောင်းကိုသာ ဆက်လက်လိုက်နာသွားသည်။ ဓမ္မဖြင့် ဖုံးကွယ်ထားသော လုပ်ရပ်သည် ဓမ္မကိုသာ ဆက်လက်လိုက်နာသွားသည်။ ထို့ပြင် တရားသဖြင့် ပြုလုပ်သော ဓမ္မသည်လည်း ဓမ္မကိုပင် ဆက်လက်ပေးစွမ်းသည်—ကောင်းသောနည်းလမ်းဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားသော ကောင်းမှုသည် လမ်းစဉ်နှင့် အကျိုးဆက်တို့တွင်လည်း ကောင်းမြဲကောင်းနေသည်။
Verse 29
पापी मनुष्यका पापके द्वारा छिपाया हुआ पाप पुनः उसे पापमें ही लगाता है और धर्मात्माका धर्मतः गुप्त रक्खा हुआ धर्म उसे पुनः धर्ममें ही प्रवृत्त करता है ।।
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—မိုက်မဲသူသည် မိမိပြုခဲ့သော အပြစ်ကို မမှတ်မိတတ်။ သို့ရာတွင် မကောင်းမှု၌ ဆက်လက်လှုပ်ရှားနေသရွေ့ ထိုအပြစ်တရားသည် မလွဲမသွေ ပြုသူထံသို့ ပြန်လည်ရောက်လာသည်။ ရာဟုသည် လကို မိမိအလိုအလျောက် ချဉ်းကပ်သကဲ့သို့ပင်၊ မိမိကံမှ ပေါက်ဖွားသော အပြစ်သည် မိုက်မဲသူထံသို့ ကိုယ်တိုင်နီးကပ်လာ၍ ဖမ်းဆီးတတ်သည်။ ဖုံးကွယ်ခြင်း သို့မဟုတ် မေ့လျော့ခြင်းသည် ကောင်းမကောင်း၏ အကြောင်းအကျိုးကို မဖျက်နိုင်—လုပ်ရပ်တို့သည် ပြန်လာ၍ အနာဂတ်အပြုအမူနှင့် ကံကြမ္မာကို ပုံဖော်သည်။
Verse 30
आशगया संचितं द्रव्यं दुःखेनैवोपभुज्यते । तद् बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—အထူးဆန္ဒတစ်ရပ်ကို ပြည့်စုံစေမည်ဟု မျှော်လင့်ကာ စုဆောင်းထားသော ဥစ္စာသည် နောက်ဆုံးတွင် ဒုက္ခနှင့်ပင် ခံစားသုံးစွဲရတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပညာရှိတို့သည် ထိုသို့သော စုဆောင်းမှုကို မချီးမွမ်းကြ။ အကြောင်းမူကား သေခြင်းသည် ဆန္ဒပြည့်စုံမည့် အချိန်ကို မစောင့်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 31
मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिण: । तस्मात् सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—ပညာရှိတို့က သတ္တဝါအားလုံးအတွက် အမြင့်ဆုံးသော ဓမ္မသည် စိတ်ဖြင့် ပြုသော ဓမ္မဟု ဆိုကြသည်။ ထို့ကြောင့် သတ္တဝါအားလုံးအပေါ် စိတ်ဖြင့် မင်္ဂလာကို ကျင့်သုံးရမည်—သူတို့၏ ကောင်းကျိုးကို အမြဲတမ်း ဆန္ဒပြု၍ ကရုဏာမေတ္တာကို ထားရမည်။
Verse 32
एक एव चरेद् धर्म नास्ति धर्मे सहायता । केवलं विधिमासाद्य सहाय: कि करिष्यति,केवल वेदविधिका सहारा लेकर अकेले ही धर्मका आचरण करना चाहिये। उसमें सहायताकी आवश्यकता नहीं है। कोई दूसरा सहायक आकर क्या करेगा
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—ဓမ္မကို ကိုယ်တိုင်တစ်ယောက်တည်း ကျင့်သုံးရမည်။ ဓမ္မ၌ အကူအညီပေါ် မူတည်ခြင်း မရှိ။ စည်းကမ်းနှင့် မှန်ကန်သောနည်းလမ်းကိုသာ အားထားပြီးနောက်၊ ပြင်ပက အကူအညီတစ်စုံတစ်ယောက် လာလျှင် ဘာကို လုပ်ပေးနိုင်မည်နည်း။ တရား၏ အင်အားသည် ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် သတ်မှတ်ထားသောလမ်းစဉ်ကို သစ္စာရှိစွာ လိုက်နာခြင်းပေါ်တွင်သာ တည်သည်။
Verse 33
धर्मो योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिवि । प्रेत्यभावे सुखं धर्माच्छश्वत्तैरुपभुज्यते
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– ဓမ္မသည် လူသားတို့၏ဘဝကို ပုံဖော်ပေးသော မူလအရင်းအမြစ်၊ မိခင်ဝမ်းတော်ပင် ဖြစ်၏။ ကောင်းကင်ဘုံ၌လည်း ဓမ္မသည် ဒေဝတို့အတွက် အမတဖြစ်စေသော အမృతရည်တော် ဖြစ်၏။ သေပြီးနောက်၌လည်း ဓမ္မရှိသူတို့သည် ဓမ္မ၏ အင်အားကြောင့် အစဉ်မပြတ် ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို ခံစားကြ၏။
Verse 193
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि भीष्मयुधिष्ठटिर संवादे आचारविधौ त्रिनवत्यधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သရီ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် «မောက္ခဓမ္မ» အပိုင်း၌၊ ဘီရှ္မနှင့် ယုဓိဋ္ဌိရတို့၏ ဆွေးနွေးပွဲအတွင်းရှိ အာစာရဝိဓိ—အကျင့်သီလစည်းကမ်းများကို ဖော်ပြသော အခန်းသည် အဆုံးသတ်လေ၏။ ဤသည်မှာ အခန်း ၁၉၃ ဖြစ်သည်။
Verse 216
बहुकारं च सस्यानां वाहो वाहो गवां तथा । सबेरे और शाम दोनों समय विधिपूर्वक ब्राह्मणोंका पूजन (सेवा-सत्कार) करना चाहिये। यही व्यापारोंमें उत्तम व्यापारकी भाँति शोभा पाता है और यही खेतीमें सबसे अच्छी खेतीके समान प्रत्यक्ष फलदायक है। ब्राह्मणपूजक पुरुषके विविध अन्नोंकी वृद्धि होती है और उसे वाहनोंमें गोजातिके श्रेष्ठ वाहन सुलभ होते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– မနက်နှင့် ညနေ နှစ်ချိန်လုံး၌ ဗြာဟ္မဏတို့ကို သတ်မှတ်ထားသည့် နည်းလမ်းအတိုင်း ပူဇော်ကန်တော့၍ လေးစားစွာ ဝန်ဆောင်မှု ပြုသင့်၏။ ဤအမှုသည် အလုပ်အကိုင်အပေါင်းတို့အနက် အမြတ်တန်ဆုံးအလုပ်ကဲ့သို့ ထင်ရှားတင့်တယ်ပြီး၊ စိုက်ပျိုးရေးအနက် အကောင်းဆုံးစိုက်ပျိုးရေးကဲ့သို့ မျက်မြင်ချက်ချင်း အကျိုးပေး၏။ ဗြာဟ္မဏပူဇော်သူအတွက် အမျိုးမျိုးသော စပါးသီးနှံတို့ တိုးပွားလာပြီး၊ ယာဉ်သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးအနက်လည်း အကောင်းဆုံး—နွားကို အထူးကောင်းသော ဆွဲအားနှင့် စီးနင်းယာဉ်အဖြစ်—လွယ်ကူစွာ ရရှိလေ၏။
Verse 226
सुशृतं पायसे ब्रूयाद् यवाग्वां कूसरे तथा । भोजन करानेके पश्चात् दाता पूछे कि क्या भोजन सम्पन्न हो गया? ब्राह्मण उत्तर दे कि सम्पन्न हो गया। इसी प्रकार जल पिलानेके बाद दाता पूछे तृप्ति हुई क्या? ब्राह्मण उत्तर दे कि अच्छी तरह तृप्ति हो गयी। खीर खिलानेके बाद जब यजमान पूछे कि अच्छा बना था न? तब ब्राह्मण उत्तर दे बहुत अच्छा बना था। इसी प्रकार जौका हलुआ और खिचड़ी खिलानेके बाद भी प्रश्न और उत्तर होना चाहिये
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– ကောင်းစွာချက်ပြုတ်ထားသော ခီရ် (နို့ထမင်း) ကို ဆက်သွင်းခံရသော် ဗြာဟ္မဏသည် “ကောင်းစွာချက်ပြုတ်ထားသည်” ဟု ဆိုသင့်၏။ ထို့အတူ yavāgū (ပါးပါးရည်ပြုတ်) နှင့် kūsara (ဂျုံ/မုယောအခြေခံ အစားအစာ) တို့အကြောင်းလည်း ထုံးတမ်းအတိုင်း မေးမြန်း–ဖြေကြားမှု ရှိရမည်။ အစာကျွေးပြီးနောက် အလှူရှင်က “အစာစားခြင်း ပြီးစီးပါပြီလား” ဟု မေးလျှင် ဗြာဟ္မဏက “ပြီးစီးပါပြီ” ဟု ဖြေ၏။ ရေတိုက်ပြီးနောက် “တင်းတိမ်ပြီလား” ဟု မေးလျှင် “ကောင်းစွာတင်းတိမ်ပါပြီ” ဟု ဖြေ၏။ ခီရ်ကျွေးပြီးနောက် အိမ်ရှင်က “ကောင်းကောင်းလုပ်ထားသလား” ဟု မေးလျှင် ဗြာဟ္မဏက “အလွန်ကောင်းပါသည်” ဟု ဖြေရမည်။ ထို့အတူ မုယောအချိုပွဲနှင့် ခိချရီကဲ့သို့သော ဟင်းလျာများကို ဆက်သွင်းပြီးနောက်လည်း မေး–ဖြေကို ယဉ်ကျေးစွာ ထိန်းသိမ်းရမည်—ဧည့်ဝတ်ပြုမှုသည် လေးစားမှု၊ ကျေးဇူးသိတတ်မှုနှင့် ဓမ္မတရားအညီ ပြည့်စုံစေရန် ဖြစ်သည်။
Frequently Asked Questions
The chapter centers on identifying the true “fruit” of jñāna-yoga versus Vedic rule-bound action, and clarifying how the bhūtātmā/ultimate principle can be known when mantra and ritual description appear insufficient.
Manu frames knowledge as a discriminative capacity that reveals avoidable harmful action (aśubha karma) and supports withdrawal from desire-structured pursuits, indicating that mental relinquishment—not mere ritual performance—is pivotal for higher attainment.
Yes. It asserts that the highest imperishable (akṣara) is not made manifest by mantra-sound and is best approached through negation of sensory predicates—without form, touch, sound, taste, or smell—known by brahma-knowers as non-decaying reality.