Adhyaya 117
Gratitude, Discernment, and the Escalation of Power (Śvā–Dvipī–Vyāghra–Nāga–Siṃha–Śarabha Itihāsa)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-parvan (Royal Duties and Governance Instructions)
Bhīṣma introduces an ancient exemplum heard in an ascetic grove. A disciplined ṛṣi—root-and-fruit eater, self-controlled, devoted to study and purification—radiates calm such that even formidable forest creatures approach him without hostility. A domesticated dog remains near him in affectionate dependence. When threatened by a leopard (dvipī), the dog seeks refuge; the ṛṣi removes fear by transforming the dog into a leopard. Each subsequent, stronger predator appears (tiger, elephant, lion, and finally the mythical śarabha), and each time the transformed creature seeks the ṛṣi’s protection; the sage repeatedly upgrades its form to a more powerful species. With each empowerment, the creature’s diet and disposition shift toward predation and dominance, until—driven by bloodlust and ingratitude—it contemplates harming the very ascetic who protected it. The ṛṣi, perceiving this through ascetic insight, recounts the sequence of transformations and rebukes the creature’s intent; as a corrective sanction, he curses it back into its original canine birth. The chapter’s technical lesson is the governance logic of calibrated protection: benefaction without assessment of character (kula/anvaya, svabhāva) can produce escalating harm, requiring eventual corrective action to restore equilibrium.
Chapter Arc: युधिष्ठिर राजधर्म के प्रसंग में एक तीखे प्रश्न से बात उठाते हैं—जहाँ राजा के पास कुलज, विश्वसनीय सहायक नहीं होते, वहाँ राज्य-रक्षा और नीति कैसे टिके? इसी शंका को दृष्टान्त से स्पष्ट करने हेतु ‘महर्षि और कुत्ते’ की कथा का सूत्र पड़ता है। → तपोवन के निर्जन, अनमनुष्य-निषेवित महावन में एक नियमपरायण, जितेन्द्रिय ऋषि फल-मूल पर जीवन बिताते हैं। आश्चर्य यह कि हिंसक मांसाहारी वन्य पशु भी उनके आश्रम-परिसर में शिष्यवत् विनीत होकर रहते हैं। इसी शांत व्यवस्था में एक कुत्ता भयभीत होकर शरण लेता है—उसके पीछे चीता/द्वीपी (कुत्तों का शत्रु) मृत्यु बनकर लगा है। → ऋषि कुत्ते के भय का कारण जानकर उसे आश्वस्त करते हैं कि चीते से उसे भय नहीं होना चाहिए; पर भय का मूल केवल बाहरी शत्रु नहीं, भीतर की वासना और असंतोष भी है। कुत्ता सुरक्षा के बदले रूप-परिवर्तन/उन्नति की याचना करता है—और जैसे-जैसे उसे सामर्थ्य मिलता है, उसकी वृत्ति बदलती जाती है; अंततः वह वनौकसों की भाँति ‘मृगपति’ जैसी आकांक्षा करने लगता है और फल-मूल से विरक्ति होकर हिंसा-प्रधान लालसा में फँस जाता है। → ऋषि इस परिवर्तन से दिखाते हैं कि केवल बाहरी संरक्षण या पद-उन्नति से ‘सज्जनता’ नहीं आती; स्वभाव और संस्कार का परिष्कार आवश्यक है। भय से शुरू हुई शरणागति यदि लोभ-हिंसा में बदल जाए तो वह धर्म-रक्षा नहीं, अधर्म-वृद्धि बन जाती है—इससे युधिष्ठिर के प्रश्न का उत्तर निकलता है कि राजा के सहायक केवल कुल-परंपरा से नहीं, गुण-चरित्र से ‘सज्जन’ होने चाहिए। → कुत्ता चीते को अपना शत्रु बताकर ऋषि से ऐसी कृपा माँगता है जिससे वह सुरक्षित रहे—पर वही कृपा आगे चलकर उसके भीतर की हिंसक प्रवृत्ति को उभार देती है; क्या ऋषि उसे उसकी मूल अवस्था में लौटाएँगे या उसे उसके स्वभाव का दंड भोगने देंगे?
Shlokas
Verse 1
षोडशाधिकशततमोब<्ध्याय: सज्जनोंके चरित्रके विषयमें दृष्टान्तरूपसे एक महर्षि और कुत्तेकी कथा युधिछ्िर उवाच (न सन्ति कुलजा यत्र सहाया: पार्थिवस्य तु । अकुलीनाश्न कर्तव्या न वा भरतसत्तम ||) युधिष्ठिरने पूछा--भरतश्रेष्ठ)! जहाँ राजाके पास अच्छे कुलमें उत्पन्न सहायक नहीं हैं, वहाँ वह नीच कुलके मनुष्योंको सहायक बना सकता है या नहीं? ।। भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । निदर्शनं परं लोके सज्जानाचरिते सदा,भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! इस विषयमें जानकार लोग एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं, जो लोकमें सत्पुरुषोंके आचरणके सम्बन्धमें सदा उत्तम आदर्श माना जाता है
ဘီရှ္မက ဆို၏— «ဤကိစ္စ၌လည်း ပညာရှိတို့သည် ရှေးဟောင်းသမိုင်းတစ်ပုဒ်ကို ဥပမာအဖြစ် ထုတ်ပြောကြသည်။ ထိုသည်ကား လောက၌ သီလဝန်သူတို့၏ အကျင့်အကြံကို အမြဲတမ်း အမြင့်မြတ်ဆုံး စံနမူနာအဖြစ် မှတ်ယူကြ၏»။ ယုဓိဋ္ဌိရက မေး၏— «အို ဘာရတတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူရေ! မင်းတစ်ပါး၌ ကောင်းမွန်သော မျိုးရိုးမှ မွေးဖွားလာသော အကူအညီပေးသူ မရှိလျှင်၊ မျိုးရိုးနိမ့် သို့မဟုတ် မသိသာသော မျိုးရိုးရှိသူတို့ကို အကူအညီပေးသူအဖြစ် ခန့်အပ်သင့်သလော၊ မခန့်အပ်သင့်သလော»။
Verse 2
अस्यैवार्थस्य सदृशं यच्छुतं मे तपोवने । जामदग्न्यस्य रामस्य यदुक्तमृषिसत्तमै:,मैंने तपोवनमें इस विषयके अनुरूप बातें सुनी हैं, जिन्हें श्रेष्ठ महर्षियोंने जमदग्निनन्दन परशुरामजीसे कहा था
ဘီရှ္မက ဆို၏— «ဤအကြောင်းအရာတည်းဟူသော ကိစ္စပေါ်တွင်ပင်၊ တစ်ခါက တပောဝန (တောအာရှရမ်) တွင် ငါကြားဖူးသည်။ ထိုစကားတို့သည် ဤမေးခွန်းနှင့် အလွန်ကိုက်ညီပြီး၊ အမြတ်ဆုံး ရှင်တော်များက ဇမဒဂ္နိ၏ သား ရာမ (ပရရှုရာမ) ထံသို့ ပြောကြားခဲ့သည့် စကားများပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 3
वने महति कम्मिंश्चिदमनुष्यनिषेविते । ऋषिर्मूलफलाहारो नियतो नियतेन्द्रिय:,किसी महान् निर्जन वनमें फल-मूलका आहार करके रहनेवाले एक नियमपरायण जितेन्द्रिय महर्षि रहते थे
ဘီရှ္မက ဆို၏— လူသူမရောက်လေ့မရှိသော ကျယ်ပြန့်သည့် တောအုပ်ကြီးတစ်နေရာ၌ အမြစ်နှင့် အသီးတို့ကိုသာ စားသောက်၍ နေထိုင်သော မဟာရသီတစ်ပါး ရှိ၏။ သူသည် ဝတ်ပြုသစ္စာ၌ တည်ကြည်၍ အင်္ဒြိယတို့ကို တင်းကျပ်စွာ ထိန်းချုပ်ထားသူ ဖြစ်၏။
Verse 4
दीक्षादमपर: शान्तः स्वाध्यायपरम: शुचि: । उपवासविशुद्धात्मा सततं सच्त्वमास्थित:,वे उत्तम व्रतकी दीक्षा लेकर इन्द्रियसंयम और मनोनिग्रह करते हुए प्रतिदिन पवित्रभावसे वेद-शास्त्रोंके स्वाध्यायमें लगे रहते थे। उपवाससे उनका अन्त:करण शुद्ध हो गया था। वे सदा सत्त्वगुणमें स्थित थे
ဘိဿမက ပြောသည်– «သူသည် ဒိက္ခာ (dīkṣā) အကျင့်ဝတ်နှင့် ကိုယ်တိုင်ထိန်းချုပ်မှုကို အလွန်အမင်း အားထုတ်သူ၊ စိတ်ငြိမ်းချမ်းသူ၊ သဒ္ဓာပညာ (svādhyāya) ကို အမြင့်ဆုံးထားသူ၊ သန့်ရှင်းစွာ နေထိုင်သူ ဖြစ်၏။ အစာရှောင်ခြင်းကြောင့် အတွင်းစိတ်သည် သန့်စင်လာပြီး၊ စတ္တဝဂုဏ် (sattva) ထဲ၌ အစဉ်တည်နေ၏»။
Verse 5
तस्य संदृश्य सद्भावमुपविष्टस्यथ धीमत: । सर्वे सत्त्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिण:,एक जगह बैठे हुए उन बुद्धिमान् महर्षिके सदभावको देखकर सभी वनचारी जीव- जन्तु उनके निकट आया करते थे
တစ်နေရာတည်းတွင် ထိုင်နေသော ဉာဏ်ပညာရှိ မဟာရသီ၏ စစ်မှန်သော ကောင်းမြတ်မှုကို မြင်ကြသဖြင့် တောတွင်းလှည့်လည်နေသော သတ္တဝါအားလုံးသည် သူ့အနီးသို့ လာရောက် စုဝေးကြ၏။
Verse 6
सिंहव्याप्रगणा: क्रूरा मत्ताश्नैव महागजा: । डीपिन: खड्गभल्लूका ये चान्ये भीमदर्शना:,क्रूर स्वभाववाले सिंह और व्याप्र, बड़े-बड़े मतवाले हाथी, चीते, गैंड़े, भालू तथा और भी जो भयानक दिखायी देनेवाले जानवर थे, वे सब उनके पास आते थे
ဘိဿမက ပြောသည်– «ကြမ်းတမ်းသော ခြင်္သေ့နှင့် ကျားများ၊ မတ်တပ်ရပ်မူးယစ်နေသော ဆင်ကြီးများ၊ ကျားသစ်များ၊ ကြံ့များ၊ ဝက်ဝံများနှင့် ကြောက်မက်ဖွယ် မြင်ကွင်းရှိသော အခြားသတ္တဝါများအားလုံးလည်း သူ့အနီးသို့ လာကြ၏»။
Verse 7
ते सुखप्रश्नदा: सर्वे भवन्ति क्षतजाशना: । तस्यर्षे: शिष्यवच्चैव न्यग्भूता: प्रियकारिण:,यद्यपि वे सारे-के-सारे मांसाहारी हिंसक जानवर थे, तो भी उस ऋषिके शिष्यकी भाँति नीचे सिर किये उनके पास बैठते थे, उनके सुख और स्वास्थ्यकी बात पूछते थे और सदा उनका प्रिय करते थे
ဘိဿမက ပြောသည်– «အသားစား၍ အကြမ်းဖက်သတ္တဝါများဖြစ်ကြသော်လည်း၊ သူ့အနားတွင်တော့ ထိုရသီ၏ တပည့်များကဲ့သို့ ဖြစ်လာကြ၏။ ခေါင်းငုံ့ကာ အနီးတွင် ထိုင်ကြပြီး ကျန်းမာရေးနှင့် အဆင်ပြေမှုကို မေးမြန်းကာ အမြဲတမ်း သူနှစ်သက်စေမည့် အပြုအမူများကို ပြုကြ၏»။
Verse 8
दत्त्वा च ते सुखप्रश्न॑ सर्वे यान्ति यथागतम् । ग्राम्यस्त्वेक: पशूस्तत्रनाजहात् स महामुनिम्,वे सब जानवर ऋषिसे उनका कुशल-समाचार पूछकर जैसे आते, वैसे लौट जाते थे; परंतु एक ग्रामीण कुत्ता वहाँ उन महामुनिको छोड़कर कहीं नहीं जाता था
သူတို့အားလုံးသည် သူ၏ အဆင်ပြေမှုကို ယဉ်ကျေးစွာ မေးမြန်းပြီးနောက် လာသကဲ့သို့ ပြန်သွားကြ၏။ သို့သော် ထိုနေရာတွင် ရွာက ခွေးတစ်ကောင်သာ မဟာမုနိကို မစွန့်ခွာဘဲ အမြဲတမ်း သူ့ဘေးတွင် နေ၏။
Verse 9
भक्तो<नुरक्त: सततमुपवासकृशोडबल: । फलमूलोदकाहार: शान्त: शिष्टाकृतिर्यथा,वह उन महामुनिका भक्त और उनमें अनुरक्त था; उपवास करनेके कारण दुर्बल एवं निर्बल हो गया था। वह भी फल-मूल और जलका आहार करके रहता, मनको वशमें रखता और साधु-पुरुषोंके समान जीवन बिताता था
ဘိဿမက ပြောသည်— «သူသည် သစ္စာရှိသော နောက်လိုက်တစ်ဦးဖြစ်၍ အမြဲတမ်း သစ္စာနှင့် ချစ်ခင်ကပ်လျက်ရှိ၏။ အစာရှောင်ခြင်းကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာ ပိန်လှီ၍ အားနည်းသွား၏။ သစ်သီး၊ အမြစ်နှင့် ရေကိုသာ စားသောက်ကာ စိတ်ကိုထိန်းချုပ်၍ ငြိမ်းချမ်းသက်သာစွာ သီလဝါသူတို့ကဲ့သို့ အကျင့်အကြံဖြင့် နေထိုင်၏»။
Verse 10
तस्यर्षेरुपविष्टस्थ पादमूले महामते । मनुष्यवद्गतो भावो स्नेहबद्धों& भवद् भूशम्,महामते! उन महर्षिके चरणप्रान्तमें बैठे हुए उस कुत्तेके मनमें मनुष्यके समान भाव (स्नेह) हो गया। वह उनके प्रति अत्यन्त स्नेहसे बँध गया
ဘိဿမက ပြောသည်— «ပညာရှိကြီးရေ၊ မဟာမုနိ၏ ခြေတော်ရင်း၌ ခွေးက ထိုင်နေစဉ်၊ လူကဲ့သို့သော ခံစားချက်တစ်ရပ်သည် ၎င်း၏စိတ်ထဲ၌ ပေါ်ထွန်းလာ၏။ ချစ်ခင်မှုဖြင့် တင်းကျပ်စွာ ချည်နှောင်ခံရသဖြင့် မုနိအပေါ် အလွန်နက်ရှိုင်းစွာ ကပ်လျက်သွား၏»။
Verse 11
ततो<भ्ययान्महावीर्यों द्वीपी क्षजभोजन: । स्वार्थमत्यन्तसंतुष्ट: क्रूरकाल इवान्तक:,तदनन्तर एक दिन कोई महाबली रक्तभोजी चीता अत्यन्त प्रसन्न होकर उस कुत्तेको पकड़नेके लिये क्रूर काल एवं यमराजके समान उधर आ निकला
ထို့နောက် အလွန်အင်အားကြီး၍ အသားစားသတ္တဝါဖြစ်သော ကျားသစ်တစ်ကောင်သည် မိမိအကျိုးကို ရရှိမည်ဟု အလွန်ပျော်ရွှင်လျက် ထိုဘက်သို့ တဟုန်ထိုး ထွက်လာ၏—ရက်စက်သော အချိန်ကာလကဲ့သို့၊ သေမင်းကဲ့သို့၊ ခွေးကို ဖမ်းယူရန် ရည်ရွယ်လျက်။
Verse 12
लेलिहा[मानस्तृषित: पुच्छास्फोटनतत्पर: । व्यादितास्य: क्षुधाभुग्न: प्रार्थयानस्तदामिषम्
ဘိဿမက ပြောသည်— «ရေငတ်လျက် နှုတ်ခမ်းကို လျှာဖြင့် လျက်နေပြီး၊ အမြီးကို လှုပ်ခတ်ရန် အာရုံစိုက်ကာ၊ ပါးစပ်ကို ဟာထား၍ ဆာလောင်မှုကြောင့် အားနည်းနေသော်လည်း၊ ထိုအချိန်၌ အသားတစ်စိတ်ကို တောင်းဆိုလျက်ပင် ရှိ၏»။
Verse 13
वह बारंबार अपने दोनों जबड़े चाटता और पूँछ फटकारता था, उसे प्यास सता रही थी। उसने मुँह फैला रखा था। भूखसे उसकी व्याकुलता बढ़ गयी थी और वह उस कुत्तेका मांस प्राप्त करना चाहता था ।। दृष्टवा तं क्रूरमायान्तं जीवितार्थी नराधिप । प्रोवाच इवा मुनि तत्र तच्छुणुष्व विशाम्पते,प्रजानाथ! नरेश्वर! उस क्रूर चीतेको आते देख अपनी प्राणरक्षा चाहते हुए वहाँ कुत्तेने मुनिसे जो कुछ कहा, वह सुनो--
ထိုရက်စက်သော သတ္တဝါသည် မိမိ၏ မေးရိုးကို ထပ်ခါထပ်ခါ လျှာဖြင့် လျက်ကာ အမြီးကိုလည်း ရိုက်ခတ်လျက်ရှိ၏။ ရေငတ်မှုက ၎င်းကို နှိပ်စက်နေပြီး ပါးစပ်ကို ကျယ်ကျယ် ဟာထား၏။ ဆာလောင်မှုကြောင့် စိတ်လှုပ်ရှားမှု ပိုမိုတိုးလာကာ ခွေး၏ အသားကို ရယူလိုလျက်ရှိ၏။ ထိုရက်စက်သော ကျားသစ် လာနေသည်ကို မြင်သော်၊ အသက်ကယ်လိုသော ခွေးသည် ထိုနေရာ၌ မုနိအား စကားဆို၏။ အို မင်းကြီး၊ ထိုအခိုက်အတန့်၌ ခွေးပြောသော စကားကို နားထောင်လော့။
Verse 14
श्वशत्रुर्भगवन्नेष द्वीपी मां हन्तुमिच्छति । त्वत्प्रसादाद् भयं न स्यादस्मान्मम महामुने
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အရှင်မြတ်သောသူရေ၊ ဤကျားသည် ငါ၏ သဘာဝရန်သူဖြစ်၍ ငါ့ကို သတ်လိုသည်။ သို့သော် မဟာမုနိရေ၊ သင်၏ ကရုဏာတော်ကြောင့် ငါ့အတွက် သူ့ထံမှ ကြောက်ရွံ့မှု မရှိပါစေ»။
Verse 15
स मुनिस्तस्य विज्ञाय भावज्ञों भयकारणम् | रुतज्ञ: सर्वसत्त्वानां तमैश्वर्यसमन्वित:,वे सिद्धिके ऐश्वर्यसे सम्पन्न मुनि सबके मनोभावको जाननेवाले और समस्त प्राणियोंकी बोली समझनेवाले थे। उन्होंने उस कुत्तेके भयका कारण जानकर उससे कहा
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ထိုမုနိသည် ခွေး၏ ကြောက်ရွံ့ရခြင်းအကြောင်းရင်းကို သိမြင်၍၊ စိတ်အတွင်းသဘောကို နားလည်သူ၊ သတ္တဝါအားလုံး၏ အသံနှင့် စကားကို ခွဲခြားနားလည်သူဖြစ်ကာ၊ တပဿာအာနုဘော်နှင့် စိဒ္ဓိအိုင်ශ්ဝရယတို့ဖြင့် ပြည့်စုံသဖြင့်၊ ကြောက်လန့်စေသောအရာကို သိပြီးနောက် ထိုခွေးအား မိန့်ကြား하였다။
Verse 16
मुनिर्वाच न भयं द्वीपिन: कार्य मृत्युतस्ते कथंचन । एष श्वरूपरहितो द्वीपी भवसि पुत्रक,मुनिने कहा--बेटा! अपने लिये मृत्युस्वरूप इस चीतेसे तुम्हें किसी प्रकार भय नहीं करना चाहिये। यह लो, तुम अभी कुत्तेके रूपसे रहित चीता हुए जाते हो
မုနိက မိန့်သည်– «သားရေ၊ သေခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်သော ဤကျားသစ်ကို မည်သို့မျှ မကြောက်သင့်။ ကြည့်လော့—ငါ၏ တပဿာအာနုဘော်ကြောင့် ယခု သင်သည် ခွေးရုပ်ကို စွန့်၍ ကျားသစ်ဖြစ်သွားပြီ»။
Verse 17
ततः श्वा द्वीपितां नीतो जाम्बूनदनिभाकृति: । चित्राड़ो विस्फुरदंष्टो वने वसति निर्भय:,तदनन्तर मुनिने कुत्तेको चीता बना दिया। उसकी आकृति सुवर्णके समान चमकने लगी। उसका सारा शरीर चितकबरा हो गया और बड़ी-बड़ी दाढ़ें चमक उठीं। अब वह निर्भय होकर वनमें रहने लगा
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ထို့နောက် ခွေးသည် ကျားသစ်အဖြစ် ပြောင်းလဲခံရသည်။ ၎င်း၏ ရုပ်သဏ္ဌာန်သည် ဂျာမ္ဘူနဒ ရွှေကဲ့သို့ တောက်ပလာ၍ ကိုယ်ခန္ဓာမှာ အစက်အပြောက်ဖြစ်ကာ ကြီးမားသော သွားတံများလည်း လက်လက်တောက်ပ하였다။ ထိုသို့ ပြောင်းလဲပြီးနောက် ၎င်းသည် တောထဲတွင် ကြောက်ရွံ့မှုမရှိဘဲ နေထိုင်하였다။
Verse 18
त॑ दृष्टवा सम्मुखे द्वीपी आत्मन: सदृशं पशुम् । अविरुद्धस्ततस्तस्य क्षणेन समपद्यत,चीतेने अपने सामने जब अपने ही समान एक पशुको देखा, तब उसका विरोधी भाव क्षणभरमें दूर हो गया
ဘီရှ္မက ပြောသည်– ကျားသစ်သည် မိမိရှေ့တွင် မိမိနှင့်တူသော တိရစ္ဆာန်တစ်ကောင်ကို မြင်သောအခါ ရန်လိုသဘောသည် ခဏချင်းပင် ပျောက်ကွယ်သွား၍ ချက်ချင်း မဆန့်ကျင်တော့ဘဲ—တူညီမှုကို သိမြင်ခြင်းကြောင့် အကြမ်းဖက်စိတ်သည် ငြိမ်းသက်သွား하였다။
Verse 19
ततो<भ्ययान्महारीद्रो व्यादितास्य: क्षुधान्वित: । द्वीपिनं लेलिहद्क्रो व्याप्रो रुधिरलालस:,तदनन्तर एक दिन एक महाभयंकर भूखे बाघने उसका रक्त पीनेकी इच्छासे मुँह फैलाकर दोनों जबड़ोंको चाटते हुए उस चीतेका पीछा किया
ထို့နောက် ကြောက်ရွံ့မှုကြောင့် မဟာကြောက်မက်ဖွယ် ကျားကြီးတစ်ကောင်သည်—ပါးစပ်ကိုကျယ်ကျယ်ဖွင့်ကာ ဆာလောင်မှုနှင့် သွေးကိုလိုလားမှုကြောင့် ပူလောင်နေ၍—ကျားသစ်ကို လိုက်လံတော်မူကာ ပြေးသွားရင်း မေးရိုးကို လျှာဖြင့်လိမ်းလျက် ရှိ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် ဆာလောင်မှုနှင့် ကြောက်ရွံ့မှုက အုပ်စိုးလာသော် သတ္တဝါတို့သည် မရပ်မနား အကြမ်းဖက်မှုသို့ တွန်းပို့ခံရကြောင်း၊ ဓမ္မအတားအဆီးမရှိဘဲ အနိမ့်ကျသော အာရုံစိတ်တို့၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် နေရခြင်း၏ အန္တရာယ်ကို သတိပေးသည်။
Verse 20
व्याप्रं दृष्टवा क्षुधाभुग्नं देष्टिणं वनगोचरम् । दडीपी जीवितरक्षार्थमृषिं शरणमेयिवान्,बड़ी-बड़ी दाढ़ोंसे युक्त वनचारी बाघको भूखसे कुटिल भाव धारण किये देख वह चीता अपने जीवनकी रक्षाके लिये पुन: ऋषिकी शरणमें आया
ဘီရှ္မက ပြော၏—တောထဲလှည့်လည်နေသော ကျားတစ်ကောင်ကို မြင်လေ၏။ ၎င်း၏ကိုယ်ခန္ဓာသည် ဆာလောင်မှုကြောင့် အားနည်းကာ စိတ်ရည်သည် ရက်စက်မှုသို့ လှည့်သွား၏။ ထိုအခါ ကျားသစ်သည် မိမိအသက်ကို ကာကွယ်လို၍ ထပ်မံ၍ ရှင်ရသီထံသို့ ခိုလှုံလာ၏။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် အန္တရာယ်နှင့် သားစားခြင်း ပေါ်ပေါက်လာသော် အားကြီးသူတောင် မာနကို စွန့်ကာ ဓမ္မ၏ အကာအကွယ်သို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ကြောင်းကို ဖော်ပြသည်။
Verse 21
संवासजं परं स्नेहमृषिणा कुर्वता तदा । स द्वीपी व्याप्रतां नीतो रिपू्णां बलवत्तर:,तब सहवासजनित उत्तम स्नेहका निर्वाह करते हुए महर्षिने चीतेको बाघ बना दिया। अब वह अपने शत्रुओंके लिये अत्यन्त प्रबल हो उठा
ဘီရှ္မက ပြော၏—ထိုအခါ အတူနေထိုင်မှုမှ ပေါက်ဖွားလာသော အမြင့်မြတ်ဆုံး မေတ္တာကို ရသီက ထိန်းသိမ်းပြုစုပေးလျက်၊ ကျားသစ်ကို ကျားအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲစေ၍ ရန်သူတို့အပေါ် အလွန်အင်အားကြီးလာစေ၏။ ဤကဗျာပိုဒ်သည် နီးကပ်သော ဆက်ဆံရေးနှင့် စောင့်ရှောက်မှုသည် သဘောသဘာဝကို ပြောင်းလဲကာ အင်အားနှင့် စိတ်နေစိတ်ထားကို တိုးမြှင့်နိုင်ကြောင်းကို သင်ခန်းစာအဖြစ် ပြသသည်။
Verse 22
ततो दृष्टवा स शार्दूलो नाहनतू् तं विशाम्पते । सतुश्चा व्याप्रतां प्राप्प बलवान् पिशिताशन:,प्रजानाथ! तदनन्तर वह बाघ उसे अपने समान रूपमें देखकर मार न सका। उधर वह कुत्ता बलवान् बाघ होकर मांसका आहार करने लगा
ဘီရှ္မက ပြော၏—အို လူတို့၏ အရှင်၊ ထို့နောက် ကျားသည် သူ့ကို မိမိနှင့်တူသော ရုပ်သဏ္ဌာန်ဖြင့် မြင်သဖြင့် မသတ်နိုင်ခဲ့။ သို့ရာတွင် ထိုခွေးသည် ကျား၏ အခြေအနေသို့ ရောက်လာပြီး အင်အားကြီးကာ အသားကို စားသောက်လာ၏။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် အပြင်ပန်းပြောင်းလဲမှုက အကျင့်အကြံကို ပြောင်းစေနိုင်ကြောင်းနှင့် အင်အားရလာသည်နှင့် ဓမ္မဖြင့် မထိန်းချုပ်လျှင် အကြမ်းဖက်မှုသို့ လျင်မြန်စွာ လှည့်သွားနိုင်ကြောင်းကို သတိပေးသည်။
Verse 23
न मूलफलभोगेषु स्पृहामप्यकरोत् तदा । यथा मृगपतिर्नित्यं प्रकाड्क्षति वनौकस: । तथैव स महाराज व्याप्र: समभवत् तदा,महाराज! अब तो उसे फल-मूल खानेकी कभी इच्छा ही नहीं होती थी। जैसे वनराज सिंह प्रतिदिन जन्तुओंका मांस खाना चाहता है, उसी प्रकार वह बाघ भी उस समय मांसभोजी हो गया
ဘီရှ္မက ပြော၏—အို မဟာရာဇာ၊ ထိုအခါ သူသည် အမြစ်နှင့် အသီးတို့ကို စားသောက်လိုသည့် ဆန္ဒကို အနည်းငယ်မျှပင် မရှိတော့။ တော၏ သတ္တဝါတို့၏ အသားကို နေ့စဉ်လိုလားတတ်သော သတ္တဝါတို့၏ အရှင်—ခြင်္သေ့—ကဲ့သို့ပင်၊ အို မဟာရာဇာ၊ ထိုကျားသည်လည်း ထိုအချိန်တွင် အသားစားသတ္တဝါ ဖြစ်လာ၏။
Verse 115
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें एक सौ पन्द्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိ မဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝအတွင်း—အထူးသဖြင့် ရာဇဓမ္မအနုသာသနပရဝ (ဘုရင်တို့၏ တာဝန်ဝတ္တရားများကို သင်ကြားသော အခန်း) တွင်—အခန်း ၁၁၅ သည် အဆုံးသတ်လေ၏။ ဇာတ်ကြောင်းဘောင်သည် ရာဇာအုပ်ချုပ်ရေးနှင့် အုပ်ချုပ်မှု၏ သီလတရားဆိုင်ရာ စနစ်တကျမှုကို ဓမ္မ၏ အဓိကတိုင်တန်းအဖြစ် ဆက်လက်အလေးပေးထားသည်။
Verse 116
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि श्रवर्षिसंवादे षोडशाधिकशततमोड<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်သရေရှိသော မဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌၊ ရာဇဓမ္မအနုသာသနပရဝ (ဘုရင်တို့၏ တာဝန်ဓမ္မကို သင်ကြားသော အခန်း) အတွင်း၊ ရှရဝ ရှင်ရသီနှင့် ဆက်နွယ်သော ဆွေးနွေးပွဲ၌ ပါဝင်သည့် အခန်း ၁၁၆ (တစ်ရာတစ်ဆယ့်ခြောက်) သည် အဆုံးသတ်လေ၏။ ဤသည်မှာ ရာဇဓမ္မသင်ကြားချက်၏ အခန်းပိတ် ကော်လိုဖွန် ဖြစ်သည်။
Verse 143
तथा कुरु महाबाहो सर्वज्ञस्त्वं न संशय: । 'भगवन्! यह चीता कुत्तोंका शत्रु है और मुझे मार डालना चाहता है। महामुने! महाबाहो! आप ऐसा करें, जिससे आपकी कृपासे मुझे इस चीतेसे भय न हो। आप सर्वज्ञ हैं, इसमें संशय नहीं है। (अतः मेरी प्रार्थना सुनकर उसको अवश्य पूर्ण करें)
ဘိဿမက ပြော၏—“ထို့ကြောင့် အို မဟာဗာဟု (လက်တံကြီးသူ)၊ ထိုသို့ပင် ဆောင်ရွက်လော့။ သင်သည် အလုံးစုံသိသူ ဖြစ်သည်—ဤအပေါ် သံသယမရှိ။” အကြောင်းအရာအရ ဤသည်မှာ ကရုဏာဖြင့် ကာကွယ်ပေးရန် တောင်းပန်ခြင်းဖြစ်သည်။ ပြောသူသည် ရသီ၏ အလုံးစုံသိမြင်မှုကို အားကိုးကာ အန္တရာယ်ပြုသော သားရဲကြောင့် ဖြစ်သော ကြောက်ရွံ့မှုကို ဖယ်ရှားပေးမည့် နည်းလမ်းကို တောင်းဆိုပြီး၊ အားနည်းသူအပေါ် မေတ္တာနှင့် မှန်ကန်သော လုပ်ရပ်ကို စမ်းသပ်သကဲ့သို့ တင်ပြထားသည်။
Frequently Asked Questions
Whether protective compassion should be unconditional: the ṛṣi’s repeated rescue and empowerment of a dependent eventually produces a threat to the protector himself, forcing a choice between continued indulgence and corrective restraint.
Aid and empowerment must be proportionate and character-sensitive; otherwise, increased capability may amplify harmful tendencies, requiring governance mechanisms (discipline and sanction) to prevent escalation.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter functions as a normative caution within Bhīṣma’s instruction: understanding this exemplum supports wise administration of protection and punishment, aligning personal virtue with public order.