Adhyaya 102
शूरलक्षणवर्णनम् | Marks and Typologies of Martial Temperament
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (Instruction on Kingship) — Characterology of Warriors and Martial Dispositions
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma to define the conduct (śīla), origins of capacity (samutthāna), outward form (rūpa), armor (saṃnāha), and weapons (śastra) by which people become formidable in strategic engagement. Bhīṣma begins with a programmatic principle: armament and battlefield behavior follow prior practice—habitual conduct (ācāra) shapes action in crisis. He then lists regional groups and their reputed fighting modes (e.g., specialization in particular weapons or close-combat skill), using this as a ruler-facing taxonomy rather than a purely heroic catalog. The chapter proceeds to describe observable traits associated with intense combat performance: animal-metaphor physiognomies (lion/tiger gait and gaze; bird-like eyes; deep or cloud-like voice), behavioral cues (quickness, volatility, readiness for quarrel), and bodily builds (lean, compact, prominent chest, thick neck, robust shoulders). It also notes a class of highly aggressive, non-withdrawing combatants described as difficult to resist, while simultaneously appraising such dispositions as ethically unstable—prone to anger, arrogance, and recurrent conflict even under royal authority—implying that raw ferocity is politically useful yet morally and administratively risky.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, राज्य-धर्म की सूक्ष्मताओं के बीच, एक व्यावहारिक जिज्ञासा उठाते हैं—भिन्न-भिन्न देशों के योद्धाओं का स्वभाव, आचार, रूप और बल कैसे पहचाना जाए? → भीष्म बताते हैं कि शस्त्र, वाहन और युद्ध-शैली केवल उपकरण नहीं—वे देश-काल और संस्कार की छाप हैं; सेनापति को मनुष्य की देह-रेखा, वाणी, दृष्टि, चाल और क्रोध-धैर्य से उसकी युद्ध-प्रवृत्ति पढ़नी चाहिए। फिर वे विभिन्न जनपदों/समूहों की युद्ध-विशेषताओं का क्रमशः संकेत करते हैं (जैसे गान्धार, सिन्धु, सौवीर आदि)। → भीष्म का ‘लक्षण-विज्ञान’ अपने चरम पर पहुँचता है—योद्धाओं के कण्ठस्वर, नेत्र, भौंह, ललाट, जबड़े, भुजाओं, धमनियों, केश-रंग, मुखाकृति और स्वभाव (क्रोध, प्रमाद, मन्दता/तीव्रता) तक के संकेत देकर वे बताते हैं कि कौन-सा शरीर-लक्षण किस प्रकार की युद्ध-धारणा और मनोवृत्ति का द्योतक है। → अंत में वे उन ‘अन्त्यज’/वन्य-समूहों (कोल-भील आदि) का उल्लेख करते हैं जो प्राण-मोह त्यागकर पीछे न हटने वाले होते हैं; नीति यह कि सेना में ऐसे निर्भीक योद्धाओं को उचित पुरस्कार/मान देकर बाँधे रखना चाहिए—सेनानीति का निष्कर्ष व्यवहार में उतारा जाता है।
Shlokas
Verse 1
/ नील (0) +#अस+- एकाधिकशततमो< ध्याय: भिन्न-भिन्न देशके योद्धाओंके स्वभाव, रूप, बल, आचरण और लक्षणोंका वर्णन युधिषछ्िर उवाच किंशीला: किंसमाचारा: कथंरूपाश्ष भारत । किंसन्नाहा: कथंशस्त्रा जना: स्यु: संगरे क्षमा:,युधिष्ठटिरने पूछा--'भरतनन्दन! युद्धस्थलमें कैसे स्वभाव, किस तरहके आचरण और कैसे रूपवाले योद्धा ठीक समझे जाते हैं? उनके कवच और अस्त्र-शस्त्र भी कैसे होने चाहिये?
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးလျှောက်သည်—«အို ဘာရတ၊ စစ်မြေပြင်၌ အမှန်တကယ် သင့်လျော်သော စစ်သူရဲတို့၏ စိတ်နေသဘောထား၊ အကျင့်အကြံ၊ ရုပ်ရည်သဏ္ဌာန်တို့သည် မည်သို့နည်း။ ထို့ပြင် စစ်တွင် ကျွမ်းကျင်နိုင်ရန် သူတို့၏ ကာကွယ်ကွင်းကာ (ကဝချ) နှင့် လက်နက်အမျိုးအစားတို့သည် မည်သို့ဖြစ်သင့်သနည်း»။
Verse 2
भीष्म उवाच यथा55चरितमेवात्र शस्त्र पत्रं विधीयते । आचारादू वीरपुरुषस्तथा कर्मसु वर्तते,भीष्मजी बोले--'राजन! अस्त्र-शस्त्र और वाहन तो योद्धाओंके देश और कुलके आचारके अनुरूप ही होने चाहिये। वीर पुरुष अपने परम्परागत आचारके अनुसार ही सभी कार्योमें प्रवृत्त होता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—«အို မင်းကြီး၊ ဤနေရာ၌ လက်နက်နှင့် စစ်ယာဉ်တို့ကို စစ်သူရဲတို့၏ တိုင်းပြည်နှင့် မျိုးရိုးအလိုက် အစဉ်အလာအကျင့်နှင့် ကိုက်ညီအောင် စီမံသင့်သည်။ သူရဲကောင်းသော ယောကျ်ားသည် မိမိ၏ အမွေဆက် အကျင့်အတိုင်း အလုပ်အကိုင်အားလုံး၌ လှုပ်ရှားပြုမူတတ်၏»။
Verse 3
गान्धारा: सिन्धुसौवीरा नखरप्रासयोधिन: । अभीरव: सुबलिनस्तद्धलं सर्वपारगम्,गान्धार, सिन्धु और सौवीर देशके योद्धा नखर (बघनखे) और प्राससे युद्ध करनेवाले हैं। वे बड़े बलवान् और निडर होते हैं। उनकी सेना सबको लाँघ जानेवाली होती है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—«ဂန္ဓာရ၊ စင်ဓုနှင့် ဆောဝီရ တိုင်းပြည်တို့၏ စစ်သူရဲများသည် နခရ (လက်သည်းကဲ့သို့သော လက်နက်) နှင့် လှံဖြင့် တိုက်ခိုက်ကြသည်။ သူတို့သည် အလွန်အားကောင်း၍ မကြောက်မရွံ့ကြ; သူတို့၏ တပ်မဟာသည် အားလုံးကို ကျော်လွန်တိုးဝင်နိုင်သကဲ့သို့—တားဆီးရခက်ကာ ရန်သူ၏ တန်းစီကာကွယ်မှုတိုင်းကို ဖိနှိပ်ကျော်ဖြတ်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြ၏»။
Verse 4
सर्वशस्त्रेषु कुशला: सत्त्ववन्तो हुशीनरा: | प्राच्या मातड्रयुद्धेषु कुशला: कूटयोधिन:,उशीनरदेशके वीर सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंमें कुशल और बड़े बलशाली होते हैं। पूर्वदेशके योद्धा हाथीपर सवार होकर युद्ध करनेकी कलामें कुशल हैं। वे कपटयुद्धके भी ज्ञाता हैं
ဥရှီနရတို့၏ သူရဲကောင်းများသည် သတ္တိပြည့်ဝ၍ အင်အားကြီးကာ လက်နက်အမျိုးမျိုးကို ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ အရှေ့ဒေသ၏ စစ်သည်တို့သည် ဆင်စီးစစ်ပွဲ၏ အနုပညာ၌ ကျွမ်းကျင်ပြီး လှည့်ကွက်ပါသော စစ်နည်း (ကူဋယုဒ္ဓ) ကိုလည်း သိကျွမ်းကြသည်။
Verse 5
तथा यवनकाम्बोजा मथुरामभितश्न ये । एते नियुद्धकुशला दाक्षिणात्यासिपाणय:,यवन, काम्बोज और मथुराके आस-पासके रहनेवाले योद्धा मल्लयुद्धमें निपुण होते हैं। तथा दक्षिण देशोंके निवासी हाथोंमें तलवार लिये रहते हैं। (वे तलवार चलाना अच्छा जानते हैं)
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ထိုနည်းတူ ယဝနနှင့် ကမ္ဗောဇတို့၊ မထုရာအနီးအနားနေထိုင်သူ စစ်သည်တို့သည် စည်းကမ်းတကျ တိုက်ခိုက်ခြင်းနှင့် မল্লယုဒ္ဓ (လက်ဝှေ့/လက်ချင်းချင်း) တွင် ကျွမ်းကျင်ကြသည်။ တောင်ပိုင်းဒေသသားတို့သည် လက်ထဲတွင် ဓားကိုင်လျက်ရှိပြီး ဓားသုံးနည်း၌ ထူးချွန်ကြသည်»။
Verse 6
सर्वत्र शूरा जायन्ते महासत्त्वा महाबला: | प्राय एव समुद्दिष्टा लक्षणानि तु मे शृणु
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဒေသတိုင်းတွင် သူရဲကောင်းများ မွေးဖွားလာကြသည်—စိတ်ဓာတ်ကြီးမား၍ အင်အားကြီးမားသူများ။ သူတို့၏ အထွေထွေ လက္ခဏာများကို များစွာ ပြောပြီးပြီ; ယခု ငါ့ထံမှ ကွဲပြားသည့် အမှတ်အသားများကို အသေးစိတ် နားထောင်လော့»။
Verse 7
प्रायः सभी देशोंमें महान् धैर्यशशाली, महाबली एवं शूरवीर पैदा होते हैं। उन सबका उल्लेख अधिकतर किया जा चुका है। अब तुम मुझसे उनके लक्षण सुनो ।। सिंहशार्दूलवाड्नेत्रा: सिंहशार्टूलगामिन: । पारावतकुलिज्ञाक्षा: सर्वे शूरा: प्रमाथिन:,जिनकी वाणी, नेत्र तथा चाल-ढाल सिंहों या बाघोंके समान होती है और जिनकी आँखें कबूतर या गौरैयेके समान होती हैं, वे सभी शूरवीर एवं शत्रुसेनाको मथ डालनेवाले होते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဒေသအများစုတွင် သည်းခံမှုကြီး၍ အင်အားကြီးကာ သူရဲကောင်းစိတ်ရှိသူများ မွေးဖွားလာကြသည်။ သူတို့အကြောင်းကို အများအားဖြင့် ပြောပြီးပြီ။ ယခု ငါ့ထံမှ သူတို့၏ လက္ခဏာများကို နားထောင်လော့။ စကားသံ၊ မျက်လုံးအကြည့်နှင့် လှုပ်ရှားသွားလာပုံသည် ခြင်္သေ့နှင့် ကျားကဲ့သို့ ဖြစ်ပြီး၊ မျက်လုံးသည် ခိုနှင့် စာငှက်ကဲ့သို့ တောက်ပစူးရှသူတို့သည် အားလုံး စစ်သူရဲကောင်းများဖြစ်၍ ရန်သူတပ်တန်းကို ချေမှုန်းကာ လှုပ်ခတ်ပျက်စီးစေနိုင်ကြသည်»။
Verse 8
मृगस्वरा द्वीपिनेत्रा ऋषभाक्षास्तरस्विन: । प्रमादिनश्न मन्दाश्ष क्रोधना: किडुकिणीस्वना:,जिनका कण्ठस्वर मृगोंके समान और नेत्र बाघ एवं बैलोंके तुल्य होते हैं, वे वीर वेगशाली, असावधान और मूर्ख हुआ करते हैं। जिनका कण्ठनाद किंकिणीके समान मधुर हो, वे स्वभावके बड़े क्रोधी होते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အသံသည် သမင်ကဲ့သို့ ဖြစ်၍ မျက်လုံးသည် ကျားမကဲ့သို့၊ အကြည့်သည် နွားထီးကဲ့သို့ ဖြစ်သူတို့သည် သတ္တိရှိ၍ လျင်မြန်သော်လည်း မကြာခဏ သတိလစ်ကာ ဆုံးဖြတ်ချက် မထက်မြက်တတ်ကြသည်။ ထို့ပြင် လည်ချောင်းသံသည် ခေါင်းလောင်းသေးသေးများ တင်တင်လှုပ်သံကဲ့သို့ ချိုမြိန်သူတို့သည် သဘာဝအားဖြင့် အလွန်အမင်း ဒေါသထွက်လွယ်ကြသည်»။
Verse 9
मेघस्वना: क्रोधमुखा: केचित् करभसंनिभा: । जिद्दानासाग्रजिद्ना श्व दूरगा दूरपातिन:,जिनकी गर्जना मेघके समान, मुख क्रोधयुक्त, शरीर ऊँटकी तरह तथा नाक और जीभ टेढ़ी हो, वे बहुत दूरतक दौड़नेवाले तथा सुदूरवर्ती लक्ष्यको भी मार गिरानेवाले होते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– မိုးတိမ်မိုးကြိုးကဲ့သို့ အသံကြီးဟောက်ဟောက်ရှိ၍ မျက်နှာမှာ ဒေါသအပြည့်၊ ကိုယ်ခန္ဓာမှာ ကုလားအုတ်နှင့် ဆင်တူကာ လျှာကွေ့ကောက်၍ နှာခေါင်းထိပ်ပုံပျက်နေသူတို့လည်း ရှိသည်။ ထိုသူတို့သည် အဝေးကြီးသို့ ပြေးနိုင်ပြီး အလွန်ဝေးကွာသော ပစ်မှတ်ကိုပါ လှဲချနိုင်ကြသည်။
Verse 10
बिडालकुब्जतनवस्तनुकेशास्तनुत्वच: । शीघ्राश्चपलवृत्ताश्व ते भवन्ति दुरासदा:,जिनका शरीर बिलावके समान कुबड़ा तथा सिरके बाल और देहकी खाल पतले होते हैं, वे शीघ्रतापूर्वक अस्त्र चलानेवाले चंचल और दुर्जय होते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– ကိုယ်ခန္ဓာက ကြောင်ကဲ့သို့ ကွေးကောက်၍ ဆံပင်နှင့် အသားအရေပါ ပါးလွှာသူတို့သည် လှုပ်ရှားမှုမြန်ဆန်၊ အကျင့်အကြံ မတည်ငြိမ်၊ တားဆီးရန် ခက်ခဲသူများ ဖြစ်လာကြသည်။
Verse 11
गोधानिमीलिता: केचिन्मृदुप्रकृतयस्तथा । तरड्भगतिनिर्घोषास्ते नरा: पारयिष्णव:,जो गोहटीके समान आँखें बन्द किये रहते हैं, जिनका स्वभाव कोमल होता है तथा जिनके चलनेपर घोड़ेकी टाप पड़ने-जैसी आवाज होती है, वे मनुष्य युद्धके पार पहुँच जाते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– အချို့သောသူတို့သည် ဂိုဓာ (မြေမြှောင်) ကဲ့သို့ မျက်လုံးကို တစ်ဝက်ပိတ်ထားတတ်ပြီး သဘောသဘာဝ နူးညံ့ကာ လှုပ်ရှားသွားလာသည့်အခါ မြင်းခွာသံကဲ့သို့ အသံထွက်သည်။ ထိုသူတို့သည် စစ်ပွဲ၏ အန္တရာယ်ကို ကျော်လွန်၍ ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်နိုင်ကြသည်။
Verse 12
सुसंहता: सुतनवो व्यूढोरस्का: सुसंस्थिता: । प्रवादितेषु कुप्यन्ति हृष्पन्ति कलहेषु च,जिनके शरीर गठीले, छाती चौड़ी और अंग-प्रत्यंग सुडौल होते हैं, जो युद्धमें डटकर खड़े होनेवाले हैं, वे वीर पुरुष युद्धका धौसा सुनते ही कुपित हो उठते हैं। उन्हें लड़ने- भिड़नेमें ही आनन्द आता है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– ကိုယ်ခန္ဓာကျစ်လစ်ခိုင်မာ၍ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ တည်ငြိမ်၊ ရင်ဘတ်ကျယ်ဝန်းကာ စစ်မြေပြင်တွင် မလှုပ်မယှက် ရပ်တည်နိုင်သူတို့သည် စစ်ဒရမ်နှင့် စစ်သင်္ကေတသံများ ကြားသည့်အခါ ဒေါသတောက်လောင်လာပြီး တိုက်ခိုက်ပဋိပက္ခအတွင်း၌ပင် ရွှင်လန်းတက်ကြွကြသည်။
Verse 13
गम्भीराक्षा नि:सृताक्षा: पिड्ाक्षा भ्रुकुटीमुखा: । नकुलाक्षास्तथा चैव सर्वे शूरास्तनुत्यज:,जिनकी आँखें गहरी हैं अथवा बड़ी होनेके कारण निकली हुई-सी प्रतीत होती हैं या जिनके नेत्र पिंगलवर्णके हैं अथवा जिनकी आँखें नेवलेके समान भूरी-भूरी हैं और जिनके मुखपर भौंहें तनी रहती हैं, ऐसे लक्षणोंवाले सभी मनुष्य शूरवीर तथा रणभूमिमें शरीरका त्याग करनेवाले होते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– မျက်လုံးနက်ရှိုင်းစွာ ဝင်နေသူ၊ သို့မဟုတ် ကြီးလွန်း၍ ထွက်ပေါ်နေသကဲ့သို့ မြင်ရသူ၊ မျက်လုံးအရောင် တောနီတောဝါ (tawny) ဖြစ်သူ၊ မျက်နှာပေါ်တွင် မျက်ခုံးတင်းကျပ်စွာ ချုပ်ထားသူ၊ ထို့ပြင် မြွေခွေး (mongoose) ကဲ့သို့ အညိုရောင်မျက်လုံးရှိသူတို့—ဤလက္ခဏာများပါသော လူအားလုံးသည် သတ္တိရှင်ဖြစ်၍ စစ်မြေပြင်တွင် ကိုယ်ကို စွန့်လွှတ်နိုင်သူများ ဖြစ်ကြသည်။
Verse 14
जिद्याक्षा: प्रललाटाश्व निर्मासहनवो5डपि च । वज़बाह्वंगुलीचक्रा: कृशा धमनिसंतता:,जिनकी आँखें तिरछी, ललाट ऊँचे और ठोड़ी मांसहीन एवं दुबली-पतली है, जिनकी भुजाओंपर वज्रका और अंगुलियोंपर चक्रका चिह्न होता है तथा जिनके शरीरकी नस- नाड़ियाँ दिखायी देती हैं, वे युद्ध उपस्थित होते ही बड़े वेगसे शत्रुओंकी सेनामें घुस जाते हैं और मततवाले हाथियोंके समान शत्रुओंके लिये दुर्जय होते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်—မျက်လုံးစောင်း၍ နဖူးမြင့်ကာ မေးရိုးပိန်ပြီး အသားမရှိသလောက်ဖြစ်သူ၊ လက်မောင်းတွင် «ဝဇ္ရ» အမှတ်အသားရှိ၍ လက်ချောင်းများတွင် «စက္ကရ» အမှတ်အသားရှိသူ၊ ကိုယ်ခန္ဓာပိန်လွန်းသဖြင့် သွေးကြောကွန်ယက်ပင် ထင်ရှားနေသူတို့သည် စစ်ပွဲစတင်ချိန်တင် မဟာအရှိန်ဖြင့် ရန်သူတန်းစီထဲသို့ ထိုးဝင်ကြပြီး မူးယစ်ရူးသွပ်သည့် ဆင်ကြီးများကဲ့သို့ ရန်သူအတွက် မလွယ်ကူစွာ မနိုင်မနင်းဖြစ်စေတတ်ကြသည်။
Verse 15
प्रविशन्ति च वेगेन साम्पराये ह्युपस्थिते । वारणा इव सम्मत्तास्ते भवन्ति दुरासदा:,जिनकी आँखें तिरछी, ललाट ऊँचे और ठोड़ी मांसहीन एवं दुबली-पतली है, जिनकी भुजाओंपर वज्रका और अंगुलियोंपर चक्रका चिह्न होता है तथा जिनके शरीरकी नस- नाड़ियाँ दिखायी देती हैं, वे युद्ध उपस्थित होते ही बड़े वेगसे शत्रुओंकी सेनामें घुस जाते हैं और मततवाले हाथियोंके समान शत्रुओंके लिये दुर्जय होते हैं
ဘီရှ္မက ပြောသည်—စစ်ပွဲ၏ အဆုံးစွန် ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံချိန် ရောက်လာသော် သူတို့သည် အလွန်မြန်သော အရှိန်ဖြင့် ရန်သူတန်းစီထဲသို့ ထိုးဝင်ကြသည်။ မူးယစ်ရူးသွပ်သည့် ဆင်များကဲ့သို့ ရန်သူတို့ မခံနိုင်မနင်းဖြစ်စေပြီး—တင်းမာမလျော့၊ နီးကပ်ရန်ခက်၊ တိုက်ခိုက်ရာတွင် ကြောက်မက်ဖွယ် ဖြစ်ကြသည်။
Verse 16
दीप्तस्फुटितकेशान्ता: स्थूलपार्श्चहनूमुखा: । उन्नतांसा: पृथुग्रीवा विकटा: स्थूलपिण्डिका:,जिनके केशोंके अग्रभाग पीले और छितराये हुए हैं, पसलियाँ, ठोड़ी और मुँह लंबे एवं मोटे हैं, कंधे ऊँचे, गर्दन मोटी और पिण्डली भारी हैं, जो देखनेमें विकट जान पढ़ते हैं, सुग्रीव जातिवाले अश्वोंके समान तथा गरुड़ पक्षीकी भाँति उद्धृत स्वभावके हैं, जिनके सिर गोल और मुख विशाल हैं, जो बिलाव-जैसा मुख धारण करते हैं तथा जिनके स्वरमें कठोरता है, वे बड़े क्रोधी होते हैं और युद्धमें गर्जना करते हुए विचरते हैं। उन्हें धर्मका ज्ञान नहीं होता। वे घमंडमें भरे हुए घोर आकृतिवाले दिखायी देते हैं। उनका दर्शन ही बड़ा भयंकर है
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“အချို့သည် ကြောက်မက်ဖွယ် ကိုယ်ထည်ရှိကြ၏။ ဆံပင်အဖျားများ တောက်ပ၍ ထောင်ထနေပြီး၊ နံရိုး၊ မေးရိုးနှင့် မျက်နှာတို့ ကြီးမားကြမ်းတမ်းသည်။ ပခုံးမြင့်၍ လည်ပင်းထူကာ ခြေသလုံးလည်း လေးလံသည်။ ထိုသူတို့သည် မြင်ရုံနှင့်ပင် ရုပ်ဆိုးကြမ်းကြုတ်၍ ခြောက်လှန့်ဖွယ် ထင်မြင်ရသည်။”
Verse 17
उद्धता इव सुग्रीवा विनताविहगा इव । पिण्डशीर्षातिवक्त्रा श्व वृषदंशमुखास्तथा,जिनके केशोंके अग्रभाग पीले और छितराये हुए हैं, पसलियाँ, ठोड़ी और मुँह लंबे एवं मोटे हैं, कंधे ऊँचे, गर्दन मोटी और पिण्डली भारी हैं, जो देखनेमें विकट जान पढ़ते हैं, सुग्रीव जातिवाले अश्वोंके समान तथा गरुड़ पक्षीकी भाँति उद्धृत स्वभावके हैं, जिनके सिर गोल और मुख विशाल हैं, जो बिलाव-जैसा मुख धारण करते हैं तथा जिनके स्वरमें कठोरता है, वे बड़े क्रोधी होते हैं और युद्धमें गर्जना करते हुए विचरते हैं। उन्हें धर्मका ज्ञान नहीं होता। वे घमंडमें भरे हुए घोर आकृतिवाले दिखायी देते हैं। उनका दर्शन ही बड़ा भयंकर है
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“အချို့သောသူတို့သည် အလွန်အမင်း ထောင်လွှား၍ အလျင်အမြန်တက်ကြွကြသည်—စူဂရీవမျိုးစိတ်မြင်းများကဲ့သို့။ ထို့ပြင် ဗိနတာ၏ ငှက်မျိုး (ဂရုဍမျိုး) ကဲ့သို့ သဘာဝအားဖြင့် မငြိမ်မသက် ဖြစ်ကြသည်။ အချို့မှာ ခေါင်းဝိုင်း၍ ပါးစပ်အလွန်ကြီးကာ၊ အချို့မှာ နွားကိုက်ခွေးမျက်နှာကဲ့သို့ မျက်နှာပုံရှိသည်။ အသံကြမ်း၍ ဒေါသလွယ်ကာ စစ်မြေပြင်တွင် ဟိန်းဟောက်လျက် လှည့်လည်ကြသည်။ ဓမ္မကို မသိ၊ မာနဖြင့် ဖောင်းပွနေပြီး ကြောက်မက်ဖွယ်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသဖြင့် မြင်ရုံနှင့်ပင် ကြောက်ရွံ့စေတတ်သည်။”
Verse 18
उग्रस्वरा मन्युमन्तो युद्धेष्वारावसारिण: । अधर्मज्ञावलिप्ताश्ष घोरा रौद्रप्रदर्शना:,जिनके केशोंके अग्रभाग पीले और छितराये हुए हैं, पसलियाँ, ठोड़ी और मुँह लंबे एवं मोटे हैं, कंधे ऊँचे, गर्दन मोटी और पिण्डली भारी हैं, जो देखनेमें विकट जान पढ़ते हैं, सुग्रीव जातिवाले अश्वोंके समान तथा गरुड़ पक्षीकी भाँति उद्धृत स्वभावके हैं, जिनके सिर गोल और मुख विशाल हैं, जो बिलाव-जैसा मुख धारण करते हैं तथा जिनके स्वरमें कठोरता है, वे बड़े क्रोधी होते हैं और युद्धमें गर्जना करते हुए विचरते हैं। उन्हें धर्मका ज्ञान नहीं होता। वे घमंडमें भरे हुए घोर आकृतिवाले दिखायी देते हैं। उनका दर्शन ही बड़ा भयंकर है
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“အချို့သည် အသံကြမ်း၍ ဒေါသအပြည့်ရှိကြ၏။ စစ်ပွဲတွင် ဟိန်းဟောက်လျက် လှည့်လည်ကြသည်။ ဓမ္မကို မသိ၊ မာနဖြင့် ဖောင်းပွနေပြီး—ရုပ်သဏ္ဌာန်ကြမ်းကြုတ်ကာ အကြမ်းဖက်သဘောကို ထင်ဟပ်ပြသကြသည်။ သူတို့၏ ပုံပန်းသဏ္ဌာန်ပင် ကြောက်မက်ဖွယ် ဖြစ်သည်။”
Verse 19
त्यक्तात्मान: सर्व एते अन्त्यजा हानिवर्तिन: । पुरस्कार्या: सदा सैन्ये हन्यन्ते घ्नन्ति चापि ये
ဘီရှ္မက ဆိုသည်– «ဤလူတို့အားလုံးသည် မိမိကိုယ်ကို စွန့်ပစ်ထားသူများ၊ အနိမ့်ဆုံးအမျိုးအစားဖြစ်၍ အကျိုးရှိရာမှ လှည့်ကွေ့သွားသူများ ဖြစ်ကြသည်။ သို့ရာတွင် စစ်တပ်အတွင်း၌ သူတို့ကို အမြဲတမ်း ရှေ့တန်းတွင် ထားကြသည်။ သူတို့သည် သတ်ခံရသကဲ့သို့၊ သူတို့ကလည်း သတ်ကြသည်»။
Verse 20
ये सब-के-सब अन्त्यज (कोल-भील आदि) हैं, जो युद्धसे कभी पीछे नहीं हटते और शरीरका मोह छोड़कर लड़ते हैं। सेनामें ऐसे लोगोंको सदा पुरस्कार देना चाहिये और इन्हें सदा आगे-आगे रखना चाहिये। ये धैर्यपूर्वक शत्रुओंकी मार सहते और उन्हें भी मारते हैं ।। अधार्मिका भिन्नवृत्ता: सान्त्वेनैषां पराभव: । एवमेव प्रकुप्यन्ति राज्ञो5प्येते हभीक्ष्णश:,ये अधर्मी होते हैं, धर्मकी मर्यादा भंग कर देते हैं। इसी तरह ये बारंबार राजापर भी कुपित हो उठते हैं; अतः इन्हें मीठी-मीठी बातोंसे समझा-बुझाकर ही काबूमें करना चाहिये
ဘီရှ္မက ဆိုသည်– «ဤလူတို့အားလုံးသည်—ကိုလာ၊ ဘီလ် စသည့် အနိမ့်မွေးဖွားသော မျိုးနွယ်စုများထဲကဟု သတ်မှတ်ခံရသော်လည်း—စစ်ပွဲမှ မည်သည့်အခါမျှ နောက်ဆုတ်မသွားကြ။ ကိုယ်ခန္ဓာအပေါ် ချစ်မြတ်နိုးမှုကို စွန့်လွှတ်ကာ တိုက်ခိုက်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် စစ်တပ်အတွင်း၌ ထိုသို့သောသူတို့ကို အမြဲ ဆုချီးမြှင့်သင့်ပြီး ရှေ့တန်းအမြဲ ထားသင့်သည်။ သူတို့သည် သတ္တိတည်ကြည်စွာ ရန်သူ၏ ထိုးနှက်မှုကို ခံနိုင်ပြီး ပြန်လည် ထိုးနှက်သတ်ဖြတ်ကြသည်။ သို့သော် အဓမ္မဖြစ်၍ အကျင့်ပျက်သူတို့ကိုတော့ သဘောတူညီစေသော စကားဖြင့်သာ အကောင်းဆုံး ထိန်းချုပ်နိုင်သည်။ သူတို့သည် ဓမ္မ၏ ကန့်သတ်ချက်ကို ကျော်လွန်သည့်အခါ မိမိဘုရင်ကိုတောင် မကြာခဏ ဒေါသထွက်တတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် နူးညံ့သက်သာသော စကားဖြင့် ချော့မော့နားလည်စေကာ ထိန်းကွပ်ရမည်»။
Verse 100
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वरमें सेनानीतिका वर्णनविषयक सौवाँ अध्याय पूरा हआ
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်သရေရှိသော မဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝအတွင်း၊ ရာဇဓမ္မအနုသာသန အခန်းကဏ္ဍ၌ စစ်ခေါင်းဆောင်ရေးနှင့် အမိန့်ပေးမှု၏ နীতိ (senānīti) ကို ရှင်းလင်းဖော်ပြသော ရာပြည့်မြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံးလေ၏။
Verse 101
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि विजिगीषमाणपृत्ते एकाधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်သရေရှိသော မဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝအတွင်း၊ ရာဇဓမ္မအနုသာသန အခန်းကဏ္ဍ၌ အောင်နိုင်လိုသူ၏ မေးခွန်းများနှင့် ဆက်စပ်၍ တစ်ရာတစ်မြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံးလေ၏။
Frequently Asked Questions
He asserts that conduct and competence in strategic engagement are produced by prior practice: as one’s ācāra is, so one acts—armament choice and battlefield behavior follow entrenched training and habit.
A ruler should assess forces through observable indicators—training culture, weapon specialization, and stable behavioral traits—while recognizing that extreme aggression can increase tactical effectiveness yet destabilize discipline and civil order.
No explicit phalaśruti is presented in this chapter; its function is instructional and diagnostic within rāja-dharma, offering criteria for assessment rather than a stated recitational merit.