Adhyaya 7
धृतराष्ट्रस्य स्पर्शाभिलाषः — Dhṛtarāṣṭra’s Request for Touch and Permission for Tapas
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra–Yudhiṣṭhira Saṃvāda (Forest-retreat permissions and reconciliation episode)
Dhṛtarāṣṭra addresses Yudhiṣṭhira with an affective request: he asks to be touched again and embraced, describing the contact as life-restoring and ‘nectar-like’ (amṛta-sama). He explains his frailty—fasting intervals, exhaustion, and near-fainting—framing physical weakness as part of ascetic strain. Vaiśaṃpāyana narrates Yudhiṣṭhira’s compliant response: out of goodwill he gently touches the elder’s limbs, after which Dhṛtarāṣṭra embraces and smells the king’s head in a gesture of paternal recognition. The surrounding community—Vidura and others—break into grief; the Pāṇḍavas remain largely silent from intensity of sorrow, while Gāndhārī attempts to steady the emotional atmosphere with a restraint-oriented admonition. Dhṛtarāṣṭra then asks Yudhiṣṭhira for permission to continue tapas, and Yudhiṣṭhira replies that he values the elder’s wish above his own interests, requesting only that food be taken first. Dhṛtarāṣṭra indicates willingness to eat if permitted. The chapter closes with Vyāsa arriving, signaling an authoritative transition to the next narrative development.
Chapter Arc: वन-निवास के शांत परिवेश में भी राजधर्म का कठोर विज्ञान गूंज उठता है—राजा को राज्य-रक्षा के लिए ‘सन्धान’ कर्म, असन्धेय वर्ग, दोष और तीर्थ (उपाय/साधन) का क्रमबद्ध ज्ञान स्मरण कराया जाता है। → उपदेश युद्ध-नीति की सूक्ष्मताओं तक उतरता है: शत्रु की ‘द्विविध अवस्था’ (बल/अबल) का विचार, पर्युपासन (घेराबंदी/निगरानी) और आमर्द (आक्रमण) के समय विपरीत आचरण, तथा अनेक प्रकार की आपदाओं की पहचान—क्योंकि एक भूल प्रजा और राज्य दोनों को डुबो सकती है। → राजा के लिए शक्ति-संग्रह और सैन्य-प्रयोग का निर्णायक विधान सामने आता है—मौल बल, मित्रबल, अटवीबल, भृत्यबल, श्रेणीबल का संकलन; सेना को ‘नदी’ की तरह शत्रु-विनाश हेतु प्रवाहित करना; और उशना-नीति के अनुसार शकट, पद्म, वज्र व्यूहों की युक्तिपूर्वक रचना। → उपदेश का नैतिक निष्कर्ष स्थापित होता है: भीष्म, कृष्ण, विदुर द्वारा पहले कही गई बातों की पुनः पुष्टि करते हुए वक्ता राजा से कहता है कि न्यायानुसार आचरण, प्रजा-प्रियता और धर्म-पालन ही स्थायी कीर्ति व परलोक-सुख का मार्ग है। → यह संकेत छोड़ दिया जाता है कि यज्ञ-वैभव (हजार अश्वमेध) और धर्मपूर्वक प्रजा-पालन—दोनों का फल तुल्य है; आगे प्रश्न उठता है कि राजा वास्तविक जीवन में किस मार्ग को चुनेगा—दिखावे का यज्ञ या कठिन धर्म-पालन।
Shlokas
Verse 1
- कृषि आदि आठ सन्धान कर्म हैं। बाल आदि बीस असन्धेय हैं। नास्तिकता आदि चौदह दोष हैं और मन्त्र आदि अठारह तीर्थ हैं। उन सबका विस्तारपूर्वक वर्णन पहले आ चुका है। सप्तमो<ध्याय: युधिष्ठिरको धृतराष्ट्रके द्वारा राजनीतिका उपदेश धृतराष्ट उवाच संधिविग्रहमप्यत्र पश्येथा राजसत्तम । द्वियोनिं विविधोपायं बहुकल्पं युधिष्ठिर,धृतराष्ट्रने कहा--नृपश्रेष्ठ युधिष्ठिर! तुम्हें संधि और विग्रहपर भी दृष्टि रखनी चाहिये। शत्रु प्रबल हो तो उसके साथ संधि करना और दुर्बल हो तो उसके साथ युद्ध छेड़ना--ये संधि और विग्रहके दो आधार हैं। इनके प्रयोगके उपाय भी नाना प्रकारके हैं और इनके प्रकार भी बहुत हैं
ဓृतရာष္ဌရက ပြောသည်– «အို မင်းတို့အနက် အမြတ်ဆုံး ယုဓိဋ္ဌိရ! ဤနေရာ၌ သင်သည် သဘောတူညီမှု (သန္ဓိ) နှင့် ပဋိပက္ခ/စစ် (ဝိဂြဟ) တို့ကိုလည်း သတိထားကြည့်ရှုရမည်။ ၎င်းတို့၏ အခြေခံမှာ နှစ်မျိုးရှိ၏—အင်အားကြီးသော ရန်သူနှင့် သန္ဓိပြုခြင်း၊ အင်အားနည်းသော ရန်သူကို စစ်ဖွင့်ခြင်း။ ၎င်းတို့ကို အသုံးချရာတွင် နည်းလမ်းမျိုးစုံရှိပြီး ပုံစံလည်း များစွာရှိသည်»။
Verse 2
कौरव्य पर्युपासीथा: स्थित्वा द्वैविध्यमात्मन: । तुष्टपुष्टबल: शत्रुरात्मवानिति च स्मरेत्,कुरुनन्दन! अपनी द्विविध अवस्था--बलाबलका अच्छी तरह विचार करके शत्रुसे युद्ध या मेल करना उचित है। यदि शत्रु मनस्वी है और उसके सैनिक हृष्ट-पुष्ट एवं संतुष्ट हैं तो उसपर सहसा धावा न करके उसे परास्त करनेका कोई दूसरा उपाय सोचे
ဓृतရာष္ဌရက ပြောသည်– «အို ကုရုမျိုးနွယ်၏ သား! မိမိ၏ အင်အားနှင့် အင်အားနည်းမှုဟူသော နှစ်မျိုးသော အခြေအနေကို သေချာစွာ စဉ်းစားပြီးမှ ရန်သူနှင့် စစ်ဆင်မည်လား သဘောတူမည်လား ဆုံးဖြတ်သင့်၏။ ကုရုတို့၏ ဝမ်းမြောက်ရာသူရေ၊ မှတ်ထားလော့—ရန်သူသည် စိတ်ဓာတ်ခိုင်မာ၍ သူ၏ စစ်သည်တို့သည် အစာအဟာရပြည့်ဝ၊ သန်မာ၍ စိတ်ကျေနပ်နေပါက၊ အလျင်အမြန် တိုက်ခိုက်မဝင်ဘဲ၊ သူ့ကို ချေမှုန်းရန် အခြားနည်းလမ်းတစ်ရပ်ကို စဉ်းစားရမည်»။
Verse 3
पर्युपासनकाले तु विपरीतं विधीयते । आमर्दकाले राजेन्द्र व्यपसर्पेत् ततः परम्,आक्रमणकालमें शत्रुकी स्थिति विपरीत रहनी चाहिये अर्थात् उसके सैनिक हृष्ट-पुष्ट एवं संतुष्ट नहीं होने चाहिये। राजेन्द्र! यदि शत्रुसे अपना मान मर्दन होनेकी सम्भावना हो तो वहाँसे भागकर किसी दूसरे मित्र राजाकी शरण लेनी चाहिये
ဓृतရာष္ဌရက ပြောသည်– «ရန်သူကို စောင့်ကြည့်၍ အခွင့်အရေးကို စောင့်နေသည့် အချိန်၌တော့ ဆန့်ကျင်ဘက် လမ်းစဉ်ကို ကျင့်သုံးရမည်—ရန်သူကို သက်သာယုံကြည်နေသော အခြေအနေ၌ မထားရ။ အို မင်းတို့အနက် အမြတ်ဆုံး! မိမိ၏ ဂုဏ်သိက္ခာ ပျက်စီးနှိမ့်ချခံရမည့် အန္တရာယ်ရှိလျှင် ထိုနေရာမှ ဆုတ်ခွာပြီးနောက် မိတ်ဆွေမင်းတစ်ပါး၏ အရိပ်အကာကို ရှာဖွေဝင်ရောက်သင့်၏»။
Verse 4
व्यसन भेदनं चैव शत्रूणां कारयेत् ततः । कर्षणं भीषणं चैव युद्धे चैव बलक्षयम्,वहाँ यह प्रयत्न करना चाहिये कि शत्रुओंपर कोई संकट आ जाय या उनमें फूट पड़ जाय, वे क्षीण और भयभीत हो जायाँ तथा युद्धमें उनकी सेना नष्ट हो जाय
ဓృతရာෂ္ဌရက ပြောသည်– «ထို့နောက် ရန်သူတို့အပေါ် ကပ်ဘေးနှင့် အကွဲအပြား ဖြစ်ပေါ်စေရန် စီမံလုပ်ဆောင်ရမည်။ သူတို့ကို နှောင့်ယှက်၍ ကြောက်ရွံ့စေကာ၊ စစ်ပွဲတွင်လည်း သူတို့၏ အင်အားကို လျော့နည်းစေပြီး ဖျက်ဆီးရမည်»။
Verse 5
प्रयास्यमानो नृपतिस्त्रिविधां परिचिन्तयेत् । आत्मनश्वैव शत्रोश्व शक्ति शास्त्रविशारद:,शत्रुपर चढ़ाई करनेवाले शास्त्रविशारद राजाको अपनी और शत्रुकी त्रिविध शक्तियोंपर भलीभाँति विचार कर लेना चाहिये
ဓృతရာෂ္ဌရက ပြောသည်– «ဘုရင်တစ်ပါး စစ်ဆင်ရေးထွက်ခွာမည်ဟု ကြံစည်သည့်အခါ—နိုင်ငံရေးနှင့် စစ်ပညာကို ကျွမ်းကျင်သူဖြစ်သဖြင့်—မိမိနှင့် ရန်သူတို့၏ သုံးမျိုးသော အင်အားကို သေချာစွာ စဉ်းစားသုံးသပ်ရမည်»။
Verse 6
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्रमवासिकपवके अन्तर्गत आश्रमवासपर्वमें धृतराष्रका उपदेशविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ,उत्साहप्रभुशक्तिभ्यां मन्त्रशक्त्या च भारत । उपपन्नो नृपो यायाद् विपरीतं च वर्जयेत् भारत! जो राजा उत्साह-शक्ति, प्रभु-शक्ति और मन्त्र-शक्तिमें शत्रुकी अपेक्षा बढ़ा-चढ़ा हो, उसे ही आक्रमण करना चाहिये। यदि इसके विपरीत अवस्था हो तो आक्रमणका विचार त्याग देना चाहिये
ဓृतရာෂ္ဌရက သင်ကြားသည်– ဘုရင်တစ်ပါးသည် ရန်သူထက် အင်အားအထောက်အကူ သုံးပါး၌ သာလွန်နေသောအခါမှသာ တိုက်ခိုက်ရေးကို စတင်သင့်သည်။ ထိုသုံးပါးမှာ (၁) ကိုယ်ပိုင် စိတ်အားထက်သန်မှုနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်၏ အင်အား၊ (၂) အာဏာပိုင်၏ အင်အား—အရင်းအမြစ်နှင့် အုပ်ချုပ်အာဏာ၊ (၃) အကြံပေးမဏ္ဍိုင်နှင့် မူဝါဒ၏ မန္တရအင်အား ဖြစ်သည်။ ဤအသာလွန်ချက်များ မရှိလျှင် တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော အတွေးကိုပင် စွန့်လွှတ်ရမည်။ အင်အားနှင့် လမ်းညွှန်မှု မလုံလောက်ဘဲ လုပ်ဆောင်ခြင်းသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ဦးတည်စေပြီး သတိပညာရှိသော မင်းအုပ်ချုပ်မှုကို ချိုးဖောက်သည်။
Verse 7
आददीत बल राजा मौलं मित्रबलं तथा । अटवीबल भृतं चैव तथा श्रेणीबलं प्रभो,प्रभो! राजाको अपने पास सैनिकबल, धनबल, मित्रबल, अरण्यबल, भृत्ययल और श्रेणीबलका संग्रह करना चाहिये इति श्रीमहाभारते आश्रमवासिके पर्वणि आश्रमवासपर्वणि धृतराष्ट्रोपसंवादे सप्तमो<थध्याय:
အရှင်မင်းမြတ်၊ ဘုရင်သည် မိမိ၏ အခြေခံတပ်အင်အား၊ ငွေကြေးအင်အား၊ မိတ်ဖက်အင်အား၊ တောတောင်ဒေသမှ အင်အား၊ အလုပ်သမား/အမှုထမ်း (သို့) ငှားရမ်းထားသော တပ်အင်အား၊ နှင့် အသင်းအဖွဲ့(ဂီလ်ဒ်) အင်အားတို့ကို စုဆောင်းထားသင့်သည်။
Verse 8
तत्र मित्रबलं राजन् मौलं चैव विशिष्यते । श्रेणीबलं भृतं चैव तुल्ये एवेति मे मति:,राजन! इनमें मित्रबल और धनबल सबसे बढ़कर है। श्रेणीबल और भृत्यबल--ये दोनों समान ही हैं, ऐसा मेरा विश्वास है
ဓृतရာෂ္ဌရက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ဤကိစ္စတွင် မိတ်ဖက်အင်အားနှင့် မိမိ၏ ငွေကြေးအင်အားတို့သည် အဆုံးအဖြတ်အရှိဆုံးဟု ထင်ရှားသည်။ အသင်းအဖွဲ့(ဂီလ်ဒ်) အင်အားနှင့် ငှားရမ်းထားသော အမှုထမ်း/တပ်အင်အားတို့မှာတော့ ငါ့အမြင်အရ အခြေခံအားဖြင့် တူညီကြသည်»။
Verse 9
तथा चारबलं चैव परस्परसमं नृप । विज्ञेयं बहुकालेषु राज्ञा काल उपस्थिते,नरेश्वरर चारबल (दूतोंका बल) भी परस्पर समान ही है। राजाको समय आनेपर अधिक अवसरोंपर इस तत्त्वको समझे रहना चाहिये
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ထို့အတူ သံတမန်တို့၏ အင်အားသည် နှစ်ဖက်အပြန်အလှန် တူညီညှိနှိုင်းနေသည်။ ထို့ကြောင့် အဆုံးအဖြတ်ချရမည့် အချိန်ရောက်လာသော် မင်းသည် ဤသဘောတရားကို အကြိမ်ကြိမ် စိတ်ထဲတွင် ထားရမည်—သံတမန်ရေးအင်အားသည် တန်းတူညီမျှမှု၊ သတိပညာနှင့် အချိန်မီ ခွဲခြားသိမြင်မှုတို့ပေါ်တွင် တည်ပြီး အကြမ်းအားတစ်ခုတည်းပေါ် မတည်ကြောင်းကို သိထားရမည်»။
Verse 10
आपददश्चापि बोद्धव्या बहुरूपा नराधिप | भवन्ति राज्ञा कौरव्य यास्ता: पृथगत: शूणु,महाराज! कुरुनन्दन! राजापर आनेवाली अनेक प्रकारकी आपत्तियाँ भी होती हैं, जिन्हें जानना चाहिये। अतः उनका पृथक्-पृथक् वर्णन सुनो
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ဘေးအန္တရာယ်တို့ကိုလည်း သိမြင်နားလည်ရမည်၊ အကြောင်းမူကား ၎င်းတို့သည် ပုံစံမျိုးစုံဖြင့် ပေါ်ပေါက်လာတတ်သည်။ အို ကౌရဝျ၊ ထိုကဲ့သို့သော အကျပ်အတည်းများသည် မင်းတစ်ပါးအပေါ် ကျရောက်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် အို မဟာမင်းကြီး၊ ကုရုတို့၏ ဂုဏ်ရည်၊ ငါဖော်ပြမည့်အတိုင်း တစ်ခုချင်းစီ နားထောင်လော့»။
Verse 11
विकल्पा बहुधा राजन्नापदां पाण्डुनन्दन । सामादिभिरुपन्यस्य गणयेत् तान् नृप: सदा,राजन! पाण्डुनन्दन! उन आपत्तियोंके अनेक प्रकारके विकल्प हैं। राजा साम आदि उपायोंद्वारा उन सबको सामने लाकर सदा गिने
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး၊ ပाण्डု၏ ချစ်သား၊ ဘေးအန္တရာယ်တို့အတွက် ရွေးချယ်စရာလမ်းကြောင်းများသည် မျိုးစုံရှိသည်။ မင်းသည် သမ (ညှိနှိုင်းသဘောတူခြင်း) စသည့် နိုင်ငံရေးနည်းလမ်းများဖြင့် ထိုဖြစ်နိုင်ခြေများကို စိတ်ရှေ့တွင် အမြဲတင်ထား၍ သေချာစွာ တွက်ချက်စဉ်းစားနေရမည်»။
Verse 12
यात्रां गच्छेद् बलैर्युक्तो राजा सद्धि: परंतप । युक्तश्न देशकालाभ्यां बलैरात्मगुणैस्तथा,परंतप नरेश! देश-कालकी अनुकूलता होनेपर सैनिक-बल तथा राजोचित गुणोंसे युक्त राजा अच्छी सेना साथ लेकर विजयके लिये यात्रा करे
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်– «အို ရန်သူကို မီးလောင်စေသူ၊ မင်းသည် လုံလောက်သော စစ်အင်အားနှင့် သစ္စာရှိ မဟာမိတ်တို့၏ ထောက်ပံ့မှုရှိမှသာ စစ်ဆင်ရေးသို့ ထွက်ခွာသင့်သည်။ မြေဒေသနှင့် အချိန်ကာလ အဆင်ပြေ၍ စစ်အင်အားသာမက မင်းတော်မူသင့်သော ဂုဏ်သတ္တိများပါ ပြည့်စုံလျှင်—အို အင်အားကြီးသော အရှင်—ကောင်းမွန်သော တပ်မတော်နှင့်အတူ အောင်ပွဲအတွက် ချီတက်လော့»။
Verse 13
हृष्टपुष्टबलो गच्छेद् राजा वृद्धयुदये रत: । अकृशश्वाप्यथो यायादनृतावपि पाण्डव,पाण्डुनन्दन! अपने अभ्युदयके लिये तत्पर रहनेवाला राजा यदि दुर्बल न हो और उसकी सेना हृष्ट-पुष्ट हो तो वह युद्धके अनुकूल मौसम न होनेपर भी शत्रुपर चढ़ाई करे
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြောသည်– «အို ပाण्डဝ၊ ပाण्डု၏ သား၊ ကိုယ့်အောင်မြင်တိုးတက်မှုနှင့် စည်းစိမ်တက်ကြွမှုကို ရည်ရွယ်သော မင်းသည် တပ်ဖွဲ့များ စိတ်ဓာတ်မြင့်မား၍ အာဟာရပြည့်ဝကာ အင်အားခိုင်မာသည့်အခါ ချီတက်သင့်သည်။ မင်းကိုယ်တိုင် မအားနည်းလျှင် စစ်ပွဲအတွက် မသင့်တော်သော ရာသီဖြစ်စေကာမူ ရန်သူအပေါ် ထိုးစစ်ဆင်ရန် ထွက်ခွာနိုင်သည်»။
Verse 14
तूणाश्मानं वाजिरथप्रवाहां ध्वजद्रुमै: संवृतकूलरोधसम् । पदातिनागैर्बहुकर्दमां नदीं सपत्ननाशे नृपति: प्रयोजयेत्,शत्रुओंके विनाशके लिये राजा अपनी सेनारूपी नदीका प्रयोग करे। जिसमें तरकस ही प्रस्तरखण्डके समान हैं, घोड़े और रथरूपी प्रवाह शोभा पाते हैं, जिसका कूल-किनारा ध्वजरूपी वृक्षोंसे आच्छादित है तथा पैदल और हाथी जिसके भीतर अगाध पंकके समान जान पड़ते हैं
ဓြတရာෂ္ဋြ က မိန့်တော်မူသည်– «ပြိုင်ဘက်ရန်သူတို့ကို ဖျက်ဆီးရန် မင်းသည် မိမိစစ်တပ်ကို မြစ်တစ်စင်းကဲ့သို့ အသုံးချရမည်။ မြားအိတ်တို့သည် ကျောက်တုံးကဲ့သို့၊ မြင်းနှင့် ရထားတို့သည် ပြင်းထန်စွာ စီးဆင်းသော ရေစီးကဲ့သို့ ဖြစ်ကြ၏။ ကမ်းပါးနှင့် တားဆီးရာတို့ကို အလံတိုင်များက သစ်ပင်တန်းကဲ့သို့ ဖုံးလွှမ်းထားပြီး၊ ခြေလျင်စစ်သည်နှင့် ဆင်တို့သည် အတွင်းရှိ နက်ရှိုင်းကပ်ကပ်သော ရွံ့ကဲ့သို့ ဖြစ်ကြ၏။ ထို ‘စစ်တပ်မြစ်’ ကို လှုပ်ရှားစေ၍ ရန်သူကို ပျက်စီးစေရာ၏»။
Verse 15
अथोपपत्त्या शकटं पद्मवज्॑ च भारत | उशना वेद यच्छास्त्र तत्रैतद् विहितं विभो,भारत! युद्धके समय युक्ति करके सेनाका शकट, पद्म अथवा वज्र नामक व्यूह बना ले। प्रभो! शुक्राचार्य जिस शास्त्रको जानते हैं, उसमें ऐसा ही विधान मिलता है
ဓြတရာෂ္ဋြ က မိန့်တော်မူသည်– «ထို့ကြောင့်၊ အို ဘာရတ၊ စစ်ပွဲအချိန်၌ အကြောင်းအရာကို ချိန်ဆ၍ မဟာဗျူဟာဖြင့် စစ်တပ်ကို Śakaṭa (လှည်း)၊ Padma (ကြာပန်း) သို့မဟုတ် Vajra (မိုးကြိုး) အစီအရင်ခံတပ်ဖွဲ့စည်းပုံဖြင့် တန်းစီစေရာ၏။ အို အင်အားကြီးသူ၊ ဥśနာ (Śukrācārya) သိသော သာස්တရ၌လည်း ဤနည်းလမ်းကိုပင် သတ်မှတ်ထားသည်»။
Verse 16
चारयित्वा परबलं कृत्वा स्वबलदर्शनम् । स्वभूमौ योजयेद् युद्धं परभूमौ तथैव च,गुप्तचरोंद्वारा शत्रुसेनाकी जाँच-पड़ताल करके अपनी सैनिक-शक्तिका भी निरीक्षण करे। फिर अपनी या शत्रुकी भूमिपर युद्ध आरम्भ करे
ဓြတရာෂ္ဋြ က မိန့်တော်မူသည်– «လျှို့ဝှက်သူလျှိုတို့ဖြင့် ရန်သူ၏ အင်အားကို စုံစမ်းထောက်လှမ်းပြီး၊ မိမိတပ်၏ အင်အားကိုလည်း စိစစ်ကြည့်ရှုရမည်။ ထို့နောက် မိမိမြေ၌ဖြစ်စေ ရန်သူမြေ၌ဖြစ်စေ စစ်ကို စတင်ဆင်နွှဲရမည်»။
Verse 17
बल॑ प्रसादयेद् राजा निक्षिपेद् बलिनो नरान् | ज्ञात्वा स्वविषयं तत्र सामादिभिरुपक्रमेत्,राजाको चाहिये कि वह पारितोषिक आदिके द्वारा सेनाको संतुष्ट रखे और उसमें बलवान मनुष्योंकी भर्ती करे। अपने बलाबलको अच्छी तरह समझकर साम आदि उपायोंके द्वारा संधि या युद्धके लिये उद्योग करे
ဓြတရာෂ္ဋြ က မိန့်တော်မူသည်– «မင်းသည် ဆုလာဘ်နှင့် အကျိုးပြုမှုတို့ဖြင့် စစ်တပ်ကို စိတ်ကျေနပ်စေကာ၊ အင်အားကြီး၍ ကျွမ်းကျင်သော လူတို့ကို စစ်တပ်ထဲသို့ ခေါ်ယူရမည်။ မိမိ၏ အာဏာနယ်ပယ်နှင့် အရင်းအမြစ်တို့ကို ပြတ်သားစွာ သိမြင်ပြီးနောက်၊ သဘောတူညီမှု (sāma) စသည့် နည်းလမ်းများမှ စ၍ မဟာဗျူဟာကို စတင်ကာ ငြိမ်းချမ်းရေး သို့မဟုတ် စစ်ဆင်ရေးအတွက် လှုပ်ရှားရမည်»။
Verse 18
सर्वथैव महाराज शरीरं धारयेदिह । प्रेत्य चेह च कर्तव्यमात्मनि:श्रेयसं परम्,महाराज! इस जगतमें सभी उपायोंद्वारा शरीरकी रक्षा करनी चाहिये और उसके द्वारा इहलोक तथा परलोकमें भी अपने कल्याणका उत्तम साधन करना उचित है
ဓြတရာෂ္ဋြ က မိန့်တော်မူသည်– «အို မဟာမင်းကြီး၊ ဤလောက၌ ကိုယ်ခန္ဓာကို နည်းလမ်းအားလုံးဖြင့် ထိန်းသိမ်းကာ ကာကွယ်ရမည်။ ထိုကိုယ်ခန္ဓာကို အခြေခံ၍ ဤလောကနှင့် သေပြီးနောက်လောက နှစ်လောကလုံး၌ မိမိ၏ အမြင့်ဆုံး ကောင်းကျိုးအတွက် လုပ်ဆောင်သင့်သော ကိစ္စတို့ကို ဆောင်ရွက်ရမည်»။
Verse 19
एवमेतन्महाराज राजा सम्यक् समाचरन् | प्रेत्य स्वर्गमवाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन्,महाराज! जो राजा इन सब बातोंका विचार करके इनके अनुसार ठीक-ठीक आचरण और प्रजाका धर्मपूर्वक पालन करता है, वह मृत्युके पश्चात् स्वर्गलोकमें जाता है
«ဤသို့ပင် ဖြစ်၏၊ မဟာမင်းကြီး။ ဤအရာတို့ကို စဉ်းစားသုံးသပ်ပြီး မှန်ကန်စွာ ကျင့်သုံးကာ ဓမ္မအတိုင်း ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သော အုပ်ချုပ်သူသည် သေပြီးနောက် ကောင်းကင်ဘုံသို့ ရောက်၏»။
Verse 20
एवं त्वया कुरुश्रेष्ठ वर्तितव्यं प्रजाहितम् । उभयोर्लोकयोस्तात प्राप्तये नित्यमेव हि,तात! कुरुश्रेष्ठ) इस प्रकार तुम्हें इहलोक और परलोकमें सुख पानेके लिये सदा ही प्रजावर्गके हित-साधनमें संलग्न रहना चाहिये
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြော၏— «ကူရုတို့အနက် အကောင်းဆုံးသောသူရေ၊ ပြည်သူအကျိုးကို ရည်ရွယ်၍ ထိုသို့ပင် ကိုယ်ကျင့်တရားကို ထိန်းသိမ်းကာ အုပ်ချုပ်လော့။ ချစ်သားရေ၊ ပြည်သူတို့၏ ကောင်းကျိုးအတွက် အမြဲတမ်း အားထုတ်နေခြင်းကြောင့်ပင် ဤလောကနှင့် နောက်လောက နှစ်လောကလုံး၌ ချမ်းသာကို ရရှိနိုင်သည်»။
Verse 21
भीष्मेण सर्वमुक्तोडसि कृष्णेन विदुरेण च । मयाप्यवश्यं वक्तव्यं प्रीत्या ते नृपसत्तम,नृपश्रेष्ठ) भीष्मजी, भगवान् श्रीकृष्ण तथा विदुरने तुम्हें सभी बातोंका उपदेश कर दिया है। मेरा भी तुम्हारे ऊपर प्रेम है, इसलिये मैंने भी तुम्हें कुछ बताना आवश्यक समझा है
«အရှင် မင်းမြတ်ကြီး၊ ဘီရှ္မ၊ ဘဂဝန် သရီကృష్ణ နှင့် ဝိဒုရတို့က သင့်အား အရာအားလုံးကို သင်ကြားပြီးပြီ။ သင့်အပေါ် ကျွန်ုပ်၌လည်း ချစ်ခင်မေတ္တာရှိသဖြင့်၊ ကျွန်ုပ်လည်း မဖြစ်မနေ သင့်အား အနည်းငယ် ပြောကြားရမည်ဟု ထင်မိသည်»။
Verse 22
एतत् सर्व यथान्यायं कुर्वीथा भूरिदक्षिण । प्रियस्तथा प्रजानां त्वं स्वर्गे सुखमवाप्स्यसि,यज्ञमें प्रचुर दक्षिणा देनेवाले महाराज! इन सब बातोंका यथोचित रूपसे पालन करना। इससे तुम प्रजाके प्रिय बनोगे और स्वर्गमें भी सुख पाओगे
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြော၏— «ယဇ္ဉာ၌ ဒက္ခိဏာများစွာ ပေးလှူသော မင်းကြီးရေ၊ ဤအရာအားလုံးကို တရားနှင့် ညီညွတ်သကဲ့သို့ သင့်လျော်စွာ ဆောင်ရွက်လော့။ ထိုသို့ပြုလျှင် သင်သည် ပြည်သူတို့၏ ချစ်ခင်လေးစားမှုကို ရရှိမည်၊ ထို့ပြင် ကောင်းကင်ဘုံ၌လည်း ချမ်းသာကို ရရှိမည်»။
Verse 23
अश्वमेधसहस्रेण यो यजेत् पृथिवीपति: । पालयेद् वापि धर्मेण प्रजास्तुल्यं फलं लभेत्,जो राजा एक हजार अभश्वमेध-यज्ञोंका अनुष्ठान करता है अथवा दूसरा जो नरेश धर्मपूर्वक प्रजाका पालन करता है, उन दोनोंको समान फल प्राप्त होता है
ဓြတရာෂ္ဋြက ပြော၏— «ကမ္ဘာမြေ၏ အရှင်တစ်ပါးက အရှ္ဝမေဓ ယဇ္ဉာ တစ်ထောင် ပြုလုပ်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားမင်းတစ်ပါးက ဓမ္မအတိုင်း ပြည်သူတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သော်လည်းကောင်း—နှစ်ဦးစလုံးသည် တူညီသော အကျိုးफलကို ရရှိကြ၏»။
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira must balance governance and emotional truth with the duty to honor an elder who was previously aligned with opposing interests; the chapter frames compassionate compliance as a dharmic necessity without erasing historical harm.
The narrative presents embodied compassion as ethically meaningful: reconciliation can be enacted through nonverbal care, and ascetic aspiration should be accompanied by humane attention to bodily limits and communal emotions.
No explicit phalaśruti appears in these verses; instead, meta-authorization is implied through Vyāsa’s entrance, which functions as a narrative signal that the ensuing actions are to be read within a broader dharmic and soteriological frame.