सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)

Verse 1

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान्मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः

Dengan kaki mereka lahirlah kuda dan gajah yang gagah, śarabha, lembu liar, rusa, unta, baghal (mule), serta juga spesies nyaṅku dan pelbagai jenis yang lain.

Verse 3

पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः । सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः । बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च । तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च

Ciptaan itu tegak terbahagi kepada lima keadaan, ketika si angkuh itu hanya bermeditasi dalam khayal. Kegelapan pekat menyelubungi dari segala arah—laksana benih terkurung dalam kulitnya—tiada cahaya di luar mahupun di dalam; semuanya kaku seakan tidak sedar. Maka akal budi mereka, mulut mereka, serta organ perbuatan dan pancaindera mereka tetap terselubung dan terhalang.

Verse 5

तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः । तं दृष्ट्वाऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम् । अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत । तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत

Maka mereka dipuji sebagai ‘Nāga’ yang utama, makhluk yang tertutup dan terkurung dalam diri. Melihat ciptaan pertama ini tidak layak bagi tujuan yang dikehendaki, Brahmā menjadi tidak berkenan di hati lalu memikirkan ciptaan kedua. Ketika Baginda mulai mengisytiharkan ciptaan itu, keluarlah aliran makhluk yang disebut ‘tiryak-srotas’—yang arus hayatnya bergerak mendatar (haiwan dan makhluk rendah).

Verse 7

अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः । पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते । तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत । तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

Kemudian lahirlah makhluk yang cahayanya ada di dalam namun tertutup di luar; kesedaran mereka berpaling ke sisi. Maka jadilah mereka jiwa dalam keadaan “paśu”, cenderung meraih jalan yang sesat. Mengetahui ciptaan ini juga tidak membawa kepada pencapaian rohani, Baginda memikirkan ciptaan yang lain. Lalu terbitlah golongan yang mengalir ke atas: ciptaan para dewa yang bersifat sāttvika, didominasi sattva.

Verse 9

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः । ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः । मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः

Mereka sarat dengan kebahagiaan dan kegembiraan, dan tidak terselubung sama ada di luar mahupun di dalam. Menurut fitrah mereka, mereka disebut “bercahaya”, luar dan dalam. Kemudian, ketika Yang Tidak Termanifest (Avyakta) direnungi, muncullah aliran yang mengalir ke bawah—aliran yang berusaha; terciptalah ciptaan bernama “manusia”, yang kuat bercampur dengan penderitaan.

Verse 11

प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः । पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च । ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः

Makhluk-makhluk ini bercahaya di luar dan di dalam; namun ditandai oleh lebihan tamas dan rajas yang lebih dominan. Ciptaan kelima, yang disebut “Anugerah” (anugraha), tersusun dalam empat cara: melalui pembalikan (viparyaya), melalui kuasa (śakti), melalui kepuasan (tuṣṭi), dan juga melalui pencapaian (siddhi). Kesemuanya tidak mengambil-miliki (aparigrāhiṇaḥ) dan sekali lagi tekun pada pembahagian serta pengagihan yang wajar (saṃvibhāga).

Verse 13

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

Golongan yang bermula dengan ‘khādana’ dan ‘aśīla’ dikatakan termasuk dalam kategori makhluk unsur (bhūta-ādi). Penciptaan pertama ialah perkembangan Mahat, yang dilahirkan oleh Brahmā, Penguasa Tertinggi dalam tertib makhluk ciptaan. Penciptaan kedua ialah penciptaan tanmātra (unsur halus), maka dinamakan bhūta-sarga, iaitu penciptaan unsur. Penciptaan ketiga, yang disebut vaikārika, diingati sebagai penciptaan kuasa indera (aindriyaka).

Verse 15

इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः । तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

Demikianlah dihuraikan penciptaan yang timbul daripada Prakṛti, yang pada awalnya terhimpun tanpa didahului kecerdasan pembezaan. Penciptaan keempat disebut ‘mukhya-sarga’ (penciptaan utama), dan yang terutama di dalamnya ialah makhluk tidak bergerak (tumbuhan dan seumpamanya). Penciptaan kelima, yang dinyatakan sebagai ‘tiryak-srotas’ (arus mengalir menyisi), ialah kelahiran haiwan. Di atasnya, penciptaan keenam—disebut ‘ūrdhva-srotas’ (arus mengalir ke atas)—diingati sebagai deva-sarga, penciptaan para dewa.

Verse 17

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः । प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः । बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः

Kemudian datang penciptaan ketujuh, disebut penciptaan ‘arus mengalir ke bawah’ (arvāk-srotas), iaitu penciptaan manusia. Penciptaan kelapan dikenali sebagai penciptaan yang lahir daripada anugerah ilahi (anugraha). Penciptaan kesembilan diingati sebagai penciptaan Kaumāra. Tiga penciptaan terdahulu ialah Prākṛta (daripada Alam Asal) dan berlangsung tanpa didahului kecerdasan pembezaan; tetapi lima penciptaan Vaikṛta, bermula dengan yang ‘utama’ (mukhya), berlangsung dengan akal sebagai pendahulunya.

Verse 19

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् । सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम् । ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः । सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः

Pada permulaan, Brahmā—Prajāpati—mula-mula mencipta daripada fikirannya sendiri makhluk-makhluk yang seumpama dirinya: Sananda, Sanaka, Sanātana yang bijaksana, Ṛbhu, dan Sanatkumāra. Kesemua mereka hendaklah diketahui sebagai para yogin—bebas daripada keterikatan dan tiada iri hati.

Verse 21

ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् । तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु । स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः । तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत

Dengan fikiran terpaut kepada Īśvara, mereka tidak menumpukan niat kepada penciptaan. Apabila Sanaka dan yang lain telah pergi, tidak mempedulikan tugas mencipta, Brahmā—yang masih berhasrat untuk mencipta—sekali lagi menjalankan tapa (tapas) yang tertinggi. Namun, ketika baginda bertapa demikian, tidak ada sesuatu pun yang terzahir.

Verse 23

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् । सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत

Kemudian, setelah sekian lama, daripada dukacita timbullah kemarahan. Ketika dikuasai amarah, titisan air mata jatuh dari kedua-dua matanya. Daripada titisan air mata itu, pada saat itu juga, lahirlah makhluk-makhluk sebagai Bhūta dan Preta. Melihat semua yang lahir daripada air mata, Brahmā menegur dan menyalahkan dirinya sendiri.

Verse 25

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा । मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः । ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः । प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

Akibat kemarahan dan maruah yang terluka, pengsan yang dahsyat menimpanya. Prajāpati, dikuasai murka, rebah tidak sedarkan diri bahkan melepaskan nafas hayatnya. Lalu Rudra—Tuan segala prāṇa, Bhagavān Nīlalohita—menzahir dari wajah Sang Penguasa, demi menganugerahkan rahmat yang tiada bandingan.

Verse 27

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः । ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः । यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् । तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

Tuhan, Īśvara Yang Maha Tinggi, menzahirkan Diri-Nya sendiri sebagai Yang Satu dan juga sebagai sepuluh rupa. Para jiwa agung itu, setelah dititahkan oleh-Nya, turut menjadi sepuluh dan juga satu. “Kamu dicipta oleh-Ku, wahai anak-anakku, demi belas kasih kepada segala alam; maka bertindaklah untuk keteguhan dan kesejahteraan semua dunia.”

Verse 29

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः । एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः । ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः

“Demi sebab kelangsungan zuriat makhluk, berusahalah dengan tekun tanpa lalai.” Setelah demikian dititahkan, mereka menangis dan berlari ke segala arah. Kerana tangisan (rodana) dan kerana membuat segala sesuatu lari (drāvaṇa), mereka dikenang dengan nama “Rudra”. Sesungguhnya Rudra-Rudra itu ialah prāṇa; dan prāṇa itu ialah daya berjiwa besar yang menegakkan hidup dalam jasad.

Verse 31

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः । प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः । अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः

Kemudian, terhadap dewa Brahmā—Parameṣṭhin yang terbaring tidak bernyawa—Mahādeva, Tuhan Yang Agung yang juga disebut “Putera Brahmā” (Rudra), dengan belas ihsan memulihkan prāṇa sekali lagi. Wajah Rudra berseri gembira atas kembalinya nafas hayat kepada yang perkasa itu; lalu Viśveśvara, Penguasa alam semesta, menuturkan sabda yang luhur kepada Brahmā.

Verse 33

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो । मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत । स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् । हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

“Jangan takut, jangan takut, wahai Viriñca (Brahmā) yang berhati agung, guru bagi segala alam. Oleh-Ku nafas kehidupanmu telah dipulihkan—bangkitlah dengan gembira, wahai engkau yang berikrar mulia.” Mendengar kata-kata yang mempesona itu, seolah-olah dialami dalam mimpi, baginda perlahan-lahan memandang Hara, dengan mata bersinar laksana teratai yang sedang mekar.

Verse 35

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा । उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः । त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः । को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

Kemudian Brahmā, seakan-akan nafas hidupnya kembali, berkata kepada-Nya dengan suara yang lembut namun mendalam, sambil merapatkan kedua telapak tangan: “Dengan memandang-Mu sahaja, hatiku dipenuhi ānanda. Siapakah Engkau—yang bersemayam sebagai rupa alam semesta, teguh dalam hakikat Yang Sebelas?”

Verse 37

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः । स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः । मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् । एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

Mendengar kata-kata itu, Maheśvara pun menjawab. Tuhan para dewa menyentuh Brahmā dengan lembut menggunakan kedua tangan-Nya yang penuh rahmat, lalu bersabda: “Ketahuilah Aku sebagai Paramātman, Yang datang kepadamu dalam hubungan sebagai seorang anak. Dan sebelas Rudra ini juga telah datang untuk melindungimu.”

Verse 39

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् । प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि । एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् । नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

“Oleh itu, dengan rahmat-Ku, singkirkan pengsan yang dahsyat ini. Sedarlah seperti sediakala—engkau memang layak mencipta makhluk-makhluk.” Setelah ditegur demikian oleh Bhagavān, Brahmā pun bersukacita dalam hati; dan Sang Jiwa Alam (Viśvātman) memuji Parameśvara dengan pelbagai himne berirama aṣṭaka (lapan baris).

Verse 41

ब्रह्मोवाच । नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने । शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

Brahmā berkata: Sembah sujud kepada-Mu, wahai Bhagavān Rudra, yang sinarmu tak terukur bagaikan matahari. Sembah sujud kepada Bhava, Tuhan ilahi, yang Diri-Nya meresapi sari dan air. Sembah sujud kepada Śarva, yang berwujud bumi; dan sembah sujud kepada Nandī, yang tidak gentar di antara para dewa.

Verse 42

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने । पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः । महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

Sembah sujud kepada-Mu, Īśa, Vasu—kuasa yang bersemayam, yang Diri-Nya nyata sebagai sentuhan. Sembah sujud kepada-Mu, Paśupati, Tuhan segala makhluk—Api dengan sinar melampaui segala. Sembah sujud kepada-Mu, Bhīma, Yang menggerunkan—berwujud langit luas, inti hakiki bunyi. Sembah sujud kepada-Mu, Ugra, Yang dahsyat—yang bersemayam sebagai Diri batin si pelaksana yajña. Sembah sujud kepada Mahādeva, kepada Soma—perwujudan amṛta, nektar keabadian.

Verse 44

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया । भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर । सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

Setelah memuji Mahādeva demikian, Brahmā—datuk segala alam—memohon kepada Viśveśa dengan kata-kata penuh tunduk: “Wahai Bhagavan, Penguasa masa lalu dan masa depan; wahai Maheśvara, puteraku; wahai Ananga-nāśana, pemusnah Kāma—demi tujuan penciptaan Engkau telah menzahir dari tubuhku sendiri.”

Verse 46

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो । सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः । तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः । बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

“Maka, wahai Tuhan alam semesta, kerana Engkau terlibat dalam tugas agung ini, jadilah penolong di mana-mana; Engkau memang layak mencipta makhluk-makhluk (prajā) ini.” Dengan permohonan itu, Dewa Rudra—penghancur Tripura—berkenan dan menyucikan niat mereka; lalu Śaṅkara menerima kata-kata itu sambil bersabda, “Demikianlah.”

Verse 48

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च । स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः । मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च

Kemudian Brahmā yang mulia, dengan sukacita, memuji-Nya. Setelah diizinkan oleh-Nya untuk melaksanakan penciptaan, Brahmā pun mencipta makhluk-makhluk lain. Dengan minda semata-mata, baginda mencipta Marīci, Bhṛgu, Aṅgiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Dakṣa, Atri, dan Vasiṣṭha.

Verse 49

पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः । सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

Pada permulaan, Brahmā mencipta Dharma dan juga Saṅkalpa (kuasa niat). Mereka ini disebut sebagai dua belas putera utama Brahmā. Mereka muncul bersama Rudra—para leluhur purba yang menegakkan tata hidup berumah tangga (gṛhamedhin).

Verse 51

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः । प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । अथ देवासुरपित्ःन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः

Daripada mereka lahirlah dua belas keturunan—bersifat ilahi, diiringi rombongan para dewa—subur dengan zuriat, giat dalam kewajipan suci, serta dihiasi oleh para maharishi. Sesudah itu, bersama Rudra, Sang Pengatur (Vidhī/Brahmā) berkehendak melahirkan empat golongan—dewa, asura, Pitṛ (leluhur), dan manusia—daripada air asal yang purba.

Verse 53

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् । मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः । जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् । अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

Demi tujuan penciptaan, baginda memasuki samādhi yang mendalam dan menyatukan dirinya dengan keadaan Brahmā (prinsip penciptaan). Dari mulutnya lahir para dewa; dari sisinya terbit para Pitṛ (bapa leluhur). Dari pinggulnya dijadikan semua asura, dan dari alat kelaminnya lahir manusia. Dari sisa buangan, para Rākṣasa yang dilanda kelaparan pun lahir daripadanya.

Verse 55

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

“Anak-anakmu kebanyakannya dikuasai tamas dan rajas—makhluk perkasa yang bergerak pada malam hari. Ular, Yakṣa, Bhūta dan Gandharva juga lahir dengan sempurna. Burung-burung terbit daripada sayap; makhluk bersayap dicipta dari dada. Dari mulutnya dibentuk manusia, dan dari sisi-sisinya juga dijadikan makhluk yang bersifat ular.”

Verse 57

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

Daripada rambut Sang Tuhan Yang Mahatinggi itu lahirlah segala herba ubatan serta semua buah-buahan dan akar-umbian; dan juga mantra suci Gāyatrī, himpunan Ṛk, Sāman Trivṛt, serta nyanyian Rathantara.

Verse 59

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

Dari mulutnya yang terdepan, baginda membentuk Agniṣṭoma, yang pertama antara segala yajña; dan baginda juga melahirkan rumusan Yajus bersama metrum Triṣṭubh serta stoma lima belas. Dari mulut kanannya, baginda menghasilkan Bṛhat Sāman dan Uktha; demikian juga nyanyian Sāman, metrum Jagatī, serta stoma tujuh belas.

Verse 61

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् । एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

Dari mulut-Nya di sebelah barat, Dia menzahirkan upacara Vairūpya dan Atirātra; serta juga korban Ekaviṃśa dan Āptoryāma bersama tradisi Atharvan. Dari mulut-Nya di sebelah utara, Dia melahirkan metrum Anuṣṭubh Vairāja. Dan daripada anggota-anggota tubuh-Nya lahirlah makhluk pelbagai jenis—ada yang tinggi dan ada yang rendah martabatnya.

Verse 63

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः । अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् । तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

Yakṣa, Piśāca, Gandharva serta rombongan Apsara; manusia, Kinnara dan Rākṣasa; burung, ternakan, binatang liar dan ular—sesungguhnya seluruh ciptaan yang tidak binasa ini, sama ada yang tidak bergerak, yang tetap, atau yang bergerak—masing-masing memasuki perbuatan dan fungsi yang telah ditetapkan bagi mereka sejak awal penciptaan.

Verse 65

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते । महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

Dicipta berulang-ulang, mereka kembali kepada keadaan yang sama—ganas dan tidak ganas, lembut dan kejam, diselubungi dharma dan adharma, kebenaran dan kepalsuan. Dibentuk oleh kecenderungan itu, mereka menempuh haluan yang sepadan; maka setiap insan menyukai apa yang selaras dengan pembiasaan dirinya. Demikianlah timbul kepelbagaian pada mahābhūta, pada objek-objek indera, bahkan pada jalan-jalan menuju mokṣa.

Verse 67

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् । नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः । आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

Sang Pencipta (Brahmā) sendiri menetapkan tugas dan peranan setiap makhluk, lalu menyingkap kepelbagaian nyata unsur-unsur alam dengan menentukan nama dan rupa. Pada permulaan, Datuk segala dunia itu membentuk penamaan ini daripada kata-kata Veda sendiri—baik nama-nama para ṛṣi (ārṣa) mahupun penggunaan dan ragam ungkapan yang terdapat dalam Veda.

Verse 69

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः । यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु । इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

Pada penghujung malam peleraian, Tuhan Yang Tidak Dilahirkan (Aja) menganugerahkan kepada makhluk-makhluk itu alat dan keupayaan yang sama seperti yang pernah mereka miliki dahulu. Seperti tanda-tanda musim yang berulang—muncul dalam pelbagai rupa menurut giliran—demikian juga keadaan yang sama terlihat muncul kembali pada permulaan yuga-yuga. Maka demikianlah penciptaan alam oleh Yang Terbit Sendiri (Svayambhū), yang lahir daripada sebab-sebab penggerak, yakni alat-alat penzahiran.

Verse 71

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् । चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः । परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

Dari Mahat hingga kepada viśeṣa yang kasar, seluruh jagat raya ini sendiri ialah perubahan Prakṛti. Ia dihiasi oleh sinar Bulan dan Matahari, serta diperindah dengan planet-planet dan gugusan bintang. Ia juga diperkemas dengan sungai-sungai, lautan dan gunung-ganang, demikian pula dengan pelbagai wilayah dan negeri yang indah serta makmur.

Verse 73

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् । अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः । बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः । महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

Di dalam rimba Brahman itu, Brahmā—Yang Maha Mengetahui—bergerak sebagai Yang Tidak Termanifest (Avyakta). Terbit daripada benih Yang Tidak Termanifest, baginda tegak hanya dengan kurnia Tuhan (Īśvara). Batangnya ialah prinsip budi (buddhi), dahan-dahan besarnya ialah evolut-evolut; rongga di dalamnya ialah gerak halus indera. Ukurannya ialah unsur-unsur agung (mahābhūta), dan daunnya ialah pembezaan yang suci (viśeṣa).

Verse 75

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः । आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

Sarat dengan bunga dharma dan adharma, serta menumbuhkan buah suka dan duka, pohon Brahma yang kekal itu menjadi sumber kehidupan bagi semua makhluk. Para bijaksana menyatakan: kepalanya ialah langit; pusatnya ialah angkasa; Bulan dan Matahari ialah matanya; arah mata angin ialah telinganya; dan bumi ialah kakinya. Dia—yang hakikatnya tak terfikirkan—ialah penggerak dan pengatur bagi semua makhluk.

Verse 77

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् । वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

Dari mulut-Nya lahirlah para Brāhmaṇa; dari dada—dari bahagian hadapan—para Kṣatriya. Dari paha-Nya muncul para Vaiśya, dan dari kaki-Nya para Śūdra. Demikianlah semua varṇa termanifestasi daripada tubuh-Nya sendiri.