Adhyaya 104

Verse 1

/ [दाक्षिणात्य अधिक पाठका इं श्लोक मिलाकर कुल ५४ ३ “लोक हैं।] न्च्स्स्त्सािस्सि ह्य ४2: «आर एकाधिकशततमो< ध्याय: अभिमन्युके द्वारा अलम्बुषकी पराजय

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Sañjaya, ketika di medan perang Abhimanyu—putera Arjuna yang gagah—sedang menumbangkan para pahlawan kereta perang yang agung, bagaimana rākṣasa Alambuṣa menentangnya dalam pertempuran? Ceritakan kepadaku bagaimana dia bertempur dalam perang itu.”

Verse 2

आर्ष्यशुद्धिं कथं चैव सौभद्र: परवीरहा । तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन यथावृत्तं सम संयुगे

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Dan bagaimana putera Subhadrā—pembunuh wira musuh—memelihara kesucian dan kemuliaan dharma kesatria? Ceritakan kepadaku dengan benar, secara terperinci, apa yang terjadi dalam pertempuran jarak dekat itu.”

Verse 3

धनंजयश्न किं चक्रे मम सैन्येषु संयुगे । भीमो वा रथिनां श्रेष्ठो राक्षमो वा घटोत्कच:

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Dalam pertempuran itu, apakah yang dilakukan Dhanañjaya (Arjuna) terhadap bala tenteraku? Dan apakah yang dilakukan Bhīma—terunggul antara pahlawan kereta—atau rākṣasa Ghaṭotkaca?”

Verse 4

नकुल: सहदेवो वा सात्यकिर्वा महारथ: । एतदाचक्ष्व मे सत्यं कुशलो हासि संजय

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Katakan kepadaku dengan benar, Sañjaya—kerana engkau mahir melaporkan—apakah yang dilakukan Nakula atau Sahadeva, atau Sātyaki sang maharathi?”

Verse 5

संजय उवाच हन्त ते*हं प्रवक्ष्यामि संग्रामं लोमहर्षणम्‌ । यथाभूदू्‌ राक्षसेन्द्रस्य सौभद्रस्य च मारिष

Sanjaya berkata: Sekarang, akan aku ceritakan kepadamu pertempuran yang membuat bulu roma berdiri—bagaimana ia benar-benar berlaku antara penghulu kaum Rākṣasa dan putera Subhadrā, wahai yang mulia. Dengarlah ketika aku menghuraikan pertembungan yang menggerunkan, saat pahlawan muda Abhimanyu berhadapan dengan raja raksasa Alambuṣa—suatu babak yang menyingkap harga perang yang dahsyat serta keteguhan hati mereka yang berjuang menurut dharma yang telah mereka pilih.

Verse 6

अर्जुनश्व यथा संख्ये भीमसेनश्व पाण्डव: । नकुल: सहदेवश्न रणे चक्कु: पराक्रमम्‌

Sanjaya berkata: “Akan aku ceritakan menurut tertib bagaimana Arjuna dan Bhīmasena, sang Pāṇḍava, serta Nakula dan Sahadeva memperlihatkan keperwiraan mereka di medan perang.”

Verse 7

तथैव तावका: सर्वे भीष्मद्रोणपुर:सरा: । अद्भुतानि विचित्राणि चक्कु: कर्माण्यभीतवत्‌

Sanjaya berkata: “Demikian juga, semua pahlawanmu—dengan Bhīṣma dan Droṇa di barisan hadapan—melakukan pelbagai tindakan persenjataan yang menakjubkan, tanpa gentar. Dengarlah daripadaku tentang perbuatan-perbuatan itu juga.”

Verse 8

अलम्बुषस्तु समरे अभिमन्युं महारथम्‌ | विनद्य सुमहानादं तर्जयित्वा मुहुर्मुहु:

Sanjaya berkata: Di tengah-tengah pertempuran, Alambuṣa berhadapan dengan Abhimanyu, sang maharathi. Dengan raungan yang amat dahsyat, dia berulang kali mengejek dan mengancamnya, hendak menggoncang keteguhan hatinya dan memancingnya bertindak melulu.

Verse 9

अभिमन्युश्न वेगेन सिंहवद्‌ विनदन्‌ मुहुः

Sanjaya berkata: Abhimanyu meluru ke hadapan dengan kelajuan yang menggelora, berkali-kali mengaum seperti singa—lambang tekad yang tidak gentar di tengah beratnya makna perang.

Verse 10

ततः समीयतु: संख्ये त्वरितौ नरराक्षसौ

Sañjaya berkata: Maka di tengah-tengah pertempuran, sang manusia dan rākṣasa itu segera mara mendekati satu sama lain—gambaran arus perang yang tidak mengenal henti, ketika dua tabiat yang bertentangan bertemu dalam pertembungan langsung, dan medan itu sendiri memaksa tindakan yang tegas.

Verse 11

रथाभ्यां रथिनौ श्रेष्ठी यथा वै देवदानवौ । फिर तो वे मनुष्य तथा राक्षस दोनों वीर तुरंत ही युद्धस्थलमें एक-दूसरेसे भिड़ गये। दोनों ही रथियोंमें श्रेष्ठ थे, अतः देवता और दानवकी भाँति रथोंद्वारा एक-दूसरेका सामना करने लगे ।।

Sañjaya berkata: Kemudian dua pahlawan kereta yang terunggul itu mara saling mendekati di atas kereta masing-masing, bagaikan dewa dan asura bertemu dalam tempur. Alambusha, yang terbaik antara rākṣasa, mahir dalam maya dan tipu daya; sedangkan Abhimanyu, putera Phalguni (Arjuna), arif akan ilmu serta penggunaan senjata-senjata samawi. Maka, seorang bersandar pada helah ilusi, seorang lagi pada ilmu perang yang berdisiplin, lalu mereka pun bertempur.

Verse 12

तत: कार्ष्णिमहाराज निशितै: सायकैस्त्रिभि: । आर्ष्यशज्धिं रणे विद्ध्वा पुनर्विव्याध पठचभि:

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai raja agung, Abhimanyu—putera Arjuna—memanah Ālambuṣa di tengah pertempuran dengan tiga anak panah yang tajam, lalu menikamnya lagi dengan lima yang lain. Adegan ini menampakkan arus perang yang tidak berhenti: keberanian dan kemahiran terserlah melalui tindakan yang berdisiplin, sementara keganasan meningkat demi pihak yang dipilih dan dharma yang dipikul.

Verse 13

अलम्बुषो5पि संक्रुद्ध: कार्ष्णि नवभिराशुगै: । ह्दि विव्याध वेगेन तोत्रैरिव महाद्विपम्‌

Sañjaya berkata: Alambusha pun naik berang, lalu dengan sembilan anak panah yang deras ia menghentam dada Abhimanyu, putera Arjuna, dengan laju yang mengganas—seperti gajah besar dipukul dengan cangkuk gajah (aṅkuśa).

Verse 14

ततः शरसहस्रेण क्षिप्रकारी निशाचर: । अर्जुनस्य सुतं संख्ये पीडयामास भारत,भारत! तत्पश्चात्‌ शीघ्रतापूर्वक सारे कार्य करनेवाले निशाचरने एक हजार बाण मारकर युद्धस्थलमें अर्जुनके पुत्रको पीड़ित कर दिया

Sañjaya berkata: Kemudian sang pejuang pengembara malam, yang pantas dalam tindakan, menyerang putera Arjuna di tengah pertempuran, menyeksanya dengan seribu anak panah. Adegan ini menonjolkan kekejaman perang, apabila kelajuan dan kekuatan digunakan untuk menewaskan bahkan yang berdarah mulia, menguji ketahanan dan tekad di tengah keganasan yang berbayang adharma.

Verse 15

अभिमन्युस्तत: क्रुद्धो नवरभिर्नतपर्वभि: । बिभेद निशितैर्बाणै राक्षसेन्द्रे महोरसि,इससे क़ुद्ध होकर अभिमन्युने राक्षसराज अलम्बुषकी चौड़ी छातीमें झुकी हुई गाँठवाले नौ पैने बाण मारे

Sañjaya berkata: Kemudian Abhimanyu, menyala oleh amarah, memanah raja rākṣasa Alambuṣa pada dada lebarnya dengan sembilan anak panah tajam yang beruas bengkok.

Verse 16

ते तस्य विविशुस्तूर्ण काय॑ निर्भिद्य मर्मसु । स तैविभिजन्नसर्वाड्र: शुशुभे राक्षसोत्तम:

Sañjaya berkata: Anak-anak panah itu segera menembusi tubuhnya, menikam titik-titik vitalnya. Walau anggota badannya terkoyak dan berlubang-lubang, rākṣasa terunggul itu tetap tampak bersinar, keberaniannya tidak surut.

Verse 17

संधारयाणश्न शरान्‌ हेमपुड्खान्‌ महाबल:ः

Sañjaya berkata: Pahlawan yang perkasa itu, sambil memegang anak panah berbulu emas, berdiri teguh—kesiagaannya untuk bertempur terpancar pada senjata yang dibawanya.

Verse 18

ततः क्रुद्धो महाराज आर्ष्यशृड्धिरमर्षण:

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai Raja, Ārṣyaśṛṅdhi—tidak mampu menahan penghinaan—menjadi murka.

Verse 19

तेन ते विशिखा मुक्ता यमदण्डोपमा: शिता:

Sañjaya berkata: Lalu dilepaskannya anak-anak panah tajam itu—laksana tongkat hukuman Yama—membawa alamat maut dan akibat yang tak terelakkan dari kekerasan di medan perang.

Verse 20

तथैवार्जुनिना मुक्ता: शरा: कनकभूषणा:

Sañjaya berkata: Demikianlah juga, anak panah yang dilepaskan oleh Arjuna—berhias emas—meluncur deras ke hadapan, menandakan tekadnya yang teguh untuk terjun dalam pertempuran. Gambaran ini menegaskan tindakan kepahlawanan yang berdisiplin: kekuatan diarahkan dengan tujuan, bukan sekadar amarah, ketika beban etika perang menekan setiap perbuatan.

Verse 21

अलनम्बुषं विनिर्भिद्य प्राविशन्‍त धरातलम्‌ | उसी प्रकार अभिमन्युके छोड़े हुए सुवर्णभूषित बाण भी अलम्बुषको विदीर्ण करके पृथ्वीमें समा गये ।। सौभद्रस्तु रणे रक्ष: शरै: संनतपर्वभि:

Sañjaya berkata: Setelah menembusi Alambusha, anak panah itu pun menghunjam masuk ke bumi. Demikian juga, batang-batang panah berhias emas yang dilepaskan oleh Abhimanyu mengoyak Alambusha lalu lenyap ke dalam tanah. Maka, di tengah kancah perang, putera Subhadra itu menghentam rākṣasa tersebut dengan anak panah yang bersendi rapi dan terpasang kukuh—gambaran kemahiran tempur yang berdisiplin, diarahkan untuk melindungi dharma di medan laga pada saat itu juga.

Verse 22

विमुखं च ततो रक्षो वध्यमानं रणेडरिणा

Sañjaya berkata: Kemudian, di medan perang, rākṣasa itu—berpaling untuk berundur—sedang ditewaskan oleh musuhnya. Baris ini menegaskan beratnya moral perang: apabila keteguhan dalam pertempuran ditinggalkan, ketakutan dan kekacauan menyusul, lalu kekuatan lawan menjadi penentu.

Verse 23

ततस्ते तमसा सर्वे वृताश्चासन्‌ महीपते

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai raja, mereka semua diselubungi kegelapan—tirai yang membawa firasat buruk, menandakan kekeliruan dan bahaya di tengah perang yang sedang bergelora.

Verse 24

नाभिमन्युमपश्यन्त नैव स्वान्‌ न परान्‌ रणे । महीपते! तब वे समस्त पाण्डव सैनिक अन्धकारसे आच्छादित हो गये। अत: न तो रणक्षेत्रमें अभिमन्युको देख पाते थे और न अपने तथा शत्रुपक्षके सैनिकोंको ही ।।

Sañjaya berkata: Mereka tidak dapat melihat Abhimanyu—tidak juga melihat orang mereka sendiri, mahupun pihak lawan—di medan perang. Wahai raja, ketika itu seluruh bala tentera Pandava diselubungi kegelapan; maka di gelanggang tempur mereka tidak melihat Abhimanyu, dan tidak melihat juga para askar kedua-dua pihak. Melihat kegelapan yang amat besar lagi menggerunkan itu, Abhimanyu, kegembiraan bagi keturunan Kuru, menzahirkan senjata Bhāskara-astra yang teramat dahsyat. Wahai raja, dengannya cahaya pun meliputi seluruh dunia.

Verse 25

प्रादुश्चक्रेडस्त्रमत्युग्रं भास्करं कुरुनन्दन: । ततः प्रकाशमभवज्जगत्‌ सर्व महीपते

Sañjaya berkata: Abhimanyu—kegembiraan kaum Kuru—telah menzahirkan senjata Bhāskara yang amat dahsyat. Maka, wahai raja, seluruh dunia pun dipenuhi cahaya.

Verse 26

तां चाभिजध्निवान्‌ मायां राक्षसस्य दुरात्मन: । संक्रुद्धश्न महावीर्यों राक्षसेन्द्रं नरोत्तम:

Sañjaya berkata: Insan terbaik, perkasa dalam keberanian dan menyala oleh amarah yang benar, mematahkan tipu-daya maya yang dicipta oleh rākṣasa berhati jahat itu, lalu berhadapan dengan raja segala rākṣasa.

Verse 27

बद्दीस्तथान्या मायाश्ष प्रयुक्तास्तेन रक्षसा

Sañjaya berkata: “Dan jerat-jerat pengikat serta helah-helah penipuan yang lain juga digunakan oleh rākṣasa itu.”

Verse 28

हतमायं ततो रक्षो वध्यमानं च सायकै:

Sañjaya berkata: “Kemudian rākṣasa itu pun terbunuh, ditumbangkan oleh anak-anak panah.”

Verse 29

तस्मिन्‌ विनिर्जिति तूर्ण कूटयोधिनि राक्षसे

Apabila rākṣasa yang bertempur melalui tipu-daya itu ditewaskan dengan segera, Abhimanyu, putera Arjuna, pun serta-merta mula menghancurkan bala tentera tuanku di medan perang, bagaikan gajah raja yang mabuk oleh madah berbau harum mengocak-kacirkan kolam yang penuh teratai.

Verse 30

आर्जुनि: समरे सैन्यं तावकं सम्ममर्द ह | मदान्धो गन्धनागेन्द्र: सपड्मां पिशेनीमिव

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, Arjuni—Abhimanyu, putera Arjuna—segera mula menghancurkan bala tentera tuanku. Seperti raja gajah yang sarat haruman, mabuk oleh nafsu musim rut, mengocak tasik yang dipenuhi teratai, demikianlah dia merempuh barisan dengan ganas, memperlihatkan momentum dahsyat seorang pahlawan yang dididik dalam dharma namun digerakkan oleh keperluan perang.

Verse 31

ततः शान्तनवो भीष्म: सैन्यं दृष्टवाभिविद्रुतम्‌ । महता शरवर्षेण सौभद्रं पर्यवारयत्‌,तदनन्तर अपनी सेनाको भागती हुई देख शान्तनु-नन्दन भीष्मने बड़ी भारी बाण-वर्षा करके सुभद्राकुमार अभिमन्युको रोक दिया

Sañjaya berkata: Kemudian Bhīṣma, putera Śāntanu, melihat tenteranya berlari dalam kucar-kacir, lalu menahan Saubhadra (Abhimanyu) dengan melepaskan hujan anak panah yang dahsyat—mengekang maraan pahlawan muda itu dan meneguhkan barisan Kuru di tengah huru-hara perang.

Verse 32

कोष्ठीकृत्य च त॑ वीर धार्तराष्ट्रा महारथा: । एकं॑ सुबहवो युद्धे ततक्षु: सायकैर्दूढम्‌

Sañjaya berkata: Setelah membentuk kepungan yang rapat mengelilingi pahlawan itu, para maharatha dari keturunan Dhṛtarāṣṭra menyerbu si seorang diri di tengah medan; ramai melawan seorang, mereka menghentamnya dengan hujan anak panah bertubi-tubi hingga parah—gambaran getir tentang ketidakseimbangan perang, apabila keperkasaan tidak disambut dengan tanding setara, tetapi dengan kekuatan yang menenggelamkan.

Verse 33

स तेषां रथिनां वीर: पितुस्तुल्यपराक्रम: । सदृशो वासुदेवस्य विक्रमेण बलेन च

Sañjaya berkata: Di antara para pahlawan berkereta itu, wira tersebut (Abhimanyu) memiliki keperkasaan setara dengan ayahandanya. Dalam keberanian dan kekuatan, dia sebanding dengan Vāsudeva (Kṛṣṇa). Maka di medan perang dia melakukan banyak perbuatan gagah terhadap para pahlawan kereta Kaurava, menzahirkan kepahlawanan yang layak bagi kedua-duanya—ayahnya dan bapa saudaranya sebelah ibu—lambang tugas warisan dan keberanian yang terdidik di tengah perang.

Verse 34

उभयो: सदृशं कर्म स पितुर्मातुलस्य च । रणे बहुविध॑ चक्रे सर्वशस्त्रभूतां वर:

Sañjaya berkata: Abhimanyu, yang terunggul antara semua pemegang senjata, melakukan di tengah pertempuran pelbagai perbuatan gagah—perbuatan yang sebanding dengan ayahnya dan bapa saudaranya sebelah ibu. Rangkap ini menegaskan keunggulan yang diwarisi Abhimanyu serta tekadnya yang teguh untuk menyamai ukuran yang telah ditetapkan para tua dalam pertempuran yang benar menurut dharma.

Verse 35

ततो धनंजयो वीरो विनिध्नंस्तव सैनिकान्‌ | आससाद रणे भीष्म॑ अत्रप्रेप्सुरमर्षण:

Sañjaya berkata: Kemudian wira Dhanañjaya (Arjuna), sambil menumpaskan askar-askar tuanku, mara dalam pertempuran lalu mendekati Bhīṣma, berniat menjatuhkannya; semangatnya menyala oleh kemarahan yang membara.

Verse 36

तथैव समरे राजन्‌ पिता देवव्रतस्तव । आससाद रणे पार्थ स्वर्भानुरिव भास्करम्‌,राजन! जैसे सूर्यपर राहु आक्रमण करता है, उसी प्रकार आपके पितृव्य देवव्रत भीष्मने समरभूमिमें कुन्तीकुमार अर्जुनपर धावा किया

Sañjaya berkata: Demikian juga, wahai Raja, bapa saudara tuanku Devavrata (Bhīṣma) menyerbu Pārtha (Arjuna) di medan perang, laksana Svarbhānu (Rāhu) meluru hendak merampas Matahari.

Verse 37

ततः सरथनागाश्रचा: पुत्रास्तव जनेश्वर । परिवत्रू रणे भीष्म जुगुपुश्चन समन्‍्तत:

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai tuan manusia, putera-putera tuanku—membawa kereta perang, gajah dan kuda—mengepung Bhīṣma di medan laga dan berdiri melindunginya dari segala arah.

Verse 38

तथैव पाण्डवा राजन्‌ परिवार्य धनंजयम्‌ | रणाय महते युक्ता दंशिता भरतर्षभ,राजन! भरतश्रेष्ठ! उसी प्रकार पाण्डव अर्जुनको सब ओरसे घेरकर कवच आदिसे सुसज्जित हो महायुद्धके लिये तैयार हो गये

Sañjaya berkata: Wahai Raja, wahai lembu jantan di antara Bharata, demikian juga para Pāṇḍava mengepung Dhanañjaya (Arjuna) dari segenap sisi. Berzirah dan lengkap bersenjata, mereka berdiri siap untuk perang besar.

Verse 39

शारद्वतस्ततो राजन्‌ भीष्मस्य प्रमुखे स्थितम्‌ । अर्जुनं पञज्चविंशत्या सायकानां समाचिनोत्‌,राजन! उस समय भीष्मके सामने खड़े हुए अर्जुनको कृपाचार्यने पचीस बाण मारे

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai Raja, Śāradvata (Kṛpa), melihat Arjuna berdiri di hadapan Bhīṣma pada barisan depan, memanahnya dengan dua puluh lima batang anak panah.

Verse 40

प्रत्युदुगम्याथ विव्याध सात्यकिस्तं शितै: शरै: । पाण्डवप्रियकामार्थ शार्टूल इव कुड्जरम्‌

Sañjaya berkata: Lalu Sātyaki mara menyongsongnya dan menikamnya dengan anak-anak panah yang tajam—demi melakukan apa yang berkenan di hati para Pāṇḍava—bagaikan harimau menerkam gajah.

Verse 41

गौतमो5पि त्वरायुक्तो माधवं नवभि: शरै: । हृदि विव्याध संक्रुद्ध/ कड्कपत्रपरिच्छदै:

Sañjaya berkata: Melihat itu, Gautama (Kṛpācārya) juga, didorong oleh tergesa-gesa dan menyala oleh amarah, menikam jantung Mādhava (Sātyaki) dengan sembilan anak panah yang berhiaskan bulu bangau.

Verse 42

शैनेयो5पि ततः क्रुद्धक्षापमानम्य वेगवान्‌ । गौतमान्तकरं तूर्ण समाधत्त शिलीमुखम्‌,तब वेगशाली सात्यकिने भी क्रोधमें भरकर अपने धनुषको झुकाया और तुरंत ही उसपर कृपाचार्यका अन्त करनेवाला बाण रखा

Sañjaya berkata: Kemudian Śaineya (Sātyaki) juga, menyala oleh amarah dan tangkas, melenturkan busurnya dengan kuat dan segera memasang sebatang anak panah yang tajam—yang ditujukan untuk mengakhiri Gautama (Kṛpa).

Verse 43

तमापततन्तं वेगेन शक्राशनिसमझ्युतिम्‌ । द्विधा चिच्छेद संक्रुद्धो द्रोणि: परमकोपन:

Sañjaya berkata: Melihat peluru itu meluru deras, menyala seperti halilintar Indra, putera Droṇa (Aśvatthāmā), yang diliputi amarah dan murka yang dahsyat, membelahnya menjadi dua.

Verse 44

समुत्सृज्याथ शैनेयो गौतमं रथिनां वर: । अभ्यद्रवद्‌ रणे द्रौणिं राहु: खे शशिनं यथा

Sañjaya berkata: Kemudian Śaineya (Sātyaki), yang terunggul antara para pahlawan kereta, meninggalkan Gautama (Kṛpa) dan menyerbu Drauṇi (Aśvatthāmā) di medan perang, bagaikan Rāhu di langit menerkam bulan.

Verse 45

तस्य द्रोणसुतश्चापं द्विधा चिच्छेद भारत । अथैनं छिन्नधन्वानं ताडयामास सायकै:,भारत! उस द्रोणपुत्रने सात्यकिके धनुषके दो टुकड़े कर दिये और धनुष कट जानेपर उन्हें सायकोंसे घायल करना आरम्भ किया

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, putera Droṇa telah membelah busur Sātyaki menjadi dua. Lalu, melihat dia kehilangan senjata, dia pun mula menghujaninya dengan anak panah tanpa jeda—suatu gambaran tentang momentum perang yang kejam, apabila kelebihan ditekan habis-habisan, dan dharma seorang pahlawan diuji tatkala kerentanan datang secara mendadak.

Verse 46

सोअन्यत्‌ कार्मुकमादाय शत्रुघ्न भारसाधनम्‌ | द्रौर्णिं षष्ट्या महाराज बाह्दोरुरसि चार्पयत्‌

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai Raja, Sātyaki mengambil pula busur yang lain—cukup gagah menanggung beban medan perang dan membawa maut kepada musuh—lalu memanahkan enam puluh anak panah ke arah Aśvatthāmā, putera Droṇa, mengenai kedua-dua lengan dan dadanya. Adegan ini menegaskan peningkatan pertempuran yang tidak mengenal henti: kemahiran dan tekad dipacu menuju pemusnahan, dan keberanian tidak terpisah daripada beban moral yang berat pada keganasan.

Verse 47

स विद्धो व्यथितश्वैव मुहूर्त कश्मलायुत: । निषसाद रथोपस्थे ध्वजयष्टिं समाश्रित:,इससे अत्यन्त घायल और व्यथित होकर मूर्च्छित हो ध्वजका सहारा ले वह दो घड़ीतक रथके पिछले भागमें बैठा रहा

Sañjaya berkata: Dipanah sedemikian, dia pun cedera parah dan menanggung sakit yang amat, lalu seketika jatuh pengsan dalam kekeliruan. Bersandar pada tiang panji, dia duduk di bahagian belakang rata—gambaran bahawa bahkan pahlawan perkasa pun sejenak ditundukkan oleh batas tubuh di tengah tuntutan perang yang keras.

Verse 48

प्रतिलभ्य तत:ः संज्ञां द्रोणपुत्र: प्रतापवान्‌ । वा्ष्णेयं समरे क्रुद्धो नाराचेन समार्पयत्‌

Sañjaya berkata: Setelah sedar kembali, putera Droṇa yang gagah itu, menyala oleh amarah di tengah pertempuran, memanah Vārṣṇeya (Kṛṣṇa) dengan sebatang anak panah nārāca. Saat itu menegaskan bagaimana kemarahan, apabila menguasai fikiran seorang pahlawan, boleh mendorongnya menyasar bahkan kusir-merangkap penasihat—lalu menambah bahaya moral perang apabila nafsu mengatasi pertimbangan.

Verse 49

तत्पश्चात्‌ प्रतापी द्रोणपुत्रने होशमें आकर कुपित हो समरभूमिमें सात्यकिको नाराचसे घायल कर दिया ।।

Sañjaya berkata: Sesudah itu, putera Droṇa yang perkasa, setelah sedar sepenuhnya, dengan marah di medan perang telah mencederakan Sātyaki (Śaineya) dengan sebatang anak panah nārāca. Anak panah itu menembusi Śaineya lalu tenggelam ke dalam bumi, seperti anak ular yang kuat pada musim bunga menyusup masuk ke liang. Kiasan ini menegaskan momentum perang yang tidak berperasaan: satu perbuatan yang digerakkan amarah dan kemahiran melukakan seorang pahlawan lalu lenyap, meninggalkan akibatnya.

Verse 50

अथापरेण भल्‍्लेन माधवस्य ध्वजोत्तमम्‌ | चिच्छेद समरे द्रौणि: सिंहनादं मुमोच ह,इसके बाद दूसरे भल्लसे समरभूमिमें अश्वत्थामाने सात्यकिके उत्तम ध्वजको काट डाला और बड़े जोरसे सिंहनाद किया

Sañjaya berkata: Kemudian, dengan sebatang anak panah tajam yang lain, Aśvatthāman, putera Droṇa, memancung panji perang Mādhava yang gemilang di tengah pertempuran, lalu melepaskan ngauman singa yang menggegarkan. Perbuatan itu bukan sahaja menzahirkan keperwiraan, malah suatu gertakan yang disengajakan—menyerang lambang maruah dan semangat juang untuk menggoncang pihak lawan.

Verse 51

पुनश्चैनं शरैघोरिश्छादयामास भारत । निदाघान्ते महाराज यथा मेघो दिवाकरम्‌

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata, sekali lagi pahlawan yang garang itu menyelubungi dia dengan anak-anak panah yang menggerunkan—seperti pada penghujung musim panas, awan menutupi matahari, wahai Raja. Gambaran ini menegaskan bahawa dalam perang, kekuatan yang melimpah boleh seketika menggelapkan kehadiran seorang pejuang gagah, menguji keteguhan dan azam di tengah kekacauan.

Verse 52

सात्यको5पि महाराज शरजालं निहत्य तत्‌ | द्रौणिमभ्यकिरत्‌ तूर्ण शरजालैरनेकथा,नरेश्वर! उस समय सात्यकिने भी उस बाण-समूहको नष्ट करके तुरंत ही अश्वत्थामाके ऊपर अनेक प्रकारके बाणोंका जाल-सा बिछा दिया

Sañjaya berkata: Wahai raja agung, Sātyaki juga, setelah mematahkan jaring anak panah itu, segera menghujani putera Droṇa (Aśvatthāman) dengan pelbagai “jaring panah”. Pertukaran serangan ini memperlihatkan kemahiran dan tekad yang tidak mengenal jeda—setiap serangan dibalas tanpa berlengah, dan pertempuran kian memuncak melalui disiplin kepahlawanan, bukan keraguan peribadi.

Verse 53

तापयामास च ट्रौणिं शैनेय: परवीरहा । विमुक्तो मेघजालेन यथैव तपनस्तथा,फिर शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले युयुधानने मेघोंकी घटासे मुक्त हुए सूर्यकी भाँति द्रोणपुत्रको संताप देना आरम्भ किया

Sañjaya berkata: Dan Śaineya (Yuyudhāna), pembunuh wira musuh, mula membakar putera Droṇa. Setelah terlepas daripada jaring senjata laksana gumpalan awan, dia menyala menyerangnya seperti matahari yang bebas daripada timbunan awan lalu membahang dengan tenaga baharu. Rangkap ini menegaskan bahawa di bawah tekanan dharma dalam perang, keperkasaan digambarkan kian memuncak apabila benteng pertahanan yang menghalang telah dipecahkan.

Verse 54

शराणां च सहस्रेण पुनरेव समुद्यतः । सात्यकिश्छादयामास ननाद च महाबल:,महाबली सात्यकिने पुनः एक हजार बाणोंकी वर्षा करके अश्वत्थामाको ढक दिया और बड़े जोरसे गर्जना की

Sañjaya berkata: Bangkit sekali lagi, Sātyaki yang perkasa menghujani Aśvatthāman dengan seribu anak panah, menutupinya hingga hilang daripada pandangan, lalu mengaum dengan sekuat-kuatnya—suatu tindakan untuk menegakkan dominasi dan membangkitkan semangat di tengah hiruk-pikuk medan perang.

Verse 55

दृष्टवा पुत्रं च तं ग्रस्तं राहुणेव निशाकरम्‌ । अभ्यद्रवत शैनेयं भारद्वाज: प्रतापवान्‌

Sañjaya berkata: Melihat puteranya sendiri ditawan—laksana bulan ditelan Rāhu—Droṇa, putera Bharadvāja yang perkasa, segera meluru terus ke arah Śaineya (Sātyaki).

Verse 56

विव्याध च सुतीक्ष्णेन पृषत्केन महामृथे । परीप्सन्‌ स्वसुतं राजन्‌ वार्ष्णेयेनाभिपीडितम्‌

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran besar itu, sang guru, demi melindungi puteranya yang sedang ditekan hebat oleh Sātyaki dari keturunan Vṛṣṇi, memanahnya dengan anak panah yang tajam hingga melukainya.

Verse 57

सात्यकिस्तु रणे हित्वा गुरुपुत्रं महारथम्‌ । द्रोणं विव्याध विंशत्या सर्वपारशवै: शरै:

Sañjaya berkata: Namun di medan perang, Sātyaki mengetepikan dahulu maharathi, putera sang guru (Aśvatthāman), lalu memanah Droṇa dengan dua puluh anak panah, semuanya bertangkai besi.

Verse 58

तदन्तरममेयात्मा कौन्तेय: शत्रुतापन: । अभ्यद्रवद्‌ रणे क्रुद्धो द्रोणं प्रति महारथ:

Sañjaya berkata: Pada saat itu juga, Arjuna putera Kuntī—maharathi yang berjiwa perkasa tak terukur, pembakar musuh—mara dalam amarah dan meluru di medan perang terus menuju Droṇa.

Verse 59

ततो द्रोणश्व पार्थश्ष समेयातां महामृथे । यथा बुधश्च शुक्रश्न महाराज नभस्तले

Sañjaya berkata: Kemudian Droṇa dan Pārtha (Arjuna) bertemu dalam pertembungan besar itu. Wahai Raja, seolah-olah Budha (Merkuri) dan Śukra (Zuhrah/Venus) di angkasa saling berhadapan secara langsung.

Verse 86

अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌ । अलम्बुषने समरभूमिमें महारथी अभिमन्युको जोर-जोरसे गर्जना करके बारंबार डाँट बतायी और “खड़ा रह, खड़ा रह” ऐसा कहकर बड़े वेगसे उसपर धावा किया

Sañjaya berkata: Dengan kelajuan yang dahsyat, Abhimanyu—pahlawan kereta perang yang perkasa—menerjang Alambuṣa di medan laga. Sambil mengaum lantang dan berkali-kali mencabar, dia berseru, “Berdirilah teguh, berdiri!” lalu menyerbu terus dengan tenaga yang amat besar.

Verse 96

आर्ष्यशज्धि महेष्वासं पितुरत्यन्तवैरिणम्‌ । इसी प्रकार वीर अभिमन्युने भी बारंबार सिंहनाद करते हुए अपने पितृव्य भीमसेनके अत्यन्त वैरी महाधनुर्धर अलम्बुषपर वेगसे आक्रमण किया

Sañjaya berkata: Abhimanyu juga, sambil mengaum berulang-ulang seperti singa, menyerang dengan pantas ke arah Alambuṣa—pemanah perkasa yang menyimpan permusuhan yang tidak terlerai terhadap ayahnya, dan juga musuh yang getir bagi bapa saudaranya, Bhīmasena.

Verse 100

इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्यवधपर्वमें अलग्बुष और अभिमनन्‍्युका संग्रामविषयक सौवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sañjaya berkata: Demikianlah berakhir bab yang keseratus dalam Bhīṣma Parva Mahābhārata yang suci, dalam bahagian mengenai gugurnya Bhīṣma, yang menghuraikan pertempuran antara Alambuṣa dan Abhimanyu.

Verse 101

इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि अलम्बुषाभिमन्युयुद्धे एकाधिकशततमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Mahābhārata yang dimuliakan, pada Bhīṣma Parva—khususnya dalam bahagian mengenai gugurnya Bhīṣma—berakhirlah bab yang keseratus satu, tentang pertempuran Alambuṣā dan Abhimanyu.

Verse 163

पुष्पितै: किंशुकै राजन्‌ संस्तीर्ण इव पर्वत: । वे बाण राक्षसके शरीरको विदीर्ण करके उसके मर्मस्थानोंमें धँस गये। राजन्‌! उन बाणोंसे सम्पूर्ण अंगोंके क्षत-विक्षत हो जानेपर राक्षसराज अलम्बुष खिले हुए पलाशके वृक्षोंसे आच्छादित पर्वतकी भाँति सुशोभित होने लगा

Sañjaya berkata: Wahai Raja, anak-anak panah itu mengoyak tubuh raksasa itu dan menembusi titik-titik marmanya. Wahai Raja, apabila seluruh anggota tubuh Raja Rākṣasa Alambuṣa menjadi luka dan hancur oleh panah-panah itu, dia tampak berseri seperti sebuah gunung yang diselubungi pohon palāśa (kiṃśuka) yang sedang berbunga.

Verse 176

विबभौ राक्षसश्रेष्ठ: सज्वाल इव पर्वत: | सुवर्णमय पंखसे युक्त उन बाणोंको अपने अंगोंमें धारण किये महाबली राक्षसश्रेष्ठ अलम्बुष अग्निकी ज्वालाओंसे युक्त पर्वतकी भाँति शोभा पा रहा था

Sañjaya berkata: Alambuṣa, yang terunggul dalam kalangan rākṣasa, bersinar cemerlang—laksana gunung yang diselubungi jilatan api. Walau anak-anak panah bersayap emas tertancap pada anggota tubuhnya sendiri, rākṣasa yang maha perkasa itu tampak gemilang, seolah-olah puncak yang menyala. Gambaran ini menegaskan keindahan ngeri peperangan: meski terluka, seorang pahlawan yang kuat masih dapat tampak menggetarkan, namun sinar itu tidak terpisah daripada keganasan dan penderitaan.

Verse 186

महेन्द्रप्रतिमं कार्ष्णि छादयामास पत्रिभि: । महाराज! तब अमर्षशील अलम्बुषने कुपित होकर देवराज इन्द्रके समान पराक्रमी अर्जुनकुमारको पंखवाले बाणोंसे आच्छादित कर दिया

Sañjaya berkata: Wahai Raja, kemudian Alambuṣa yang mudah meluap amarah, dengan murka, menutupi putera Arjuna—perkasa laksana Indra, raja para dewa—dengan anak-anak panah bersayap, seakan hendak menenggelamkannya dengan kekuatan semata-mata dalam hiruk-pikuk pertempuran.

Verse 196

अभिमन्यु विनिर्भिद्य प्राविशन्‍्त धरातलम्‌ | उसके द्वारा छोड़े हुए यमदण्डके समान भयंकर एवं तीखे बाण अभिमन्युके शरीरको छेदकर धरतीमें समा गये

Sañjaya berkata: Setelah menembusi Abhimanyu, anak-anak panah itu masuk ke dalam bumi. Batang-batang panah itu—mengerikan dan setajam mata pisau, bagaikan tongkat Yama yang dilontar—merobek tubuh Abhimanyu lalu tenggelam ke tanah, menegaskan kekejaman pertempuran dan harga tragis yang ditanggung seorang pahlawan muda di tengah perang yang tercemar adharma.

Verse 216

चक्रे विमुखमासाद्य मयं शक्र इवाहवे । जैसे इन्द्र युद्धस्थलमें मयासुरको विमुख कर देते हैं

Sañjaya berkata: Setelah berhadapan dengan Maya, dia memaksanya berpaling—sebagaimana Indra (Śakra) di medan perang membuat asura Maya berundur. Demikianlah Abhimanyu, putera Subhadrā, memukul rākṣasa itu dengan anak panah berikat-simpul lalu menghalaunya keluar dari pertempuran, menegakkan keberanian dan disiplin medan perang dengan mematahkan semangat musuh, bukan semata-mata mengejar pembunuhan.

Verse 226

प्रादुश्षक्रे महामायां तामसीं परतापनाम्‌ | फिर समरांगणमें शत्रुसे पीड़ित एवं विमुख हुए राक्षसने शत्रुओंको तपानेवाली अपनी (अन्धकारमयी) तामसी महामाया प्रकट की

Sañjaya berkata: Rākṣasa itu, ditekan hebat oleh musuh hingga berpaling di medan perang, menzahirkan mahā-māyā miliknya—gelap, bersifat tamas, dan menyeksa para lawan—bertujuan mengelirukan musuh, bukan bertemu mereka dengan keberanian yang terus terang.

Verse 266

छादयामास समरे शरै: संनतपर्वभि: । इस प्रकार महापराक्रमी नरश्रेष्ठ अभिमन्युने उस दुरात्मा राक्षसकी मायाको नष्ट कर दिया और अत्यन्त कुपित हो झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा उसे समरभूमिमें आच्छादित कर दिया

Sañjaya berkata: Di tengah-tengah pertempuran yang sengit, Abhimanyu—yang terunggul antara manusia dan perkasa dalam keberanian—mematahkan sihir tipu daya rākṣasa yang durjana itu. Kemudian, dengan amarah yang benar menyala-nyala, dia menutupi musuh itu di medan perang dengan anak panah yang beruas bengkok, hingga menenggelamkannya sepenuhnya.

Verse 276

सर्वस्त्रविदमेयात्मा वारयामास फाल्गुनि: । उस राक्षसने और भी बहुत-सी जिन-जिन मायाओंका प्रयोग किया, उन सबको सम्पूर्ण अस्त्रोंके ज्ञाता अनन्त आत्मबलसे सम्पन्न अभिमन्युने नष्ट कर दिया

Sañjaya berkata: Abhimanyu—yang mengetahui segala senjata dan berjiwa tak terukur—menahan serta mematahkan serangan-serangan tipu daya itu. Apa jua lagi helah ilusi yang digunakan rākṣasa itu, Abhimanyu, yang dikurniai kekuatan batin yang tidak habis-habis dan pengetahuan lengkap tentang persenjataan, memusnahkan semuanya.

Verse 286

रथं तत्रैव संत्यज्य प्राद्रवन्महतो भयात्‌ । अपनी माया नष्ट हो जानेपर सायकोंकी मार खाता हुआ राक्षस अलम्बुष अत्यन्त भयके कारण अपने रथको वहीं छोड़कर भाग गया

Sañjaya berkata: Dihinggapi ketakutan yang besar, dia meninggalkan keretanya di tempat itu juga lalu melarikan diri. Setelah mayanya musnah dan dia dihujani tikaman anak panah, rākṣasa Alambusha, kerana ngeri yang melampau, meninggalkan kereta perangnya di medan tempur dan berundur dengan aib di tengah gelora perang.