Adhyaya 49: The Padmanābha Dvādaśī Observance, with the Eulogy of Lamp-Offering Merit

Verse 1

दुर्वासा उवाच । तद्वदाश्वयुजे मासि द्वादशीं शुक्लपक्षतः । संकल्प्याभ्यर्चयेद् देवं पद्मनाभं सनातनम् ॥ ४९.१ ॥

दुर्वासा म्हणाले—तसेच आश्वयुज महिन्यात शुक्लपक्षातील द्वादशीला संकल्प करून सनातन देव पद्मनाभाची पूजा करावी.

Verse 2

पद्मनाभाय पादौ तु कटिं वै पद्मयोनये । उदरं सर्वदेवाय पुष्कराक्षाय वै उरः । अव्ययाय तथा पाणिं प्राग्वदस्त्राणि पूजयेत् ॥ ४९.२ ॥

पद्मनाभाला पाय, पद्मयोनीला कटी, सर्वदेवाला उदर आणि पुष्कराक्षाला उर अर्पण (न्यास) करावा. तसेच अव्ययाला हात अर्पण करून, पूर्वीप्रमाणे अस्त्र-मंत्रांची पूजा करावी.

Verse 3

प्रभवाय शिरः पूज्य प्राग्वदग्रे घटं न्यसेत् । तस्मिन् सौवर्णकं देवं पद्मनाभं तु विन्यसेत् ॥ ४९.३ ॥

पूर्वविधीनुसार शिरःपूजन करून, पुढे कलश ठेवावा; त्यात सुवर्णमय पद्मनाभ देवाची स्थापना करावी।

Verse 4

तमेव देवं सम्पूज्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । प्रभातायां तु शर्वर्यां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं कॄते तु यत् पुण्यं तन्निबोध महामुने ॥ ४९.४ ॥

त्याच देवाचे गंध, पुष्प इत्यादींनी क्रमाने सम्यक पूजन करून, रात्रि संपल्यावर प्रभाती ब्राह्मणाला निवेदन करावे; असे केल्याने जे पुण्य मिळते ते ऐक, हे महामुने।

Verse 5

आसीत्कृतयुगे राजा भद्राश्वो नाम वीर्यवान् । यस्य नाम्नाऽभवद्वर्षं भद्राश्वं नाम नामतः ॥ ४९.५ ॥

कृतयुगात भद्राश्व नावाचा पराक्रमी राजा होता; त्याच्या नावावरून एक वर्ष (प्रदेश) ‘भद्राश्व’ या नावाने प्रसिद्ध झाले।

Verse 6

तस्यागस्त्यः कदाचित् तु गृहमागत्य सत्तम । उवाच सप्तारात्रं तु वसामि भवतो गृहे ॥ ४९.६ ॥

तेव्हा अगस्त्य कधीतरी त्याच्या घरी येऊन म्हणाले—“हे सत्तम, मी तुमच्या घरी सात रात्री राहीन।”

Verse 7

तं राजा शिरसा भूत्वा स्थीयतामित्यभाषत । तस्य कान्तिमती नाम भार्या परमशोभना ॥ ४९.७ ॥

राजाने शिर नतमस्तक होऊन म्हणाले—“ठीक आहे, आपण येथेच रहा।” त्याची ‘कान्तिमती’ नावाची अत्यंत शोभिवंत पत्नी होती।

Verse 8

तस्यास्तेजः समभवद् द्वादशादित्यसंनिभम् । शतानि पञ्च तस्यासन् सपत्नीनां यतव्रत ॥ ४९.८ ॥

तेव्हा तिचे तेज द्वादश आदित्यांसारखे प्रकट झाले। त्याच्या पाचशे सपत्नी व्रतस्थ, तेथे उपस्थित होत्या।

Verse 9

ताः दास्य इव कर्माणि कुर्वन्त्यहरहः शुभाः । कान्तिमत्या महाभाग भयात् त्रस्ताः विचेतसः ॥ ४९.९ ॥

त्या शुभ स्त्रिया दासीप्रमाणे दररोज कामे करीत. कान्तिमतीच्या भयाने त्या त्रस्त व चित्तविकल झाल्या होत्या.

Verse 10

तामगस्त्यस्तथा दृष्ट्वा रूपतेजोऽन्वितां शुभाम् । सपत्न्यश्च भयात्तस्याः कुर्वन्त्यः कर्म शोभनम् । राजा तु तस्या मुदितं मुखमेवावलोकयन् ॥ ४९.१० ॥

अगस्त्यांनी तिला—शुभ, रूप व तेजयुक्त—पाहिले. तिच्या भयाने सपत्न्या शोभनीय रीतीने कर्तव्य करू लागल्या; आणि राजा मात्र तिचे प्रसन्न मुखच पाहत राहिला.

Verse 11

एवंभूतामथो दृष्ट्वा राज्ञीं परमशोभनाम् । साधु साधु जगन्नाथेत्यगस्त्यः प्राह हर्षितः ॥ ४९.११ ॥

अशी परम शोभामय राणी पाहून अगस्त्य आनंदित होऊन म्हणाले—“साधु साधु, हे जगन्नाथ!”

Verse 12

द्वितीये दिवसेऽप्येवं राज्ञीं दृष्ट्वा महाप्रभाम् । अहो मुष्टमहो मुष्टं जगदेतच्चराचरम् । इत्यगस्त्यो द्वितीयेऽह्नि राज्ञीं दृष्ट्वाऽभ्युवाच ह ॥ ४९.१२ ॥

दुसऱ्या दिवशीही त्या महाप्रभा राणीला पाहून अगस्त्य म्हणाले—“अहो, किती अद्भुत! किती अद्भुत! हे संपूर्ण चराचर जगत!” अशा रीतीने दुसऱ्या दिवशी राणीला पाहून त्यांनी तिला संबोधिले.

Verse 13

तृतीयेऽहनि तां दृष्ट्वा पुनरेवमुवाच ह । अहो मूढा न जानन्ति गोविन्दं परमेश्वरम् । य एकेऽह्नि फलं चै तद् राज्ञे तुष्टः प्रदत्तवान् ॥ ४९.१३ ॥

तिसऱ्या दिवशी तिला पाहून तो पुन्हा म्हणाला—“अहो! मोहग्रस्त लोक गोविंद परमेश्वराला ओळखत नाहीत. एका दिवसात जे फळ मिळते, तेच प्रसन्न होऊन त्याने राजाला दिले.”

Verse 14

चतुर्थे दिवसे हस्तावुत्क्षिप्य पुनरब्रवीत् । साधु साधु जगन्नाथ स्त्री शूद्राः साधु साध्विति । द्विजाः साधु नृपाः साधु वैश्याः साधु पुनः पुनः ॥ ४९.१४ ॥

चौथ्या दिवशी हात उंचावून तो पुन्हा म्हणाला—“साधु, साधु, हे जगन्नाथ! स्त्रिया व शूद्र ‘साधु-साधु’ म्हणतात; द्विज ‘साधु’ म्हणतात; राजे ‘साधु’ म्हणतात; वैश्यही पुन्हा पुन्हा ‘साधु’ म्हणतात.”

Verse 15

साधु भद्राश्व साधु त्वं भोऽगस्त्य साधु साधु ते । साधु प्रह्लाद ते साधु ध्रुव साधो महाव्रत । एवमुक्त्वा ननर्तोच्चैरगस्त्यो राजसन्निधौ ॥ ४९.१५ ॥

असे म्हणत—“साधु भद्राश्व, साधु तू. हे अगस्त्य, तुला साधु-साधु. प्रह्लाद, तुला साधु. ध्रुव, साधु—हे महाव्रती!”—अगस्त्य राजासमोर मोठ्याने नाचू लागला.

Verse 16

एवम्भूतं च तं दृष्ट्वा सपत्निको नृपोत्तमः । किं हर्षकारणं ब्रह्मन् येनेत्थं नृत्यते भवान् ॥ ४९.१६ ॥

त्याला अशा अवस्थेत पाहून, राणीसमवेत श्रेष्ठ राजाने विचारले—“हे ब्राह्मण, तुमच्या हर्षाचे कारण काय, ज्यामुळे तुम्ही अशा रीतीने नृत्य करता?”

Verse 17

अगस्त्य उवाच । अहो मूर्खः कुराज त्वमहो मूर्खानुगास्त्वमी । अहो पुरोहिता मूर्खा ये न जानन्ति मे मतम् ॥ ४९.१७ ॥

अगस्त्य म्हणाले—“अहो! हे दुष्ट राजा, तू मूर्ख आहेस; तुझे अनुयायीही मूर्ख आहेत. अहो! जे माझे मत जाणत नाहीत ते पुरोहितही मूर्ख आहेत.”

Verse 18

एवमुक्ते ततो राजा कृताञ्जलिरभाषत । न जानीमो वयं ब्रह्मन् प्रश्नमेतत् त्वयेरितम् । कथयस्व महाभाग यद्यनुग्रहकृद् भवान् ॥ ४९.१८ ॥

असे म्हटल्यावर राजा हात जोडून म्हणाला: "हे ब्राह्मण, तुम्ही विचारलेला हा प्रश्न आम्हाला समजत नाही. हे महाभाग, जर तुम्ही कृपा करू इच्छित असाल तर कृपया याचे स्पष्टीकरण द्या."

Verse 19

अगस्त्य उवाच । इयं राज्ञी त्वया याऽभूद् दासी वैश्यस्य वैदिशे । नगरे हरिदत्तस्य त्वमस्याः पतिरेव च । तस्यैव कर्मकारोऽभूच्छूद्रः सेवनतत्परः ॥ ४९.१९ ॥

अगस्त्य म्हणाले: "ही राणी, जी तुझ्यासोबत आहे, विदिशा नगरातील वैश्य हरिदत्तची दासी होती. आणि तू स्वतः तिचा पती होतास. सेवेत तत्पर असलेला एक शूद्र त्याचा मजूर झाला."

Verse 20

स वैश्योऽश्वयुजे मासि द्वादश्यां नियतः स्थितः । स्वयं विष्ण्वालयं गत्वा पुष्पधूपादिभिर्हरिम् ॥ ४९.२० ॥

तो वैश्य, आश्विन महिन्यातील द्वादशी तिथीला नियमपूर्वक राहून, स्वतः विष्णू मंदिरात जातो आणि पुष्प, धूप इत्यादींनी हरीची पूजा करतो।

Verse 21

अभ्यर्च्य स्वगृहं प्रायाद् भवन्तौ रक्षपालकौ । स्थाप्य द्वावपि दीपानां ज्वलनार्थं महामते ॥ ४९.२१ ॥

पूजा केल्यानंतर तो आपल्या घरी गेला. हे महामते, त्याने तुम्हा दोघांना दिवे लावून ठेवण्यासाठी रक्षक आणि संरक्षक म्हणून तिथे नियुक्त केले।

Verse 22

गते वैश्ये भवन्तौथ दीपान् प्रज्वाल्य संस्थितौ । यावत् प्रभाता रजनी निशामेकां नरोत्तम ॥ ४९.२२ ॥

वैश्य निघून गेल्यावर, हे नरोत्तमा, तुम्ही दोघे तिथे दिवे लावून रात्र संपेपर्यंत म्हणजे सकाळ होईपर्यंत तिथेच राहिलात—एका रात्रीचे जागरण करत।

Verse 23

ततः काले मृतौ तौ तु उभौ द्वावपि दम्पती । तेन पुण्येन ते जन्म प्रियव्रतगृहेऽभवत् ॥ ४९.२३ ॥

नंतर काळ येताच ते दोघेही पती-पत्नी मृत्युमुखी पडले; आणि त्या पुण्याच्या प्रभावाने त्यांचा पुढील जन्म प्रियव्रताच्या घरी झाला।

Verse 24

इयं तु पत्नी ते जाता पुरा वैश्यस्य दासिका । पारक्यस्यापि दीपस्य ज्वालितस्य हरेर्गृहे ॥ ४९.२४ ॥

परंतु ही स्त्री जी आता तुझी पत्नी झाली आहे, पूर्वी एका वैश्याच्या घरी दासी होती; तिने हरिच्या घरी दुसऱ्याचा दिवाही पेटविला होता।

Verse 25

यः पुनः स्वेन वित्तेन विष्णोरग्रे प्रदीपकम् । ज्वालयेत् तस्य यत् पुण्यं तत् सङ्ख्यातुं न शक्यते । तेन साधो हरे साधु इत्युक्तं वचनं मया ॥ ४९.२५ ॥

आणि जो कोणी आपल्या धनाने विष्णूच्या समोर दीप प्रज्वलित करतो, त्याचे पुण्य मोजता येत नाही. म्हणून, हे साधो, ‘हरे, साधु साधु’ असे वचन मी उच्चारले आहे।

Verse 26

कृते संवत्सरे भक्तिं हरेः कृत्वा विचक्षणः । संवत्सरार्धं त्रेतायां सममेतन्न संशयः ॥ ४९.२६ ॥

विवेकी पुरुष कृतयुगात एक वर्ष हरिभक्ती केल्यास जे फळ मिळते, तेच फळ त्रेतायुगात अर्धवर्ष भक्तीने—निःसंशय—मिळते।

Verse 27

त्रिमासे द्वापरे भक्त्या पूजयँल्लभते फलम् । नमो नारायणायेति उक्त्वा कलौ तु लभते फलम् । तेन मुष्टं जगद्विष्णोर्भक्तिमात्रं मयेरितम् ॥ ४९.२७ ॥

द्वापरयुगात तीन महिने भक्तीने पूजा करणारा फळ मिळवतो; पण कलियुगात केवळ ‘नमो नारायणाय’ असे उच्चारल्यानेच फळ मिळते. म्हणून जगासाठी विष्णुभक्तीच मी संक्षेपाने सांगितली आहे।

Verse 28

पारक्यदीपस्योत्कर्षाद् वै देवाग्रे फलमीदृशम् । प्राप्तं फलं त्वया राजन् फलमेतन् मयेरितम् । अहो मूढा न जानन्ति हरेर्दीपक्रियाफलम् ॥ ४९.२८ ॥

परक्य नावाने अर्पिलेल्या दीपाच्या श्रेष्ठ प्रभावामुळे देवापुढे असे फळ मिळते. हे राजन्, ते फळ तू प्राप्त केलेस; हे फळ मीच सांगितले आहे. अहो, मोहग्रस्त लोक हरिसाठी दीपदान करण्याचे फळ जाणत नाहीत.

Verse 29

एवं विधं द्विजा ये च राजानो ये च भक्तितः । यजन्ते विविधैर्यज्ञैस्तेन ते साधवः स्मृताः ॥ ४९.२९ ॥

हे द्विजांनो, जे लोक आणि राजेही भक्तीने विविध यज्ञांनी यजन करतात, त्या आचरणामुळेच ते साधू (सज्जन) मानले जातात.

Verse 30

अहं तमेव मुक्त्वा अन्यं न पश्यामि महीतले । तेन साधोऽगस्त्येति मया चात्मा प्रशंसितः । हर्षेण महता राजन् व्याक्षिप्तेन मयेरितम् ॥ ४९.३० ॥

त्याला सोडून पृथ्वीवर मला त्याच्यासारखा दुसरा कोणी दिसत नाही. म्हणून, हे साधो, मी त्याची ‘अगस्त्य’ म्हणून प्रशंसा केली, आणि त्या वचनात माझीही प्रशंसा झाली. हे राजन्, महान हर्षाने भारावून मी हे बोललो.

Verse 31

सा स्त्री धन्या स शूद्रस्तु तथा धन्यतरो मतः । भर्तुः सुश्रूषणं कृत्वा तत्परोक्षे हरेरिति ॥ ४९.३१ ॥

ती स्त्री धन्य आहे, आणि तो शूद्रही धन्य आहे—उलट अधिक धन्य मानला जातो—कारण पतीची सेवा करून, त्याच्या अनुपस्थितीतही तो/ती ‘हरी’चे स्मरण-जप करतो/करते.

Verse 32

सा स्त्री धन्या तथा शूद्रो द्विजसुश्रूषणे रतः । तदनुज्ञया हरेर्भक्तिः स्त्री शूद्रो तेन साध्विति ॥ ४९.३२ ॥

ती स्त्री धन्य आहे, आणि तो शूद्रही धन्य आहे, जो द्विजांची सुश्रूषा करण्यात रत असतो. त्यांच्या अनुमतीने हरिभक्ती प्रशंसनीय आहे; त्यामुळे स्त्री व शूद्र साध्वी/साधू मानले जातात.

Verse 33

असुरं भावमास्थाय प्रह्लादः पुरुषोत्तमम् । मुक्त्वा चान्यं न जानाति तेनासौ साधुरुच्यते ॥ ४९.३३ ॥

असुरभाव धारण करूनही प्रह्लाद फक्त पुरुषोत्तमालाच ओळखतो; इतर सर्व सोडून तो दुसऱ्याला जाणत नाही. म्हणून तो साधू म्हणतात.

Verse 34

प्रजापतिकुले भूत्वा बाल एव वनं गतः । आराध्य विष्णुं प्राप्तं तत् स्थानं परमशोभनम् । तेन साधो ध्रुवेत्येवं मयोक्तं राजसत्तम ॥ ४९.३४ ॥

प्रजापतीच्या कुळात जन्म घेऊन तो बालपणीच वनात गेला. विष्णूची आराधना करून त्याने ते परम शोभन धाम प्राप्त केले. म्हणून, हे राजश्रेष्ठा, ध्रुव साधू आहे असे मी सांगितले.

Verse 35

इति राजा वचः श्रुत्वा अगस्त्यस्य महात्मनः । अल्पोपदेशराजासौ पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ॥ ४९.३५ ॥

अशा रीतीने महात्मा अगस्त्यांचे वचन ऐकून तो राजा—थोडा उपदेश मिळाल्यावर—मुनिश्रेष्ठास पुन्हा प्रश्न करू लागला.

Verse 36

अगस्त्यश्च महाभागः कार्तिक्यां पुष्करं व्रजन् । गतेऽगस्त्ये प्रगच्छन् वै भद्राश्वस्य निवेशनम् ॥ ४९.३६ ॥

आणि भाग्यवान अगस्त्य मुनी कार्तिक महिन्यात पुष्करकडे निघाले; अगस्त्य निघून गेल्यावर तो भद्राश्वाच्या निवासस्थानी पुढे गेला.

Verse 37

पृष्टश्च राज्ञा तामेव द्वादशीं मुनिसत्तमः । दुर्वासा उवाच । इदमेव मया तुभ्यं कथितं ते तपोधन ॥ ४९.३७ ॥

राजाने त्याच द्वादशी-व्रताविषयी विचारले असता मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा म्हणाले—हे तपोधन, हेच मी तुला सांगितले आहे.

Verse 38

कथयित्वा पुनर्वाक्यमगस्त्यो नृपसत्तमम् । उवाच पुष्करं यामि पुनरेष्यामि ते गृहम् । एवमुक्त्वा जगामाशु सद्योऽदर्शनतां मुनिः ॥ ४९.३८ ॥

पुन्हा काही बोलून मुनि अगस्त्याने नृपश्रेष्ठास म्हटले— “मी पुष्कर तीर्थास जातो; पुन्हा परत येऊन तुझ्या घरी येईन.” असे म्हणून तो मुनि त्वरेने निघून गेला आणि तत्क्षणी अदृश्य झाला.

Verse 39

राजाऽपि तेन विधिना पद्मनाभस्य द्वादशीम् । उपोष्य परमं काममिह जन्मनि चाप्तवान् ॥ ४९.३९ ॥

राजानेही त्या विधीनुसार पद्मनाभाची द्वादशी-व्रत-उपवास केला आणि याच जन्मात परम अभिष्ट फल प्राप्त केले.

Verse 40

सपत्नीको नृपवरॊ द्वादशीं समुपोष्य च । इह जन्मनि राजा ऽसौ पुत्रपौत्रांस्तथा ऽऽप्तवान् ॥ ४९.४० ॥

तो नृपश्रेष्ठ पत्नीसमवेत द्वादशीचा विधिपूर्वक उपवास करून, याच जन्मात पुत्र व पौत्रही प्राप्त करून गेला.