Adhyaya 29: The Birth and Marriages of the Direction-Goddesses and the Daśamī Observance
Diśā-kanyā-janma vivāhaś ca (Daśamī-vrata-prasaṅgaḥ)
Ritual-Manual (tithi-vrata) with Cosmogonic Etiology
या अध्यायात महातपा राजाला सांगतो की ब्रह्माच्या आदिसृष्टीत निर्माण झालेल्या जीवांना कुठे वसवावे याची चिंता झाली. ब्रह्माच्या कानांतून दहा तेजस्वी दिशाकन्या प्रकट झाल्या—चार मुख्य दिशा, ऊर्ध्वा व अधरा, आणि आणखी चार सुंदर कन्या. त्यांनी निवासस्थान व योग्य पती मागितले. ब्रह्माने त्यांना ब्रह्मांडात स्थान दिले, लोकपाल निर्माण करून विवाह ठरविले—इंद्र, अग्नी, यम, निरृती, वरुण, वायू, धनद (कुबेर) आणि ईशान यांना दिशाकन्या अर्पण केल्या; ऊर्ध्वा स्वयंभूला व अधरा शेषाला दिली. पुढे दशमी तिथी त्यांची प्रिय मानून दाशमी-व्रताचा प्रसंग येतो; दध्यन्न-सेवन शुद्धिकारक सांगितले आहे. श्रद्धेने श्रवण/पालन केल्यास पापक्षय व मृत्यूनंतर ब्रह्मलोकी प्रतिष्ठा मिळते असे फलश्रुतीत म्हटले आहे.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 29
Verse 1
महातपा उवाच । शृणु राजन्नवहितः प्रजापाल कथामिमाम् । यदा दिशः समुत्पन्नाः श्रोत्रेभ्यः पृथिवीपते ॥ २९.१ ॥
महातपा म्हणाले—हे राजन्, सावध होऊन ऐक; हे प्रजापालक, ही कथा ऐक. हे पृथ्वीपते, जेव्हा दिशा कानांतून उत्पन्न झाल्या (त्या काळाची ही कथा आहे)।
Verse 2
ब्रह्मणः सृजतः सृष्टिमादिसर्गे समुत्थिते । चिन्ताभून्महती को मे प्रजाः सृष्टा धरिष्यति ॥ २९.२ ॥
ब्रह्मा सृष्टी निर्माण करीत असता आणि आदिसर्ग प्रकट झाल्यावर, त्यांच्या मनात मोठी चिंता उत्पन्न झाली—“मी निर्माण केलेल्या प्रजांचे धारण-पोषण कोण करील?”
Verse 3
एवं चिन्तयतस्तस्य अवकाशं प्रजास्विह । प्रादुर्बभूवुः श्रोत्रेभ्यः दश कन्या महाप्रभाः ॥ २९.३ ॥
तो असे चिंतन करीत, येथे प्रजांमध्ये अवकाश शोधीत असता; तेव्हा त्यांच्या कानांतून सहसा महान तेजस्वी अशा दहा कन्या प्रकट झाल्या।
Verse 4
पूर्वा च दक्षिणा चैव प्रतीची चोत्तरा तथा । ऊर्ध्वाधरा च षण्मुख्याः कन्या ह्यासंस्तदा नृप ॥ २९.४ ॥
पूर्वा व दक्षिणा, तसेच प्रतीची व उत्तरा; आणि ऊर्ध्वा व अधरा—अशा सहा मुख्यरूपिणी कन्या त्या वेळी, हे नृप, उपस्थित होत्या।
Verse 5
अन्याश्चतस्त्रस्तेषां तु कन्याः परमशोभनाः । रूपस्विन्यो महाभागा गाम्भीर्येण समन्विताः ॥ २९.५ ॥
त्यांच्यात आणखी चार कन्या परम शोभनीय होत्या—तेजस्वी रूपवत्या, महाभाग्यशालिनी आणि गाम्भीर्य व गरिमेने युक्त।
Verse 6
ता ऊचुः प्रणयाद्देवं प्रजापतिमकल्मषम् । अवकाशं तु नो देहि देवदेव प्रजापते ॥ २९.६ ॥
त्या स्नेहयुक्त भक्तिभावाने निष्कलंक देव प्रजापतीस म्हणाल्या—“हे देवदेव, हे प्रजापते! आम्हांस अवकाश (स्थान/संधी) द्या.”
Verse 7
यत्र तिष्ठामहे सर्वा भर्तृभिः सहिताः सुखम् । पतयश्च महाभागा देहि नोऽव्यक्तसम्भव ॥ २९.७ ॥
आम्हांस असा देश द्या की जिथे आम्ही सर्वजणी आपल्या पतींसह सुखाने राहू, आणि आमचे महाभाग्यशाली स्वामीही (तेथे निवास करतील)। हे अव्यक्तसम्भव, हे आम्हांस द्या।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । ब्रह्माण्डमेतत् सुश्रॊण्यः शतकोटिप्रविस्तरम् । तस्यान्ते स्वेच्छया भद्रा उष्यतां मा विलम्बत ॥ २९.८ ॥
ब्रह्मा म्हणाले—“हे सुश्रोणि! हे ब्रह्माण्ड शतकोटी विस्ताराचे आहे. हे भद्रे! याच्या सीमेवर स्वेच्छेने निवास करा; विलंब करू नका.”
Verse 9
भर्तॄंश्च वः प्रयच्छामि सृष्ट्वा रूपस्विनोऽनघाः । यथेष्टं गम्यतां देशो यस्या यो रोचतेऽधुना ॥ २९.९ ॥
“आणि मी तुम्हांस पतीही देईन—त्यांना रूपवान व अनघ (निर्दोष) निर्माण करून. आता जिच्या मनास जो देश रुचेल, ती आपल्या इच्छेने तेथे जावो.”
Verse 10
एवमुक्ताश्च ताः सर्वा यथेष्टं प्रययुस्तदा । ब्रह्मापि ससृजे तूर्णं लोकपालान् महाबलान् ॥ २९.१० ॥
अशा प्रकारे सांगितल्यावर त्या सर्व जणी तेव्हा आपल्या इच्छेनुसार निघून गेल्या. आणि ब्रह्म्यानेही त्वरेने महाबलवान लोकपालांची सृष्टी केली.
Verse 11
सृष्ट्वा तु लोकपालांस्तु ताः कन्याः पुनराह्वयत् । विवाहं कारयामास ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ २९.११ ॥
लोकपालांची सृष्टी करून ब्रह्म्याने त्या कन्यांना पुन्हा बोलावले. लोकपितामह ब्रह्म्याने त्यांचे विवाह लावून दिले.
Verse 12
एकामिन्द्राय स प्रादादग्नयेऽन्यां यमाय च । निरृताय च देवाय वरुणाय महात्मने ॥ २९.१२ ॥
त्याने एक (कन्या) इंद्राला दिली, दुसरी अग्नीला आणि (एक) यमाला. तसेच देव निरृतिला आणि महात्मा वरुणालाही दिली.
Verse 13
वायवे धनदेशाय ईशानाय च सुव्रत । ऊर्ध्वां स्वयमधिष्ठाय शेषायाधो व्यवस्थिताम् ॥ २९.१३ ॥
वायूला, धनद (कुबेर)ला आणि ईशानाला (नेमले). हे सुव्रत! ती स्वतः वर अधिष्ठान करून, खाली शेषासाठी स्थित राहते.
Verse 14
एवं दत्त्वा पुनर्ब्रह्मा तिथिं प्रादाद्दिशां पुनः । दशमीं भर्तृनाम्नास्तु दध्यन्नं भोजनं प्रभुः ॥ २९.१४ ॥
अशा रीतीने देऊन ब्रह्म्याने पुन्हा दिशांना तिथीचे विधान केले. आणि ‘भर्तृ’ नावाच्या दशमीला प्रभूंनी दध्यन्न (दही-भात) हे भोजन-नैवेद्य ठरवले.
Verse 15
ततः प्रभृति ता देव्यः सेन्द्राद्याः परिकीर्तिताः । दशमी च तिथिस्तासामतीव दयिताभवत् ॥ २९.१५ ॥
त्यानंतर इंद्रादि देवतांशी संबंधित त्या देव्या यथाविधी वर्णिल्या गेल्या; आणि त्यांमध्ये दशमी तिथी अत्यंत प्रिय ठरली।
Verse 16
तस्यां दध्याशनो यस्तु सुव्रती भवते नरः । तस्य पापक्शयं तास्तु कुर्वन्त्यहरहर्नृप ॥ २९.१६ ॥
हे नृप, त्या व्रतात जो मनुष्य दहीचे सेवन करतो तो सुव्रती होतो; आणि त्या (देव्या/विधी) त्याच्या पापांचा क्षय दररोज करतात।
Verse 17
यश्चैतच्छृणुयाज्जन्म दिशां नियतमानसः । स प्रतिष्ठामवाप्नोति ब्रह्मलोके न संशयः ॥ २९.१७ ॥
आणि जो संयत मनाने दिशांच्या उत्पत्तीचे हे वर्णन ऐकतो, तो ब्रह्मलोकात प्रतिष्ठा प्राप्त करतो—यात संशय नाही।
Frequently Asked Questions
The text links cosmic order (directional governance through lokapālas and personified diśās) with human ethical practice: attentive listening (śravaṇa) and observance on Daśamī, including prescribed food (dadhyanna), are presented as means for pāpa-kṣaya and attaining stable posthumous standing (pratiṣṭhā) in Brahmaloka.
The chapter specifies the lunar day Daśamī (the tenth tithi) as especially dear to the diśā-devīs and recommends dadhyanna consumption on that tithi as part of a suvrata-oriented observance.
Rather than naming landscapes, the narrative models ‘balance’ as spatial regulation: the diśās are assigned places within the brahmāṇḍa and paired with lokapālas, implying that ordered directions and governance stabilize the world’s habitation capacity—an abstract Purāṇic analogue to maintaining terrestrial equilibrium.
No royal dynasties are enumerated. The narrative references cosmological administrators and deities—Brahmā, Indra, Agni, Yama, Nirṛti, Varuṇa, Vāyu, Dhanada (Kubera), Īśāna, Śeṣa, and Svayaṃ—as the principal figures structuring space and ritual authority.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.