Adhyaya 138: The Episode of the Khañjarīṭa Bird (and the Saukarava Tīrtha’s Merit)
Khañjarīṭopākhyānam
Tīrtha-māhātmya (Pilgrimage-Ethics) and Ritual-Instruction framed as ecological-terrestrial ethics
या अध्यायात पृथिवी वराहाला विचारते—सौकरव क्षेत्राचा प्रभाव काय, ‘अकाममृत्यू’ (अनिच्छित मृत्यू) झाला तरी मनुष्यजन्म कसा मिळतो, तसेच भक्तीने केलेले गायन, वादन, नृत्य, जागरण-नियम, आणि दान (अन्न, पाणी, गाई इ.) यांचे फळ काय; तसेच स्वच्छता, लेपन, सुगंध, पुष्प, धूप, दीप व नैवेद्य अर्पण यांचा परिणाम काय. वराह खञ्जरीट पक्ष्याची कथा सांगतात: अजीर्णामुळे पक्षी मरतो, आदित्य/सूर्यतीर्थी गंगेत टाकला जातो, आणि पुढे धनवान वैश्यकुळात विष्णुभक्त पुत्र म्हणून जन्म घेतो. तो बालक कुटुंबाला सौकरव यात्रेस प्रवृत्त करतो व संसाराची अस्थिरता (जन्मोजन्मी अनेक माता-पिता व संतती) समजावतो. कुटुंब सौकरवला जाऊन विशेषतः गोदानासह महादाने देते, प्रिय द्वादशीच्या आसपास व्रत-नियम पाळते, आणि क्षेत्रप्रभावाने मोक्ष व श्वेतद्वीपप्राप्ती मिळवते—दानधर्म, संयम व तीर्थमहिमा यांचा आदर्श येथे दाखविला आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 138
Verse 1
अथ खंजरिटोपाख्यानम् ॥ सूत उवाच ॥ एतत्पुण्यतमं श्रुत्वा रम्ये सौकरवे तदा ॥ गुणस्तवं च माहात्म्यं जात्यानां परिवर्तनम्
आता ‘खंजरिट’ नावाचे उपाख्यान. सूत म्हणाले—त्या रम्य सौकरव क्षेत्री हे परम पुण्यदायक आख्यान ऐकून (त्यांनी) गुणस्तवन, माहात्म्य आणि जातींच्या परिवर्तनाचे वर्णनही ऐकले।
Verse 2
इति खञ्जरीटोपाख्यानं समाप्तम्।
अशा प्रकारे ‘खंजरिटोपाख्यान’ समाप्त झाले।
Verse 3
ततः कमलपत्राक्षी सर्वधर्मविदां वरा ॥ विस्मयं परमं गत्वा निर्वृत्तेनान्तरात्मना।
त्यानंतर कमलपत्राक्षी, सर्व धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, परम विस्मयास पोहोचून अंतःकरणात शांत व तृप्त झाली।
Verse 4
पुनः पप्रच्छ तं देवं विस्मयाविष्टमानसा ॥ अहो तीर्थस्य माहात्म्यं क्षेत्रे सौकरवे तव।
पुन्हा विस्मयाने भरलेल्या मनाने तिने त्या देवाला विचारले—“अहो! तुमच्या सौकरव क्षेत्रातील या तीर्थाचे माहात्म्य किती महान आहे!”
Verse 5
अकामान्म्रियमाणस्य मानुषत्वमजायत ॥ किं वान्यद्वृत्तमाख्याहि क्षेत्रे सौकरवेऽमले।
“जो निष्काम अवस्थेत मरण पावत होता, त्याला पुन्हा मानुष्यत्व कसे मिळाले? आणि त्या निर्मळ सौकरव क्षेत्रात आणखी कोणता वृत्तांत घडला—सांगा.”
Verse 6
नृत्यतः कि भवेत्पुण्यं जाग्रतो वा फलं नु किम् ॥ गोदातुरन्नदातुर्वा जलदातुस्तु किं फलम्।
“नृत्य करणाऱ्यास कोणते पुण्य मिळते? किंवा जागरण करणाऱ्यास कोणते फळ मिळते? गोदान, अन्नदान आणि जलदान करणाऱ्यास कोणते फळ प्राप्त होते?”
Verse 7
सम्मार्जने लेपने वा गन्धपुष्पादिदानतः ॥ धूपदीपादिनैवेद्यैः किं फलं समुदीरितम्।
“सफाई (सम्मार्जन) व लेपन करण्याच्या सेवेतून, किंवा सुगंध, पुष्प इत्यादी दानातून; तसेच धूप, दीप व नैवेद्य अर्पणातून—यांचे फळ काय सांगितले आहे?”
Verse 8
अन्येन कर्मणा चैव जपयज्ञादिना अथवा ॥ कां गतिं प्रतिपद्यन्ते ये शुद्धमनसो जनाः।
आणखी इतर कर्मांनीही—जप, यज्ञ इत्यादींनी किंवा अन्य प्रकारे—शुद्ध मनाचे लोक कोणती गति प्राप्त करतात?
Verse 9
शृण्वन्त्या मे महज्जातं चित्ते कौतूहलं परम् ॥ गायमानस्य किं पुण्यं वाद्यमानस्य किं फलम्।
ऐकत असता माझ्या चित्तात महान व परम कुतूहल उत्पन्न झाले आहे—गाणाऱ्याचे कोणते पुण्य आणि वाद्य वाजविणाऱ्याचे कोणते फळ?
Verse 10
तव भक्तसुखार्याय तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ ततो मह्या वचः श्रुत्वा सर्वदेवमयो हरिः।
तुमच्या भक्तांच्या सुख-कल्याणासाठी हे सांगणे तुम्हालाच योग्य आहे. मग माझे वचन ऐकून, सर्वदेवमय हरिने उत्तर दिले.
Verse 11
सर्वं ते कथयिष्यामि पुण्यकर्म सुखावहम् ॥ तस्मिन्सौकरवे पक्षी खञ्जरीटस्तु कीटकान्।
मी तुला सर्व सांगीन—सुख देणारे पुण्यकर्म. त्या सौकरव प्रदेशात खञ्जरीट नावाचा पक्षी (कीटकांविषयी)…
Verse 12
बहून् भुक्त्वा हि वसुधे अजीर्णभृशपीडितः ॥ मरणं समनुप्राप्तः पतितः स्वेन कर्मणा
हे वसुधे, फार खाल्ल्यामुळे तो अजीर्णाने अत्यंत पीडित झाला; मग स्वतःच्या कर्मामुळे त्या अवस्थेत पडून मृत्यूला प्राप्त झाला.
Verse 13
सम्प्राप्तास्तत्र वै बालाः क्रीडन्तस्तं मृतं खगम् ॥ ग्रहीष्याम इति प्रोच्य धावन्तस्तत्र तत्र ह
तेथे खेळत खेळत काही मुले आली. तो मेलेला पक्षी पाहून ते म्हणाले—“आपण याला पकडू,” आणि इकडे-तिकडे धावू लागले।
Verse 14
ममायं वै ममायं वै जिघृक्षन्तः परस्परम् ॥ सङ्घर्षात्कलहं चक्रुर्भृशं क्रीडनकोत्सुकाः
“हे माझे—हे माझे,” असे म्हणत ते एकमेकांकडून ते हिसकावू लागले; धक्काबुक्कीमुळे, खेळासाठी अतिशय उत्सुक होऊन, त्यांनी मोठा कलह केला।
Verse 15
तत एको गृहीत्वैनं गङ्गाम्भसि समाक्षिपत् ॥ युष्माकमेव भवतु नानेनास्मत्प्रयोजनम्
मग त्यांपैकी एकाने ते उचलून गंगेच्या पाण्यात फेकले आणि म्हणाला—“हे तुमचेच होवो; आम्हाला याचा काही उपयोग नाही।”
Verse 16
एवं स खञ्जरीटो हि गङ्गातोयात्ततस्तदा ॥ आदित्यतीर्थसंक्लिन्नशरीरः स वसुन्धरे
अशा रीतीने तो खञ्जरीट पक्षी त्या वेळी गंगेच्या पाण्यातून (स्पर्श पावून) आदित्यतीर्थाच्या संस्पर्शाने देह ओलावला—हे वसुंधरे, पुढे कथा प्रवर्तते।
Verse 17
वैश्यस्य तु गृहे जातो ह्यनेकक्रतুযाजिनः ॥ धनरत्नसमृद्धे तु रूपवान् गुणवान् शुचिः
तो एका वैश्याच्या घरी जन्मला—ज्याने अनेक यज्ञ केले होते. धन-रत्नांनी समृद्ध त्या घरात तो रूपवान, गुणवान आणि शुचिर्भूत होता।
Verse 18
विबुद्धश्च पवित्रश्च मद्भक्तश्च वसुन्धरे ॥ जातस्य तस्य वर्षाणि जग्मुर्द्वादश सुव्रते
हे वसुंधरे, तो बुद्धिमान, पवित्र आणि माझा भक्त होता; हे सुव्रते, अशा प्रकारे जन्मलेल्या त्याची बारा वर्षे निघून गेली.
Verse 19
कदाचिदुपविष्टौ तौ दृष्ट्वा बालो गुणान्वितः ॥ मातरं पितरं चोभौ हर्षेण महतान्वितौ
एकदा ते दोघे बसलेले पाहून, गुणांनी युक्त त्या बालकाने महान आनंदाने भरून आपल्या आई-वडिलांना दोघांनाही पाहिले.
Verse 20
न चाहं वारणीयो वै पित्रा मात्रा कथंचन ॥ सत्यं शपामि गुरुणा यथा ननु कृतं भवेत्
आणि मला वडील किंवा आई कोणत्याही प्रकारे रोखू शकत नाहीत; गुरु साक्षी ठेवून मी सत्याची शपथ घेतो की हे नक्कीच केले जाईल.
Verse 21
पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा दम्पती तौ मुदान्वितौ ॥ ऊचतुस् तं प्रियं वाक्यं बालं कमललोचनम्
पुत्राचे वचन ऐकून ते दांपत्य आनंदाने भरले आणि कमलनेत्र बालकाला प्रेमळ शब्द बोलले.
Verse 22
यद्यत्त्वं वक्ष्यसे वत्स यद्यत्ते हृदि वर्तते ॥ सर्वं तत्तत्करिष्यावो विस्रब्धं वद साम्प्रतम् ॥
वत्सा, तू जे जे सांगशील, तुझ्या हृदयात जे जे आहे, ते सर्व आम्ही करू; आता निर्धास्तपणे, विश्वासाने बोल.
Verse 23
त्रिंशत्सहस्रं गावो हि सर्वाश्च शुभदोहनाḥ ॥ यद्यत्र रोचते पुत्र देहि त्वमविचारितम् ॥
खरोखर तीस हजार गायी आहेत, सर्व शुभ दूध देणाऱ्या. या बाबतीत जे तुला रुचेल, पुत्रा, ते अविचार न करता दे.
Verse 24
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि आवयोः पुत्र कारणात् ॥ वाणिज्यं नः स्मृतं कर्म तत्ते पुत्र यदीप्सितम् ॥
पुन्हा आणखी एक सांगतो, आपल्या हितासाठी, पुत्रा. वाणिज्य हेच आमचे स्मृत कर्म आहे; तेच तुला हवे असेल तर, पुत्रा.
Verse 25
तत्कुरुष्व यथान्यायं मित्रेभ्यो दीयतां धनम् ॥ धनधान्यानि रत्नानि देहि पुत्र अवारितः ॥
मग ते न्यायाप्रमाणे कर; मित्रांना धन द्यावे. धन, धान्य आणि रत्ने, पुत्रा, अडथळा न ठेवता दे.
Verse 26
कन्या वै रमणीयाश्च सजातीयाः कुलोद्भवाः ॥ आनयिष्याव भद्रं ते उद्वाहेन क्रमेण ते ॥
रमणीय कन्या—सजातीय व कुलोद्भव—आम्ही तुझ्यासाठी आणू. तुझे कल्याण होवो; क्रमाने तुझा विवाह करू.
Verse 27
यदीच्छसि पुनश्चान्यद्यज्ञैर्यष्टुं सुपुत्रक ॥ विधिना पूर्वदृष्टेन वैश्याः येन यजन्ति च ॥
आणि जर तुला पुन्हा काही वेगळे हवे असेल, सुपुत्रा—तर यज्ञांनी यजन कर, पूर्वदृष्ट विधीनुसार, ज्याप्रमाणे वैश्यही यजन करतात.
Verse 28
अष्टौ सम्पूर्णधुर्याणां हलानां तावतां शतम् ॥ वैश्यकर्म समादाय किं पुनः प्राप्तुमिच्छसि ॥
आठ पूर्ण जूळलेली नांगर-युगे आणि तशाच प्रकारची शंभर नांगरें—वैश्यधर्माचे कर्म स्वीकारून तू पुन्हा काय मिळवू इच्छितोस?
Verse 29
पितृमातृ वचः श्रुत्वा स बालो धर्मसंयुतः ॥ चरणावुपसंगृह्य पितरौ पुनरब्रवीत् ॥
पिता-मातेचे वचन ऐकून धर्मयुक्त तो बालक त्यांच्या चरणांना धरून नमस्कार करून पुन्हा आई-वडिलांना म्हणाला।
Verse 30
गोप्रदाने न मे कार्यं मित्रं वापि न चिन्तितम् ॥ कन्यालाभे न चेच्छास्ति न च यज्ञफले तथा ॥
मला गोदानाची गरज नाही, मित्रही मी शोधलेले नाहीत। कन्यालाभाची इच्छा नाही, तसेच यज्ञफळाचीही नाही.
Verse 31
नाहं वाणिज्यमिच्छामि कृषिगोरक्षमेव च ॥ न च सर्वातिथित्वं वा मम चित्ते प्रसज्जति ॥
मला व्यापार नको, शेती व गो-रक्षणही नको. आणि सर्वांचे अतिथ्य करण्याची भूमिका माझ्या चित्तात रमत नाही.
Verse 32
एकं मे परमं चिन्त्यं यन्ममेच्छा तपोधृतौ ॥ चिन्ता नारायणक्षेत्रं गाढं सौकरवं प्रति ॥
माझ्या मनात एकच परम विचार आहे—तपोधारणेत स्थिर अशी इच्छा माझ्यात जागी झाली आहे. माझी चिंता नारायण-क्षेत्रावर, सौकरवाकडे, दृढपणे लागली आहे.
Verse 33
अथ द्वादश वर्षाणि तव जातस्य पुत्रक ॥ किमिदं चिन्तितं वत्स त्वया नारायणाश्रयम् ॥
आता, वत्सा—तुझ्या जन्माला केवळ बारा वर्षे झाली आहेत. नारायणाचा आश्रय घेऊन तू असा कोणता निश्चय केला आहेस?
Verse 34
चिन्तयिष्यति भद्रं ते यदा तत्प्राप्नुया वयः ॥ अद्यापि भोजनं गृह्य धावमानास्मि पृष्ठतः ॥
तुझे कल्याण हो; तू जेव्हा त्या वयाला पोहोचशील तेव्हा याचा विचार करशील. आजही मी अन्न घेऊन तुझ्या मागे धावत आहे.
Verse 35
किमिदं चिन्तितं वत्स गमने सौकरं प्रति ॥ अद्यापि मत्स्तनौ धन्यौ प्रसृतौ हि दिवानिशम् ॥
वत्सा, सौकराकडे जाण्याचा हा कोणता निश्चय? आजही माझे स्तन धन्य आहेत; दिवसरात्र दूध वाहत आहे.
Verse 36
ततः पुत्रवचः श्रुत्वा मम कर्मपरायणौ ॥ करुणं परिदेवन्तौ रुदन्तौ तावुभौ तथा ॥
मग पुत्राचे वचन ऐकून, कर्तव्यपरायण ते माता-पिता करुण विलाप करीत तसेच रडू लागले.
Verse 37
पुत्र त्वत्स्पर्शनाशायाः किमेतच्चिन्तितं त्वया ॥ रात्रौ सुप्तोऽसि वत्स त्वं शय्यासु परिवर्तितः ॥
पुत्रा, तुला स्पर्श करण्याच्या आशेवरच माझे जीवन आहे—तू असा विचार का केलास? वत्सा, रात्री तू झोपतोस आणि शय्येवर पालटत राहतोस.
Verse 38
अपराधो न विद्येत पुत्र क्षेत्रगृहेष्वपि ॥ न वा स्वजनभृत्याद्यैः परुषं ते प्रभाषितम् ॥
पुत्रा, शेतात किंवा घरातही कोणताही अपराध दिसत नाही; तसेच स्वजन, सेवक इत्यादींनी तुझ्याशी कठोर शब्द बोललेले नाहीत।
Verse 39
रुष्टेन वापि भीषायै गृह्यते चैव यष्टिका ॥ पुत्रहर्तुं न पश्येहं तव निर्वेदकारणम् ॥
रागात किंवा घाबरवण्यासाठी कधी काठी उचलली जाते; पण पुत्रा, इथे तुझ्या वैराग्य/निराशेचे कोणतेही कारण मला दिसत नाही।
Verse 40
इति मातुर्वचः श्रुत्वा स वैश्यकुलनन्दनः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं जननीं संशितव्रतः ॥
मातेचे हे वचन ऐकून, वैश्यकुलाचा तो आनंद—व्रताने दृढ—आपल्या जननीशी मधुर वचन बोलला।
Verse 41
उषितोऽस्मि तदङ्गेषु गर्भस्थः कुक्षिसंभवः ॥ क्रीडतोऽस्मि यथान्यायं तवोत्सङ्गे यशस्विनि ॥
यशस्विनी माते, मी गर्भस्थ होऊन तुझ्या अंगांत वास केला, तुझ्या उदरातून जन्मलो; आणि तुझ्या मांडीवर योग्य रीतीने खेळत राहिलो।
Verse 42
स्तनौ ह्येतौ मया पीतौ ललितेन विजृम्भितौ ॥ अङ्गं तव समारुह्य पांसुभिर्गुण्ठिता तनुः
हे दोन्ही स्तन मी पिले; लाडिकपणे मी वाढलो व फुललो. तुझ्या अंगावर चढून माझे शरीर धुळीने माखले जाई।
Verse 43
अम्ब त्वं मयि कारुण्यं कुरुष्व खलु शोचितम् ॥ मुञ्च पुत्रकृतं शोकं त्यज मातरनिन्दिते
आई, माझ्यावर करुणा कर—हा शोक खरोखरच शोकनीय आहे। पुत्रामुळे झालेला दुःखशोक सोड; हे निर्दोष माता, तो त्याग कर।
Verse 44
आयान्ति च पुनर्यान्ति गता गच्छन्ति चापरे ॥ दृश्यते च पुनर्नष्टो न दृश्येत पुनः क्वचित्
काही येतात आणि पुन्हा निघून जातात; काही गेलेले पुढे दुसरीकडे जातात। आणि जो नाहीसा झाला, तो पुन्हा दिसूही शकतो—किंवा कधीच कुठेही दिसणार नाही।
Verse 45
कुतो जातः क्व सम्बद्धः कस्य माता पिताथवा ॥ इमां योनिमनुप्राप्तो घोरे संसारसागरे
मनुष्य कुठून जन्मतो, कुठे त्याचा संबंध, त्याची माता वा पिता कोण? या योनीत येऊन तो भयंकर संसारसागरात वाहत जातो।
Verse 46
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ॥ जन्मजन्मनि वर्तन्ते कस्य ते कस्य वा वयम्
जन्मोजन्मी हजारो माता-पिता आणि शेकडो पुत्र व पत्नी/पती होतात। ते कोणाचे—आणि आपण खरे तर कोणाचे?
Verse 47
अहो बत महद्गुह्यं किमेतत्तात कथ्यताम् ॥ एतद्वचनमाकर्ण्य स वैश्यकुलबालकः
अहो! हे तर महान गूढ रहस्य आहे—तात, हे काय आहे? कृपया सांगावे। हे वचन ऐकून तो वैश्यकुलातील बालक…
Verse 48
उवाच मधुरं वाक्यं जननीं पितरं तथा ॥ यदि श्रुतेन वः कार्यं गुह्यस्य परिनिश्चयात्
तो आई-वडिलांना मधुर वचनांनी म्हणाला— “जर तुम्हाला श्रवणाने काही जाणून घ्यायचे असेल, तर या गुप्त रहस्याचा निश्चित निर्णय समजून घ्या।”
Verse 49
तत्पृच्छ्यतां भवद्भ्यां हि गुह्यं सौकरवं प्रति ॥ तत्राहं कथयिष्यामि स्वस्य गुह्यं महौजसम्
“मग तुम्ही दोघेही सौकरवाविषयीचे हे गुप्त तत्त्व विचारा; तेथे मी माझे महातेजस्वी गूढ रहस्य सांगीन।”
Verse 50
सूर्यतीर्थं समासाद्य यत्तात परिपृच्छसि ॥ बाढमित्येव पुत्रं तौ दम्पती प्रोचतुश्च तम्
“सूर्यतीर्थाला पोहोचल्यावर, बाळा, तू जे विचारतोस ते विचार.” तेव्हा त्या दाम्पत्याने पुत्राला “बाढम्” असे म्हणत त्याला संबोधिले।
Verse 51
गमने कृतसंकल्पौ ततः सौकरवं प्रति ॥ सर्वद्रव्यसमायुक्तौ गतौ सौकरवं प्रति
प्रवासाचा निश्चय करून ते दोघे मग सौकरवाकडे निघाले. सर्व आवश्यक सामग्री घेऊन ते सौकरवाकडे गेले.
Verse 52
गतः स पद्मपत्राक्ष आभीराणां जनेश्वरः ॥ गावो विंशसहस्राणि प्रेषयत्यग्रतो द्रुतम्
तो पद्मपत्रासारख्या नेत्रांचा, आभीर जनांचा अधिपती, निघून गेला. त्याने वीस हजार गायी वेगाने पुढे पाठवल्या.
Verse 53
अग्रे सर्वास्ताः प्रययुर्द्रव्येण च समायुताः ॥ यच्च किंचिद्गृहे वास्टि कृतं नारायणं प्रति
ते सर्वजण द्रव्यसहित पुढे निघाले; आणि घरात जे काही होते ते सर्व नारायणास नैवेद्यरूपे अर्पण केले गेले।
Verse 54
ततः पूर्वार्द्धयामेन माघमासे त्रयोदशी ॥ सर्वं स्वजनमामन्त्र्य सम्बद्धं च यथाविधि
त्यानंतर माघमासातील त्रयोदशीस, प्रहराच्या पूर्वार्धात, सर्व स्वजनांना बोलावून आणि सर्व व्यवस्था विधिपूर्वक करून,
Verse 55
मुहूर्त्तेन च तेनैव गमनं कुरुते ततः ॥ स्नात्वा च कृतशौचास्ते नारायणमुदावहाः
मग त्याच मुहूर्तात त्याने प्रस्थान केले; आणि स्नान करून शुद्ध झालेले ते सर्व नारायणाचे आवाहन करू लागले।
Verse 56
स्नाताः सन्तर्प्य च पितॄन्मम वस्त्रविभूषिताः ॥ गावो विंशतिसाहस्रा याः पूर्वमुपकल्पिताः
स्नान करून, पितरांचे तर्पण करून, आणि वस्त्रांनी विभूषित होऊन, पूर्वीच तयार केलेल्या वीस हजार गायी (तेथे) आणल्या गेल्या।
Verse 57
तत्र भङ्गुरसो नाम मम कर्मपरायणः ॥ तेनैव ता गृहीता वै विधिदृष्टेन कर्मणा
तेथे भङ्गुरस नावाचा, माझ्या कार्यात तत्पर, त्यानेच त्या गायी विधिसम्मत कर्माने स्वीकारल्या।
Verse 58
ततः स प्रददौ तस्य विंशा गावो महाधनाः ॥ मङ्गल्याश्च पवित्राश्च सर्वाश्च वरदोहनाḥ
त्यानंतर त्याने त्याला वीस गायी दिल्या—अतिशय धनदायी, मंगळमय व पवित्र; त्या सर्व उत्तम दूध देणाऱ्या होत्या।
Verse 59
प्रददौ धनरत्नानि नित्यमेव दिने दिने ॥ मोदते सह पुत्रेण भार्यया स्वजनेन च
तो दररोज निरंतर धन व रत्ने देत राहिला; आणि पुत्र, पत्नी व स्वजनांसह आनंदाने राहू लागला।
Verse 60
एवं तु वसतस्तस्य वर्षाकाल उपागतः ॥ प्रावृडुपस्थिता तत्र सर्वसस्यप्रवर्द्धिनी
अशा प्रकारे तेथे वसत असताना वर्षाकाळ येऊन पोहोचला; प्रावृट् ऋतू उपस्थित झाला, जो सर्व पिकांची वाढ करणारा आहे।
Verse 61
पुष्पितानि कदम्बानि कुटजार्ज्जुनकानि च ॥ एवं दुःखमनुप्राप्ता स्त्रियो या रहिताः प्रियैः
कदंब, कुटज आणि अर्जुन वृक्ष फुलांनी बहरले; पण प्रियापासून विरहित स्त्रियांना अशा वेळी दुःख प्राप्त झाले।
Verse 62
गर्ज्जतां गुंजतां चैव धारापातनिपातिताः॥ मेघाः सविद्युतश्चैव बलाकाङ्गदभूषिताः
मेघ गर्जत-गुंजत मुसळधार पाऊस पाडू लागले; विद्युत्सहित ते जणू बगळ्यांच्या ‘कंकणां’नी अलंकृत दिसत होते।
Verse 63
नदीनां चैव निर्घोषो मयूराणां च निःस्वनः॥ कुटजार्ज्जुनगन्धाश्च कदम्बार्ज्जुनपादपाः
नद्यांचा गंभीर निनाद होता आणि मोरांचा कलरव; कुटज व अर्जुन यांचा सुगंध सर्वत्र पसरला होता, आणि तेथे कदंब व अर्जुनाची झाडे होती.
Verse 64
वाताः प्रवान्ति ते तत्र शिखीनां च सुखावहाः॥ शोकेन कामिनीनां च भर्त्रा च रहिताश्च याः
तेथे वारे वाहत होते, जे मोरांना सुख देणारे होते; पण ज्या कामिनी स्त्रिया पतीविरहित होत्या, त्या शोकाने व्याकुळ होत होत्या.
Verse 65
तडागानि प्रसन्नानि कुमुदोत्पलवन्ति च॥ पद्मषण्डैः सुरम्याणि पुष्पितानि समन्ततः
तलाव प्रसन्न व स्वच्छ होते, कुमुद व उत्पलांनी युक्त; पद्मगुच्छांनी अतिशय रम्य, ते सर्व बाजूंनी फुललेले होते.
Verse 66
प्रवान्ति सुसुखा वाताः सुगन्धाश्च सुशीतलाः॥ सप्तपर्णसुगन्धाश्च शीतलाः कामिवल्लभाः
अतिशय सुखद वारे वाहत, सुगंधी व शीतल; सप्तपर्णाचा सुगंध घेऊन ते थंडगार होते आणि प्रेमिकांना प्रिय वाटत.
Verse 67
एवं शरदि निर्वृत्ते कौमुदे समुपागते॥ सा तस्मिन्मासि सुश्रोणि शुक्लपक्षान्तरे तदा
अशा रीतीने शरद ऋतु संपल्यावर कौमुदीचा काळ आला; तेव्हा, हे सुश्रोणि, त्या महिन्यात शुक्लपक्षाच्या दरम्यान...
Verse 68
एकादश्यां ततः सुभ्रु स्नातौ क्षौमविभूषितौ॥ उभौ तौ दम्पती तत्र पुत्रमूचतुरात्मनः
त्यानंतर, हे सुभ्रू! एकादशीला स्नान करून आणि क्षौम (लिनन) वस्त्रांनी विभूषित होऊन ते दोघे पती-पत्नी तेथे आपल्या पुत्रास म्हणाले।
Verse 69
उषितास्त्वत्र षण्मासान्सुखं च द्वादशी भवेत्॥ किन्नो न वक्ष्यसे गुह्यं येन वै वारिता वयम्
‘आम्ही येथे सहा महिने राहिलो आहोत आणि सुखाने द्वादशीही आली आहे; मग ज्या गुप्त कारणामुळे आम्हाला खरोखर रोखले गेले, ते तू आम्हाला का सांगत नाहीस?’
Verse 70
पित्रोस्तु वचनं श्रुत्वा स पुत्रो धर्मनिष्ठितः॥ उवाच मधुरं वाक्यं तयोस्तु कृतनिश्चयः
आई-वडिलांचे वचन ऐकून, धर्मनिष्ठ तो पुत्र त्यांच्या बाबतीत निश्चय करून मधुर वाणीने बोलला।
Verse 71
एवमेतन्महाभाग यत्त्वया परिभाषितम्॥ कल्यं ते कथयिष्यामि इदं गुह्यं महौजसम्
‘हे महाभाग! तू जसे सांगितलेस तसेच आहे; उद्या मी तुला हे महौजस्वी गुप्त रहस्य सांगीन।’
Verse 72
एषा वै द्वादशी तात प्रभुनारायणप्रिया॥ मङ्गला च विचित्रा च विष्णुभक्तसुखावहा॥
‘हे तात! ही द्वादशी प्रभु नारायणास प्रिय आहे; ती मंगलमय व विचित्र आहे आणि विष्णुभक्तांना सुख देणारी आहे।’
Verse 73
ददतेऽस्यां प्रहृष्याश्च द्वादश्यां कौमुदे सिते॥ दीक्षितास्ते योगिकुले विष्णुभक्तिपरायणाः॥
कार्तिक शुद्ध पक्षातील कौमुदी द्वादशीला ते हर्षाने दान देतात; योगिकुलात दीक्षित असे ते विष्णुभक्तीत पूर्ण परायण असतात.
Verse 74
एवं कथयतां तेषां प्रभाता रजनी शुभा॥ ततः सन्ध्यामुपास्याथ उदिते सूर्यमण्डले॥
ते असे बोलत असतानाच शुभ रात्रि संपून प्रभात झाला. मग संध्योपासन करून, सूर्य-मंडळ उदित झाल्यावर…
Verse 75
शुचिर्भूत्वा यथान्यायं क्षौमवस्त्रविभूषितः॥ प्रणम्य शिरसा देवं शङ्खचक्रगदाधरम्॥
विधीनुसार शुद्ध होऊन, क्षौम (अळशी/सन) वस्त्रांनी विभूषित होऊन, शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या देवाला त्याने मस्तक झुकवून प्रणाम केला.
Verse 76
उभौ तच्छरणौ गृह्य पितरौ समभाषत॥ शृणु तात महाभाग यदर्थं समुपागतः॥
त्यांचे दोन्ही चरण धरून तो आई-वडिलांना म्हणाला— ‘तात, महाभाग! ऐका, मी कोणत्या हेतूने आलो आहे.’
Verse 77
यद्भवान्पृच्छते तात गुह्यं सौकरवं प्रति॥ खञ्जरीटो ह्यहं तात पक्षियोनिसमुद्भवः॥
तात, ‘सौकरव’ विषयी जे गुपित तुम्ही विचारता— तात, मीच खञ्जरीट आहे, पक्षी-योनीतून उत्पन्न झालो आहे.
Verse 78
भक्षिताश्च पतङ्गा मे अजीर्णेनातिपीडितः॥ अहं तेनैव दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम्॥
मी पतंग/कीटकही खाल्ले; अजीर्णाने फार त्रस्त झालो असून, त्याच दोषामुळे मला हालचालही करता येत नाही.
Verse 79
दृष्ट्वा मां विह्वलं बाला गृहीत्वा क्रीडितुं गताः॥ हस्ताद्धस्तेन क्रीडन्तश्चान्योन्यपरिहासया॥
मला व्याकुळ पाहून काही मुले मला धरून खेळायला घेऊन गेली; हातोहात फिरवत ते एकमेकांची थट्टा करत खेळत राहिले.
Verse 80
त्वया दृष्टो मया दृष्टो ह्यं चेति कलिः कृतः॥ तत एकेन बालने भ्रामयित्वाऽक्षयेऽम्भसि॥
‘तू पाहिलंस, मी पाहिलं—हा माझा!’ असे म्हणत भांडण झाले. मग एका मुलाने (मला) फिरवून अक्षय जलात टाकले.
Verse 81
न ममेति तवेत्युक्त्वा ह्यादित्यं तीर्थमुत्तमम्॥ क्रोधेनादाय तीव्रेण क्षिप्तो गङ्गाम्भसि त्वरा॥
‘माझा नाही—तुझाच!’ असे म्हणत, उत्तम आदित्यतीर्थाजवळ, तीव्र क्रोधाने मला उचलून त्वरेने गंगाजलात फेकले.
Verse 82
तत्र मुक्ताः मया प्राणाः सूर्यतीर्थे महौजसि॥ अकामेन विशालाक्षि तत्प्रभावादहं ततः
तेथे, महातेजस्वी सूर्यतीर्थात, मी प्राण सोडले. हे विशालाक्षि, अनिच्छेनेही, त्या तीर्थाच्या प्रभावाने, त्यानंतर मी…
Verse 83
व्यतीतानि च गुह्यं ते कथनं मम चैव यत्॥ एतत्ते कथितं तात गुह्यमागमनं प्रति
जे काही व्यतीत झाले आणि जे गुप्त वृत्तांत—म्हणजे मला तुला सांगावयाचे होते—ते सर्व, हे तात, आगमनाविषयी रहस्यरूपाने तुला कथन केले आहे.
Verse 84
अहं कर्म करिष्यामि गच्छ तात नमोऽस्तु ते॥ ततो माता पिता चैव पुत्रं पुनरुवाच ह
“मी विधिनिर्दिष्ट कर्म करीन; जा, हे तात—तुला नमस्कार असो।” मग माता-पित्यांनी पुन्हा आपल्या पुत्रास संबोधिले.
Verse 85
विष्णुप्रोक्तानि कर्माणि यं यं कारयिता भवान्॥ तान्वयं च करिष्यामो विधिदृष्टेन कर्मणा
विष्णूंनी सांगितलेली जी जी कर्मे—जी आपण आम्हांस करवून घ्याल—ती आम्हीही विधिदृष्ट विधानानुसार करीत राहू.
Verse 86
वटमाला यथान्यायं कर्मसंसारमोक्षणम्॥ तेऽपि दीर्घेण कालेन मम कर्मपरायणाः
यथान्याय ‘वटमाला’ हे कर्म आहे, जे कर्म-संसारातून मुक्ती देणारे आहे. तेही दीर्घकाळ माझ्या कर्मांमध्ये परायण झाले.
Verse 87
कृत्वा तु विपुलं कर्म ततः पञ्चत्वमागताः॥ मम क्षेत्रप्रभावेण चात्मनः कर्मनिश्चयात्
विपुल कर्म करून ते नंतर पंचत्वास प्राप्त झाले (देहांत झाला). परंतु माझ्या क्षेत्राच्या प्रभावाने आणि स्वतःच्या कर्मनिश्चयाच्या दृढतेने,
Verse 88
विमुक्ताः सर्वसंसाराच्छ्वेतद्वीपमुपागताः॥ योऽसौ परिजनः कश्चिद्गृहेभ्यश्च समागतः
ते सर्व संसारबंधनातून मुक्त होऊन श्वेतद्वीपाला पोहोचले. आणि जो कोणी परिजन वा गृहजन होता, तोही घरांमधून येऊन तेथे जमला.
Verse 89
सर्वः श्रिया युतस्तत्र रोगव्याधिविवर्जितः॥ सर्वे च योगिनस्तत्र सर्वे चोत्पलगन्धयः॥
तेथे सर्वजण श्रीसमृद्ध होते व रोगव्याधींपासून मुक्त होते. तेथे सर्वजण योगी होते आणि सर्वजण नीलकमळासारखे सुगंधित होते.
Verse 90
मोदन्ते तु यथान्यायं प्रसादात्क्षेत्रजान्मम॥ एतत्ते कथितं देवि महाख्यानं महौजसम्
माझ्या क्षेत्रातून उत्पन्न झालेल्या प्रसादामुळे ते विधिपूर्वक आनंदित होतात. हे देवि, हे महातेजस्वी महाख्यान तुला सांगितले आहे.
Verse 91
पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि यद्वृत्तं सौकरे मम॥ एषा व्युष्टिर्महाभागे क्षेत्रे यत्क्रियते महत्
आता मी पुन्हा आणखी एक सांगतो—माझ्या सौकर, म्हणजे वराहरूपाशी संबंधित जे घडले ते. हे महाभागे, या क्षेत्रात जे महान कर्म होते त्याची ही व्युष्टि (प्रभात/समाप्तीची वळण) आहे.
Verse 92
स कुलं तारयेत्तूर्णं दश पूर्वान्दशावरान् ॥ न पठेन्मूर्खमध्ये तु पापिष्ठे शास्त्रदूषके
तो त्वरितपणे आपल्या कुलाचा उद्धार करतो—दहा पूर्वज आणि दहा उत्तरज. पण मूर्खांच्या मध्ये, विशेषतः शास्त्रदूषक महापापीसमोर, पठण करू नये.
Verse 93
न पठेत्पिशुनानां च एकाकी तु पठेद्गृहे ॥ पठेद्ब्राह्मणमध्ये च ये च वेदविदां वराः
निंदक व चुगलखोर लोकांत पाठ करू नये; घरी एकट्यानेच पाठ करावा. तसेच ब्राह्मणांच्या मध्येही पाठ करावा, जे वेदविद्येत श्रेष्ठ आहेत.
Verse 94
वैष्णवानां च पुरतो यै व शास्त्रगुणान्विताः ॥ विशुद्धानां विनीतानां सर्वसंसारमोक्षणम्
वैष्णवांच्या समोर—जे शास्त्रगुणांनी युक्त आहेत—हा पाठ शुद्ध व विनीत जनांसाठी संपूर्ण संसारबंधनातून मुक्तीचे साधन मानला आहे.
Verse 95
उवाच मधुरं वाक्यं धर्मकामां वसुन्धराम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरि तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि
धर्माची इच्छा असलेल्या वसुंधरेशी त्यांनी मधुर वचन बोलले. श्रीवराह म्हणाले—हे सुंदरी, तू मला जे विचारतेस ते तत्त्वतः ऐक.
Verse 96
तिर्यग्योनिविनिर्मुक्ताः श्वेतद्वीपमुपागताः ॥ य एतत्पठते नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः
तिर्यक्-योनी म्हणजे पशुजन्मातून मुक्त होऊन ते श्वेतद्वीपाला पोहोचतात. जो मनुष्य सकाळी उठून याचा नित्य पाठ करतो, तो असे फळ प्राप्त करतो.
Verse 97
प्रणम्य शिरसा भूमौ बद्धाञ्जलिरयाचत ॥ मत्प्रियं यदि कर्त्तव्यमेको मे दीयतां वरः
भूमीवर मस्तक ठेवून प्रणाम करून, हात जोडून त्याने विनंती केली—जर माझे प्रिय कार्य करायचे असेल, तर मला एकच वर द्यावा.
Verse 98
यावद्भोजनतृप्तान्वा द्विजानिच्छसि तर्पितुम् ॥ सर्वं निजेच्छया पुत्र कर्त्तुमर्हसि साम्प्रतम्
जितक्या द्विजांना तू भोजनाने तृप्त करावयास इच्छितोस, पुत्रा, आत्ता तू आपल्या इच्छेनुसार सर्व काही करण्यास योग्य आहेस।
Verse 99
अम्बेति भाषसेऽद्यापि कथमेतद्विचिन्तितम् ॥ स्पृशन्ति तव नार्योऽपि क्रीडमानस्य पुत्रक
तू आजही ‘अंबे’ असे संबोधतोस—हे कसे काय ठरले? खेळताना, बाळा, स्त्रियाही तुला स्पर्श करतात।
Verse 100
एवं चिन्तां समासाद्य मा शुचो जननि क्वचित् ॥ एवं तौ पितरौ श्रुत्वा विस्मयात्पुनरूचतुः
अशी चिंता आली तरी, जननी, तू कधीही शोक करू नकोस। हे ऐकून ते दोघे माता-पिता आश्चर्याने पुन्हा बोलले।
Verse 101
अथ दीर्घेण कालेन नारायणमुदावहाः ॥ वैशाखस्य तु द्वादश्यां मम क्षेत्रमुपागताः
मग दीर्घ काळानंतर त्यांनी नारायणाचे आवाहन केले; आणि वैशाख महिन्याच्या द्वादशीला ते माझ्या क्षेत्रात आले।
Verse 102
गच्छत्येवं स कालो हि मेघदुन्दुभिनादितः॥ ततः शरदनुप्राप्ता अगस्तिरुदितो महान्॥
अशा रीतीने काळ मेघ-दुंदुभीच्या नादासारखा घुमत पुढे जातो; मग शरद ऋतू येतो आणि महान अगस्त्य उदित होतो।
Verse 103
तेन दानप्रभावेण विष्णुतोषकरेण च॥ तरन्ति दुस्तरं तात घोरं संसारसागरम्॥
त्या दानाच्या प्रभावाने, आणि विष्णूला संतुष्ट करणाऱ्या त्या कर्माने, हे तात, लोक हा दुस्तर व घोर संसारसागर तरून जातात।
Verse 104
जातस्तव सुतो मातस्तदेतद्दिनमुत्तमम्॥ अकामान्म्रियमाणस्य वर्षाण्यद्य त्रयोदश॥
हे माता, तुझा पुत्र जन्मला; हा दिवस अत्यंत उत्तम आहे। आणि जो अनिच्छेने मरण पावत आहे, त्याच्यासाठी आज तेरा वर्षे (शेष/नियत) आहेत।
Frequently Asked Questions
The text frames ethical practice as a combination of disciplined conduct and care-oriented giving: service to sacred space (cleaning, plastering, offerings), generosity (especially food, water, and cows), and devotion expressed through arts. Philosophically, it emphasizes saṃsāra-vicāra—kinship and identity are unstable across births—thereby encouraging detachment and purposeful pilgrimage-oriented ethics anchored in the Earth (Pṛthivī) as the dialogic witness.
Several time-markers appear: Māgha month on trayodaśī (13th lunar day) as the family begins preparations; arrival at the kṣetra on Vaiśākha-dvādaśī (12th lunar day); later, a Kaumudī context with śuklapakṣa (bright fortnight) and ekādaśī/dvādaśī observance. The narrative also tracks seasons—varṣā (rains), śarad (autumn), and the onset of kaumudī—linking ritual timing to the annual ecological cycle.
Although framed as tīrtha-māhātmya, the chapter repeatedly ties merit to actions that maintain and honor place: mārjana (cleaning) and lepana (plastering) of sacred precincts, regulated offerings, and water-centered geography (Gaṅgā; Sūrya/Āditya-tīrtha). Through Pṛthivī’s questioning and Varāha’s instruction, the narrative models an ethic where care for landscapes, waters, and communal ritual spaces becomes a mechanism for social order and personal transformation.
The narrative does not foreground dynastic royal genealogies; instead it references social and occupational identities (a wealthy vaiśya household; an Abhīra leader described as a local ‘janendra’), and a named ritual agent, Bhaṅgurasa, who receives and administers gifts according to prescribed procedure. The principal cultural figures remain the interlocutors Varāha and Pṛthivī, with the Khañjarīṭa rebirth functioning as the exemplary biography.