Adhyaya 35
या अध्यायात संवादरूपाने प्रह्लाद द्वारका-क्षेत्राचे अपूर्व पावित्र्य सांगतात. ते म्हणतात की तेथील चतुर्भुज वैष्णव भक्त व निवासी यांचे दर्शन झाले तरी अंतःकरणात परिवर्तन घडते; द्वारकेची महिमा इतकी व्यापक आहे की देवांनाही ती प्रत्यक्ष दिसते. दगड, धूळकण आणि लहान जीवसुद्धा मुक्तीचे साधन ठरतात असे वर्णन आहे. यानंतर नैतिक नियम मांडला आहे—द्वारकेतील वैष्णवांची निंदा (वैष्णव-निंदा) हा महादोष. जयंताच्या दंडप्रसंगातून निंदकाला तीव्र दुःख भोगावे लागते असे सांगितले आहे. पुढे द्वारकेत श्रीकृष्णसेवा, भक्तीने निवास आणि अल्पदानही इतर तीर्थांतील मोठ्या कर्मांपेक्षा अधिक फलदायी ठरते—कुरुक्षेत्रातील दान किंवा गोदावरीचे पुण्य यांपेक्षाही श्रेष्ठ. गुरु सिंहस्थ असताना गोमतीस्नानाचे विशेष फळ व काही महिन्यांत पुण्यवृद्धीचा उल्लेख आहे. शेवटी लोकहिताचा धर्म—छत्रशाळा, जलव्यवस्था, धर्मशाळा, तळी-कूप दुरुस्ती आणि विष्णुमूर्ती प्रतिष्ठा—यांमुळे क्रमाने स्वर्गसुख व अखेरीस विष्णुलोकप्राप्ती होते; आणि द्वारकेत पुण्य झपाट्याने वाढून पापाचा अंकुर का थांबतो असा प्रश्न उपस्थित होतो.
Shlokas
Verse 1
प्रह्लाद उवाच । अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं समंताद्दशयोजनम् । दिविष्ठा यत्र पश्यंति सर्वानेव चतुर्भुजान्
प्रह्लाद म्हणाले—अहो! या क्षेत्राचे माहात्म्य अद्भुत आहे; ते सर्व बाजूंनी दहा योजन पसरलेले आहे. जिथे दिव्यलोकवासी सर्वांना चतुर्भुज रूपात पाहतात.
Verse 2
अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं दृष्ट्वा नित्यं चतुर्भुजान् । द्वारकावासिनः सर्वान्नमस्यंति दिवौकसः
अहो! या क्षेत्राचे माहात्म्य असे की, द्वारकावासी सर्वांना नित्य चतुर्भुज रूपात पाहून दिवौकस (स्वर्गवासी) त्यांना सर्वांना नमस्कार करतात.
Verse 3
अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं सर्वशास्त्रेषु विश्रुतम् । अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं शृण्वंतु ऋषयोऽमलाः
अहो! या क्षेत्राचे माहात्म्य सर्व शास्त्रांत प्रसिद्ध आहे. अहो! या क्षेत्राची महिमा निर्मळ ऋषींनी पुन्हा ऐकावी.
Verse 4
मुक्तिं नेच्छंति यत्रस्थाः कृष्णसेवोत्सुकाः सदा । यत्रत्याश्चैव पाषाणा यत्र क्वापि विमुक्तिदाः
त्या पवित्र स्थानी वसणारे, जे सदैव कृष्णसेवेस उत्सुक असतात, ते मुक्तीचीही इच्छा करीत नाहीत। तेथील दगडसुद्धा जिथे कुठे असतील तिथेही मोक्ष देणारे होतात।
Verse 5
अपि कीट पतंगाद्याः पशवोऽथ सरीसृपाः । विमुक्ताः पापिनः सर्वे द्वारकायाः प्रसादतः । किं पुनर्मानवा नित्यं द्वारकायां वसंति ये
कीटक-पतंगादी, पशू आणि सरीसृप—पापी असले तरी—द्वारकेच्या प्रसादाने सर्वच मुक्त होतात। मग जे मनुष्य नित्य द्वारकेत वास करतात, त्यांचे तर काय सांगावे!
Verse 6
या गतिः सर्वजंतूनां द्वारकापुरवासिनाम् । सा गतिर्दुर्लभा नूनं मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम्
द्वारका-नगरीत वसणाऱ्या सर्व प्राण्यांना जी गति प्राप्त होते, तीच गति ऊर्ध्वरेता तपस्वी मुनींनाही निश्चयच दुर्लभ आहे।
Verse 7
सर्वेषु क्षेत्रतीर्थेषु वसतां वर्षकोटिभिः । तत्फलं निमिषाद्धेंन द्वारकायां दिनेदिने
सर्व क्षेत्र-तीर्थांत कोट्यवधी वर्षे वास केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ द्वारकेत दिवसेंदिवस एका निमिषातच प्राप्त होते।
Verse 8
द्वारकायां स्थिताः सर्वे नरा नार्य्यश्चतुर्भुजाः । द्वारकावासिनः सर्वान्यः पश्येत्कलुषापहान् । सत्यंसत्यं द्विजश्रेष्ठाः कृष्णस्यातिप्रियो भवेत्
द्वारकेत स्थित सर्व नर-नारी चतुर्भुजासारखे (दिव्य) मानले जातात। जो द्वारकावासियांना सर्व कलुष-पाप नाश करणारे म्हणून पाहतो—सत्यं सत्यं, हे द्विजश्रेष्ठांनो—तो कृष्णाचा अत्यंत प्रिय होतो।
Verse 9
द्वारकावासिनो ये वै निंदंति पुरुषाधमाः । कृष्णस्नेहविहीनास्ते पतंति दुःखसागरे
जे अधम पुरुष द्वारकावासियांची निंदा करतात, ते कृष्णस्नेहहीन होऊन दुःखसागरात पडतात।
Verse 10
जयंतेन भृशं त्रस्ताः शूलाग्रारोपिताश्चिरम् । कर्षितास्ताडितास्ते वै मूर्च्छिताः पुनरुत्थिताः
जयंताने अत्यंत भयभीत झालेले ते दीर्घकाळ शूलाच्या टोकावर चढविले गेले; ओढले-ताडले जाऊन मूर्छित होत, पुन्हा उठत.
Verse 11
त्राहित्राहि जयंत त्वं वदंतो हि भयातुराः । स्मरंतः पूर्वपापं ते जयंतेन प्रताडिताः
भयाकुल होऊन ते म्हणत राहिले—“त्राहि त्राहि, हे जयंत!” पूर्वपापांची आठवण येत असता जयंताने त्यांना पुन्हा पुन्हा ताडले.
Verse 12
जयंत उवाच । किं कृतं मंदभाग्यैर्वो यत्पापं च सुदारुणम् । सर्वं पुण्यफलं लब्ध्वा द्वारकावासमुत्तमम्
जयंत म्हणाला—“अरे मंदभाग्यांनो! सर्व पुण्यफळ मिळूनही द्वारकेत उत्तम निवास लाभला असता, तुम्ही कोणते अत्यंत दारुण पाप केले?”
Verse 13
द्वारकावासिनां निंदा महापापाधिका ध्रुवम् । न निवर्तेत तत्पापं सा ज्ञेया परमेश्वरी
द्वारकावासियांची निंदा निश्चयच महापापांपेक्षा अधिक आहे; ते पाप सहज निवर्तत नाही—त्याची फलशक्ती परमेश्वरीसमान जाणावी.
Verse 14
अतः कृष्णाज्ञया सर्वान्पापिनो दंडयाम्यहम् । वैष्णवानां च निंदायाः फलं भुक्त्वा सुदारुणम्
म्हणून श्रीकृष्णाच्या आज्ञेने मी या सर्व पापींना दंड देतो, जेणेकरून वैष्णव-निंदेचे अत्यंत दारुण फळ ते भोगतील।
Verse 15
ततस्तु द्वारकायां च पुण्यं जन्म भविष्यति । कृष्णं प्रतोष्य संसिद्धिर्भविष्यति सुदुर्ल्लभा
त्यानंतर द्वारकेत पुण्य जन्म होईल; आणि श्रीकृष्णाला पूर्णतः संतुष्ट केल्याने अत्यंत दुर्लभ सिद्धी प्राप्त होईल।
Verse 16
तस्मात्तद्भुज्यतां पापं जातं वैष्णवनिंदनात् । तत्रत्यानां प्रभुर्नैव यम ईष्टे महेश्वरः
म्हणून वैष्णव-निंदेतून उत्पन्न झालेले ते पाप भोगून क्षीण करावे; कारण तेथील वासीयांचा प्रभू यम नाही, महेश्वरच परम अधिपती पूज्य आहे।
Verse 17
श्रीप्रह्लाद उवाच । तस्माद्द्वारवतीं गत्वा संसेव्यो देवनायकः
श्रीप्रह्लाद म्हणाले—म्हणून द्वारवतीला जाऊन देवांचा नायक प्रभू याची भक्तीने सेवा करावी।
Verse 18
गोमतीतीरमाश्रित्य द्वारकायां प्रयच्छति । यत्तु किंचिद्धनं विप्राः श्रूयतां तत्फलोदयम्
द्वारकेत गोमतीच्या तीराचा आश्रय घेऊन जे काही धन दान केले जाते—हे विप्रहो, त्याच्या फळाचा उदय ऐका।
Verse 19
हेमभारसहस्रैस्तु रविवारे रविग्रहे । कुरुक्षेत्रे यदाप्नोति गजाश्वरथदानतः
रविवारी सूर्यग्रहणकाळी कुरुक्षेत्रात हत्ती, घोडे व रथ यांचे दान केल्याने जे पुण्य मिळते, ते सहस्र सुवर्णभारास तुल्य मानले जाते।
Verse 20
सहस्रगुणितं तस्मात्सत्यंसत्यं मयोदितम् । हेममाषार्द्धमानेन द्वारकादानयोगतः
म्हणून ते पुण्य सहस्रगुणित होते—हे सत्य, सत्य, मी सांगितले आहे। द्वारकेत दानयोगाने केवळ अर्ध माषा सुवर्णदान केले तरी तोच वाढलेला फल मिळतो।
Verse 21
पत्राणां चैव पुष्पाणां नैवेद्यसिक्थसंख्यया । कृष्णदेवस्य पूजायामनंतं भवति द्विजाः
हे द्विजहो, श्रीकृष्णदेवाच्या पूजेत पत्र-पुष्पांच्या संख्येने असो वा नैवेद्य व दीप (सिक्थ) यांच्या संख्येने असो—फल अनंत होते।
Verse 22
अन्नदानं तु यः कुर्य्याद्द्वारकायां तु तत्फलम् । नैव शक्नोम्यहं वक्तुं ब्रह्मा शेषमहेश्वरौ
द्वारकेत जो अन्नदान करतो, त्याचे फल मी सांगू शकत नाही; ब्रह्मा, शेष आणि महेश्वरही ते पूर्णपणे व्यक्त करू शकत नाहीत।
Verse 23
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वाऽप्यथ वांऽत्यजः । नारी वा द्वारकायां वै भक्त्या वासं करोति वै
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र किंवा अंत्यज—अथवा नारी—जो कोणी द्वारकेत भक्तिभावाने वास करतो, तो निश्चयच त्या पवित्र पुण्याचा भागी होतो।
Verse 24
कुलकोटिं समुद्धृत्य विष्णुलोके महीयते । सत्यंसत्यं द्विजश्रेष्ठा नानृतं मम भाषितम्
कुलकोटीचा उद्धार करून तो विष्णुलोकात पूज्य होतो। हे द्विजश्रेष्ठांनो, सत्य-सत्य सांगतो—माझे वचन असत्य नाही।
Verse 25
द्वारकावासिनं दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा चैव विशेषतः । महापापविनिर्मुक्ताः स्वर्गलोके वसंति ते
द्वारकावासी केवळ पाहून, आणि विशेषतः स्पर्श करून, ते महापापांपासून मुक्त होऊन स्वर्गलोकी वास करतात।
Verse 26
पांसुवो द्वारकाया वै वायुना समुदीरिताः । पापिनां मुक्तिदाः प्रोक्ताः किं पुनर्द्वारका भुवि
द्वारकेची धूळसुद्धा, जी वाऱ्याने उडविली जाते, पाप्यांना मुक्ती देणारी म्हटली आहे—मग पृथ्वीवरील स्वयं द्वारकेचे काय वर्णन!
Verse 27
श्रीप्रह्लाद उवाच । श्रूयतां द्विजशार्दूला महामोहविनाशनम् । द्वारकायाश्च माहात्म्यं गोमतीकृष्णसन्निधौ
श्रीप्रह्लाद म्हणाले—हे द्विजशार्दूलांनो, ऐका: महामोहाचा नाश करणारे द्वारकेचे माहात्म्य, गोमती व श्रीकृष्णांच्या सन्निधानी।
Verse 28
कुशावर्त्तात्समारभ्य यावद्वै सागरावधि । यस्यां तिथौ समायाति सिंहे देवपुरोहितः
कुशावर्तापासून आरंभ करून समुद्रसीमेपर्यंत—ज्या तिथीस देवपुरोहित बृहस्पती सिंह राशीत प्रवेश करतो.
Verse 29
तस्यां हि गोमतीस्नानं द्विषङ्गोदावरीफलम् । अवगाहिता प्रयत्नेन सिंहांते गौतमी सकृत्
त्या वेळी गोमतीतीर्थात स्नान केल्यास गोदावरीच्या पुण्याचे दुप्पट फळ मिळते. जो प्रयत्नपूर्वक सिंह-राशीच्या शेवटी गौतमीमध्ये एकदाच स्नान करतो, तोच ते फळ प्राप्त करतो.
Verse 30
गोदावर्य्यां भवेत्पुण्यं वसतो वर्षसंख्यया । तत्फलं समवाप्नोति गोमतीसेवनाद्द्विजाः
हे द्विजांनो! गोदावरीकाठी अनेक वर्षे वास केल्याने जे पुण्य मिळते, तेच फळ केवळ पवित्र गोमतीचे भक्तिभावाने सेवन केल्याने प्राप्त होते.
Verse 31
गोमत्यां श्रद्धया स्नानं पूर्णे सिंहस्थिते गुरौ । सहस्रगुणितं तत्स्याद्द्वारवत्यां दिनेदिने
गुरु (बृहस्पती) पूर्णपणे सिंह-राशीत स्थित असताना गोमतीत श्रद्धेने केलेले स्नान द्वारवती (द्वारका) येथे दिवसेंदिवस सहस्रगुण पुण्यदायक ठरते.
Verse 32
गच्छगच्छ महाभाग द्वारकामिति यो वदेत् । तस्यावलोकनादेव मुच्यते सर्वपातकैः
जो म्हणतो—‘जा, जा, हे महाभाग, द्वारकेला’—त्या व्यक्तीचे केवळ दर्शन घेतल्यानेच मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो.
Verse 33
द्वारकेति च यो ब्रूयाद्द्वारकाभिमुखो नरः । कृपया कृष्णदेवस्य मुक्तिभागी भवेद्ध्रुवम्
जो मनुष्य द्वारकेकडे तोंड करून ‘द्वारका’ असे उच्चारतो, तो श्रीकृष्णदेवाच्या कृपेने निश्चयच मुक्तीचा भागीदार होतो.
Verse 34
द्वारकां गोमतीं पुण्यां रुक्मिणीं कृष्णमेव च । स्मरंति येऽन्वहं भक्त्या द्वारकाफलभागिनः
जे भक्तिभावाने दररोज द्वारका, पुण्य गोमती, रुक्मिणी आणि श्रीकृष्ण यांचे स्मरण करतात, ते द्वारकेच्या फलाचे भागीदार होतात।
Verse 35
सहस्रयोजनस्थानां येषां स्यादिति मानसम् । द्वारवत्यां गमिष्यामो द्रक्ष्यामो द्वारकेश्वरम्
सहस्र योजन दूर असले तरी ज्यांच्या मनात ‘आम्ही द्वारवतीला जाऊ, द्वारकेश्वराचे दर्शन घेऊ’ असा संकल्प होतो, त्यांनाही त्या भावनेने पुण्यवृद्धी होते।
Verse 36
सर्वपापैः प्रमुच्यंते धन्यास्ते लोकपावनाः । किं वाच्यं द्वारकायात्रां ये प्रकुर्वंति मानवाः । किं पुनर्द्वारकानाथं कृष्णं पश्यंति ये नराः
ते सर्व पापांतून मुक्त होतात; ते धन्य, लोक पावन करणारे आहेत। जे मानव द्वारका-यात्रा करतात त्यांचे काय वर्णन करावे? आणि जे द्वारकानाथ श्रीकृष्णाचे दर्शन घेतात, ते तर अधिकच धन्य आहेत।
Verse 37
मित्रध्रुग्ब्रह्महा गोघ्नः परदारापहारकः । मातृहा पितृहा चैव ब्रह्मस्वापहरस्तथा
मित्रद्रोही, ब्राह्मणहंता, गोहंता, परस्त्रीचे अपहरण करणारा; मातृहंता, पितृहंता आणि ब्राह्मणधनाचा अपहर्ता—
Verse 38
एते चान्ये च पापिष्ठा महापापयुताश्च ये । सर्वपापैः प्रमुच्यंते कृष्णदेवस्य दर्शनात्
हे आणि असे इतरही अत्यंत पापी, महापापांनी युक्त असले तरी, श्रीकृष्णदेवाच्या दर्शनाने सर्व पापांतून मुक्त होतात।
Verse 39
किं वेदैः श्रद्धया हीनैर्व्याख्यानैरपि कृत्स्नशः । हेमभारसहस्रैः किं कुरुक्षेत्रे रविग्रहे
श्रद्धारहित वेदांचे काय प्रयोजन, जरी त्यांचे सर्वस्वी व्याख्यान केले तरी? आणि कुरुक्षेत्री रविग्रहणकाळी सोन्याचे हजारो भार दिल्यानेही काय फल?
Verse 40
गजाश्वरथदानैः किं किं मंदिरप्रतिष्ठया । तेषां पूजादिना सम्यगिष्टा पूर्तादिभिश्च किम्
हत्ती-घोडे-रथांचे दान करून काय, किंवा मंदिरप्रतिष्ठा करून तरी काय? त्यांची विधिपूर्वक पूजा, यज्ञ आणि कूप-तडागादी पूर्तकर्मांनीही काय साध्य?
Verse 41
राजसूयाश्वमेधाद्यैः सर्वयज्ञैश्च किं भवेत् । सेवनैः क्षेत्रतीर्थानां तपोभिर्विविधैस्तु किम्
राजसूय, अश्वमेध इत्यादी सर्व यज्ञांनी काय मिळते? आणि अनेक क्षेत्र-तीर्थांचे सेवन व विविध तपांनी तरी काय फल?
Verse 42
किं मोक्षसाधनैः क्लेशैर्ध्यानयोगसमाधिभिः । द्वारकेश्वरकृष्णस्य दर्शनं यस्य जायते
मोक्षसाधन म्हणविले जाणारे क्लेशकारक उपाय—ध्यान, योग व समाधी—यांचा काय उपयोग, ज्याला द्वारकेश्वर श्रीकृष्णांचे दर्शन प्राप्त होते?
Verse 43
माहात्म्यं द्वारकायास्तु अथवा यः शृणोति च । विशेषेण तु वैशाख्यां जयंत्याश्चैव जागरे
जो भक्तिभावाने द्वारकेचे माहात्म्य ऐकतो—विशेषतः वैशाख महिन्यात आणि जयंत्याच्या जागरणात—त्याला विशेष पुण्य प्राप्त होते.
Verse 44
माघ्यां च फाल्गुने चैत्रे ज्येष्ठे चैव विशेषतः । अद्यापि द्वारका पुण्या कलावपि विशेषतः
माघ, फाल्गुन, चैत्र आणि ज्येष्ठ—विशेषतः या महिन्यांत—द्वारका अत्यंत पुण्यदायी आहे. आजही, कलियुगातही, ती विशेष रीतीने पवित्र आहे.
Verse 45
यस्यां सत्रं प्रपां कृत्वा प्रासादं मंचमेव च । यतीनां शरणं कृत्वा तीरे मंडपमेव च
त्या (द्वारकेत) जो सत्र (अन्नदान), प्रपा (जलछत्र), प्रासाद/धर्मशाळा व विश्रांतीचा मंच उभारतो; यतींना आश्रय देतो आणि तीरावर मंडपही करतो—
Verse 46
वापीकूपतडागानां जीर्णोद्धारमथापि वा । मूर्तिं विष्णोः प्रतिष्ठाप्य दत्त्वा वा भोगसाधनम्
वापी, कूप व तडाग यांचा जीर्णोद्धार करतो; अथवा विष्णूची मूर्ती प्रतिष्ठित करतो; किंवा भोग-पूजेची साधने दान करतो—
Verse 47
श्रूयतां तत्फलं विप्राः सर्वोत्कृष्टं वदाम्यहम् । संप्राप्य वांछितान्कामान्कृष्णानुग्रहभाजनम्
हे विप्रहो, त्याचे फळ ऐका; मी सर्वोत्कृष्ट परिणाम सांगतो—मनुष्य इच्छित कामना प्राप्त करून कृष्णकृपेचा पात्र होतो.
Verse 48
तेजोमयेषु लोकेषु भुक्त्वा भोगाननुक्रमात् । प्राप्नोति विष्णुलोकं वै नरो देवनमस्कृतम्
तेजोमय लोकांत क्रमाने भोग भोगून तो मनुष्य निश्चयच विष्णुलोक प्राप्त करतो, ज्याला देवही नमस्कार करतात.
Verse 49
स्थापयेद्द्वारकायां वै मूर्तिं दारुशिलामयीम् । त्रैलोक्यं स्थापितं तेन विष्णोः सायुज्यतामियात्
द्वारकेत लाकूड किंवा दगडाची भगवंताची मूर्ती स्थापावी. त्या पुण्यकर्माने जणू त्रैलोक्य स्थिर होते आणि उपासकास विष्णूचे सायुज्य प्राप्त होते.
Verse 50
प्ररोहो नास्ति पापस्य पुण्यस्य वृद्धिरुत्तमा । द्वारकायां कथं जातं वैलक्षण्यमिदं प्रभो । क्षेत्रेभ्यः सर्वतीर्थेभ्य आश्चर्य्यं कथयंति ते
प्रभो! द्वारकेत पापाचा अंकुर उगवत नाही आणि पुण्याची सर्वोत्तम वाढ होते. हे विलक्षण वैशिष्ट्य द्वारकेत कसे उत्पन्न झाले? लोक ते सर्व क्षेत्रे व तीर्थांपेक्षा अधिक आश्चर्य मानतात.