Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 17
Devanagari script
ततः कोपपरीतात्मा दूतः प्रोवाच सादरम् । विहस्य जनसंसर्गं दृष्ट्वैकांतेऽपि संस्थिते
Transliteration
tataḥ kopaparītātmā dūtaḥ provāca sādaram | vihasya janasaṃsargaṃ dṛṣṭvaikāṃte'pi saṃsthite
Translation
मग क्रोधाने व्यापलेला दूत वरवर आदराने बोलला; ‘एकांत’ म्हणत असूनही लोकांची गर्दी पाहून तो उपहास करू लागला।
Word by Word
ततःthen
ततः:
Kriya-visheshaṇa (Temporal)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; काल/अनन्तरवाचक क्रियाविशेषण (then)
कोपपरीतात्माone whose mind was overcome by anger
कोपपरीतात्मा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकोप-परित-आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; कोपेन परीतः आत्मा यस्य सः इति तृतीया-तत्पुरुषः (बहुव्रीह्यर्थे प्रयोगः)
दूतःthe messenger
दूतः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
प्रोवाचsaid/spoke forth
प्रोवाच:
Kriya (Verb)
TypeVerb
Rootप्र-√वच् (धातु)
Formलिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
सादरम्respectfully
सादरम्:
Kriya-visheshaṇa (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootस-आदर (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाववत् क्रियाविशेषण-प्रयोगः; नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-एकवचनरूपेण अव्ययवत् (with respect)
विहस्यhaving laughed
विहस्य:
Purvakala (Prior action)
TypeIndeclinable
Rootवि-√हस् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund); अव्ययभावः
जनसंसर्गम्association with people/crowd
जनसंसर्गम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootजन-संसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्; जनानां संसर्गः इति षष्ठी-तत्पुरुषः
दृष्ट्वाhaving seen
दृष्ट्वा:
Purvakala (Prior action)
TypeIndeclinable
Root√दृश् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund); अव्ययभावः
एकान्तेin solitude/privately
एकान्ते:
Adhikaraṇa (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootएकान्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्
अपिeven/also
अपि:
Sambandha (Particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अपेक्षार्थक-अव्यय (also/even)
संस्थितेwhen (he was) situated/standing
संस्थिते:
Visheshana (Qualifier)
TypeAdjective
Rootसम्-√स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त/PPP); पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; (तस्मिन्) संस्थिते—स्थिते/अवस्थिते
Speaker
Sūta (narration describing the dūta’s reaction)
Visual Art Cues
Scene: An envoy stands before the seated noble, face tightened with suppressed anger; he speaks with formal gestures yet his expression and slight smile mock the crowded ‘private’ meeting.
Characters & Entities
D
Dūta (Envoy)FAQs
Outer politeness without inner composure leads to conflict; restraint and proper setting are part of dharmic conduct.
No tīrtha is referenced in this verse.
None.