Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 26

Devanagari script

हतो नखांभसा वा त्वं घृष्टः शूर्पानिलेन च । अजामार्जनिकोत्थैश्चरजोभिर्वा समाश्रितः

Transliteration

hato nakhāṃbhasā vā tvaṃ ghṛṣṭaḥ śūrpānilena ca | ajāmārjanikotthaiścarajobhirvā samāśritaḥ

Translation

तुझ्यावर नखाचे पाणी पडले आहे का, किंवा सुपाचा वारा लागला आहे का? अथवा झाडू मारल्यामुळे उडालेली धूळ तुझ्या अंगावर पडली आहे का?

Word by Word

• हतः: struck, killed (afflicted)
• हतः: Kriya (Predicate participle/क्रियाविशेष)
• Type: Adjective
• Root: हन् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; (त्वम्) इत्यस्य विधेय-विशेषणम्

• नखाम्भसा: with nail-water (water from nails)
• नखाम्भसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: नख + अम्भस् (प्रातिपदिकानि)
• Form: समासः (तत्पुरुषः; नखानाम् अम्भसा/नखाम्भसा), नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• वा: or
• वा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्पार्थक-निपातः

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• घृष्टः: rubbed, abraded
• घृष्टः: Kriya (Predicate participle/क्रियाविशेष)
• Type: Adjective
• Root: घृष् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; (त्वम्) इत्यस्य विधेय-विशेषणम्

• शूर्पानिलेन: by the wind from a winnowing-fan
• शूर्पानिलेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: शूर्प + अनिल (प्रातिपदिकानि)
• Form: समासः (तत्पुरुषः; शूर्पस्य अनिलः), पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• अजामार्जनिकोत्थैः: arising from a goat-hair broom
• अजामार्जनिकोत्थैः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अजा + मार्जनिक + उत्थ (प्रातिपदिकानि)
• Form: समासः (तत्पुरुषः; अजामार्जनिकात् उत्थाः), पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम् (रजोभिः)

• चरजोभिः: with dust (and dust)
• चरजोभिः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: च + रजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; 'च' उपपदसमुच्चयः

• वा: or
• वा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्पार्थक-निपातः

• समाश्रितः: covered/affected; having resorted to
• समाश्रितः: Kriya (Predicate participle/क्रियाविशेष)
• Type: Adjective
• Root: सम्-आ-श्रि (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; (त्वम्) इत्यस्य विधेय-विशेषणम्

Speaker

Diti (addressing Śakra/Indra)

Skanda Dialogue

Listener: Sages (frame implied)

Visual Art Cues

Scene: Diti lists mundane causes of defilement—water from nails, gusts from a winnowing fan, sweeping dust—while Indra remains visibly afflicted, implying a deeper stain.

Characters & Entities

• Diti
• Śakra
• Indra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic speech often uses purity/impurity imagery to signal inner decline; the verse probes whether defilement—literal or moral—has eclipsed divine splendor.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The setting is the Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya (Adhyāya 22); this śloka itself does not name the tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit prescription; the verse uses ritual-purity metaphors rather than giving a rite.