Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 23

Devanagari script

ततस्तस्य कलत्राणि महेर्ष्यासंश्रितानि च । तस्या नाशार्थमाजग्मुः कोपरक्तेक्षणानि च

Transliteration

tatastasya kalatrāṇi maherṣyāsaṃśritāni ca | tasyā nāśārthamājagmuḥ koparaktekṣaṇāni ca

Translation

मग ईर्ष्येने महर्षींचा आश्रय घेतलेल्या त्याच्या पत्नी, क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी, तिचा नाश करण्यासाठी धावून आल्या।

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Kriya (Adverbial/क्रिया-विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्

• कलत्राणि: wives
• कलत्राणि: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कलत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), बहुवचनम्

• महेर्षि-आश्रितानि: having taken refuge with great sages
• महेर्षि-आश्रितानि: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महा (प्रातिपदिक) + ऋषि (प्रातिपदिक) + आश्रित (कृदन्त-प्रातिपदिक, √श्रि)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), बहुवचनम्; समासः—कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः (महेर्षीणाम् आश्रितानि = having taken refuge with great sages)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• तस्याः: of her
• तस्याः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), एकवचनम्

• नाशार्थम्: for destruction
• नाशार्थम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: नाश (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (Accusative/2nd), एकवचनम्; प्रयोजनार्थे (purpose) अव्ययीभाववत् प्रयोगः; समासः—चतुर्थी/षष्ठी-तत्पुरुषः (नाशाय अर्थः)

• आजग्मुः: they came
• आजग्मुः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-गम् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथमपुरुषः (3rd), बहुवचनम्; परस्मैपदम्

• कोपरक्तेक्षणानि: with eyes reddened by anger
• कोपरक्तेक्षणानि: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कोप (प्रातिपदिक) + रक्त (प्रातिपदिक) + ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), बहुवचनम्; समासः—तत्पुरुषः/कर्मधारयः (कोपेन रक्तानि ईक्षणानि येषाम्)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narrator within Nāgara-khaṇḍa Tīrthamāhātmya)

Visual Art Cues

Scene: A group of wives, eyes reddened with anger, advance together toward the human woman, their ornaments and hoods (if Nāgīs) flaring with agitation.

Characters & Entities

• Takṣaka
• Mahārṣi (great sage)
• wives of Takṣaka

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Jealousy (īrṣyā) distorts perception and drives harmful action; dharma requires restraint and right intention.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader episode leads into Kedārāyatana, whose sanctity is highlighted in this adhyāya.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual is stated in this verse; it sets the narrative cause for later tīrtha-related results.