Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 8

Devanagari script

सूत उवाच । तत्रोपमन्युगोत्रा ये क्रौंचगोत्रसमुद्भवाः । कैशोर्यं गोत्रसंभूतास्त्रैवणेया द्विजोत्तमः

Transliteration

sūta uvāca | tatropamanyugotrā ye krauṃcagotrasamudbhavāḥ | kaiśoryaṃ gotrasaṃbhūtāstraivaṇeyā dvijottamaḥ

Translation

सूत म्हणाला—तेथे उपमन्यु-गोत्रीय, जे क्रौंच-गोत्रातून उद्भवले; तसेच कैशोर्य-गोत्रात जन्मलेले, आणि त्रैवणेय नावाचा श्रेष्ठ द्विजही (होता/ओळखला जातो)।

Word by Word

• सूतः: Sūta
• सूतः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb: there)

• उपमन्युगोत्राः: (those) of the Upamanyu lineage
• उपमन्युगोत्राः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उपमन्यु-गोत्र (प्रातिपदिक); घटकाः: उपमन्यु + गोत्र
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• ये: who
• ये: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; सम्बन्धसूचक (relative)

• क्रौंचगोत्रसमुद्भवाः: originating from the Krauñca lineage
• क्रौंचगोत्रसमुद्भवाः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्रौञ्च-गोत्र-समुद्भव (प्रातिपदिक); घटकाः: क्रौञ्च + गोत्र + समुद्भव
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (उपमन्युगोत्राः/ये)

• कैशोर्यम्: Kaiśorya (name)
• कैशोर्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कैशोर्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; नामरूपेण (as a proper name/identifier)

• गोत्रसम्भूताः: born from (a) lineage
• गोत्रसम्भूताः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गोत्र-सम्भूत (प्रातिपदिक); घटकाः: गोत्र + सम्भूत (सम्+भू धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past participle) समासान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण (ये)

• त्रैवणेयाः: the Traivaṇeyas
• त्रैवणेयाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: त्रैवणेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; गोत्र/वंशवाचक

• द्विजोत्तमः: the best of the twice-born (excellent Brahmin)
• द्विजोत्तमः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज-उत्तम (प्रातिपदिक); घटकाः: द्विज + उत्तम
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेष्य (कश्चित् श्रेष्ठब्राह्मणः)

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis

Visual Art Cues

Scene: Sūta’s son enumerates gotras before the sages; behind him, a stylized map-like cityscape with temples and ghats; three groups of Brahmins are shown with distinct banners labeled Upamanyu, Krauñca, Kaiśorya, and a revered Traivaṇeya dvija seated prominently.

Characters & Entities

• Upamanyu
• Krauñca
• Traivaṇeya

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇa preserves dharmic memory by naming lineages connected with a sacred place and its events.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse continues a tīrtha-linked city narrative (“there/in that place”); the explicit place-name is not included in this excerpt.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; this verse functions as a genealogical listing within the māhātmya.