Adhyaya 33

Verse 1

ऋषय ऊचुः । किन्नामा च किरातोऽभूत्किं तेन व्रतमाहितम् । तत्त्वं कथय विप्रेंद्र परं कौतूहलं हि नः

ऋषी म्हणाले—तो किरात कोणत्या नावाचा होता आणि त्याने कोणते व्रत धारण केले? हे विप्रेंद्र, तत्त्व सांगावे; आमचे कुतूहल फार आहे।

Verse 2

तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामो याथातथ्येन कथ्यताम् । न ह्यन्यो विद्यते लोके त्वद्विना वदतां वरः । तस्मात्कथ भो विप्र सर्वं शुश्रूषतां हि नः

ते सर्व आम्हांस ऐकावयास आहे; जसे घडले तसेच सांगावे। या लोकी तुमच्यावाचून कथन करणाऱ्यांत श्रेष्ठ दुसरा कोणी नाही। म्हणून, हे विप्र, सर्व कथन करा—आम्ही ऐकण्यास उत्सुक आहोत।

Verse 3

एवमुक्तस्तदा तेन शौनकेन महात्मना । कथयामास तत्सर्वं पुष्कसेन कृतं यत्

महात्मा शौनकाने असे म्हटल्यावर, त्याने मग पुष्कसेनाने जे काही केले होते ते सर्व सविस्तर सांगितले।

Verse 4

लोमश उवाच । आसीत्पुरा महारौद्रश्चडोनाम दुरात्मवान् । क्रूरसंगो निष्कृतिको भूतानां भयवाहकः

लोमश म्हणाले—पूर्वी चड नावाचा एक दुरात्मा, अत्यंत रौद्र स्वभावाचा होता। तो क्रूर संगतीचा, प्रायश्चित्त न मानणारा, आणि प्राण्यांना भय देणारा होता।

Verse 5

जालेन मत्स्यान्दुष्टात्मा घातयत्यनिशं खलु । भल्लैर्मृगाञ्छापदांश्च कृष्णसारांश्च शल्लकान्

तो दुष्टात्मा मनुष्य जाळ्याने अखंड मासे मारत असे; आणि बाणांनी हरिण, वन्य पशू, कृष्णसार व साळिंदर यांनाही पाडीत असे।

Verse 6

खड्गांश्चैव च दुष्टात्मा दृष्ट्वा कांश्चिच्च पापवान् । पक्षिणोऽघातयत्क्रुद्धो ब्राह्मणांश्च विशेषतः

तो दुष्ट पापी काही गेंडे दिसले तरी त्यांनाही मारून टाकीत असे; आणि रागाने पक्ष्यांनाही घात करीत—विशेषतः ब्राह्मणांचा तर अधिकच।

Verse 7

लुब्धको हि महापापो दुष्टो दुष्टजनप्रियः । भार्या तथाविधआ तस्य पुष्कसस्य महाभया

तो शिकारी महापापी, दुष्ट आणि दुष्टजनांचा संगप्रिय होता. त्याची पत्नीही तशीच—पुष्कसाची स्त्री, अत्यंत भयप्रद।

Verse 8

एवं विहरतस्तस्य बहुकालोत्यवर्तत । गते बहुतिथेकाले पापौघनिरतस्य च

अशा रीतीने वागत-वागत त्याचा बराच काळ निघून गेला; आणि अनेक दिवस लोटूनही तो पापाच्या प्रवाहातच गुंतलेला राहिला।

Verse 9

निषंगे जलमादाय क्षुत्पिपासार्द्दितो भृशम् । एकदा निशि पापीयाच्छ्रीवृक्षोपरि संस्थितः । कोलं हंतुं धनुष्पाणिर्जाग्रच्चानिमिषेण हि

भात्यात पाणी घेऊन, तीव्र भूक-प्यासेने त्रस्त तो पापी एकदा रात्री श्रीवृक्षावर जाऊन बसला. धनुष्य हातात घेऊन डुकराला मारण्यासाठी तो पापणी न लवता जागाच राहिला।

Verse 10

माघमासेऽसितायां वै चतुर्दश्यामथाग्रतः । मृगमार्गविलोकार्थी बिल्वपत्राण्यपातयत्

माघ महिन्याच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस तो पुढे पाहून मृगांचा मार्ग शोधीत बिल्वपत्रे पाडू लागला।

Verse 11

श्रीवृक्षपर्णानि बहूनि तत्र स च्छेदयामास रुषान्वितोपि । श्रीवृक्षमूले परिवर्तमाने लिंगं तस्योपरिदृष्टभावः

तेथे रागाने भरलेला असूनही त्याने श्रीवृक्षाची अनेक पाने छाटली. आणि वृक्षाच्या मुळाशी फिरताना त्याच्या खाली एक शिवलिंग दिसून आले.

Verse 12

ववर्ष गंडूषजलं दुरात्मा यदृच्छया तानि शिवे पतंति । श्रीवृक्षपर्णानि च दैवयोगाज्जातं च सर्वं शिवपूजनं तत्

त्या दुरात्म्याने गंडूषातील पाणी ओतले; योगायोगाने ते शिवावर पडले. श्रीवृक्षाची पानेही दैवयोगाने—सर्व मिळून—शिवपूजनच झाले.

Verse 13

गंडूषवारिणा तेन स्नपनं च कृतं महत् । बिल्वपत्रैरसंख्यातैरर्चनं महत्कृतम्

त्याने गंडूषातील जलाने मोठे स्नपन (अभिषेक) केले आणि असंख्य बिल्वपत्रांनी महान अर्चना केली.

Verse 14

अज्ञानेनापि भो विप्राः पुष्कसेन दुरात्मना । माघमासेऽसिते पक्षे चतुर्दश्यां विधूदये

हे विप्रहो! दुरात्मा पुष्कसेननेही अज्ञानाने माघ महिन्याच्या कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस, चंद्र उदयाच्या वेळी, हे कृत्य केले.

Verse 15

पुष्कसोऽथ दुराचारो वॉक्षादवततार सः । आगत्य जलसंकाशं मत्स्यान्हंतुं प्रचक्रमे

मग दुराचारी पुष्कस झाडावरून खाली उतरला; जलासारख्या विस्तीर्ण भागात येऊन तो मासे मारू लागला।

Verse 16

लुब्ध कस्यापि भार्याभून्नाम्ना चैव घनोदरी । दुष्टा सा पापनिरता परद्रव्यापहारिणी

एका लुब्धकाची पत्नी घनोदरी नावाची होती; ती दुष्टा, पापात रत आणि परधन हरण करणारी होती।

Verse 17

गृहान्निर्गत्य सायाह्ने पुरद्वारबहिः स्थिता । वनमार्गं प्रपश्यंती पत्युरागमनेच्छया

सायंकाळी घरातून बाहेर पडून ती नगरद्वाराबाहेर उभी राहिली; पतीच्या आगमनाच्या इच्छेने ती वनमार्गाकडे पाहू लागली।

Verse 18

चिराद्भर्तरी नायाते चिन्तयामास लुब्धकी । अद्य सायाह्नवेलायामागताः सर्वलुब्धकाः

खूप वेळ पती न आल्याने लुब्धकाची पत्नी चिंताग्रस्त झाली—“आज सायंकाळपर्यंत तर सर्व शिकारी परत आले आहेत।”

Verse 19

तमः स्तोमेन संछन्नाश्चतस्रो विदिशो दिशः । रात्रौ यामद्वयं यातं किं मतंगः समागतः

अंधाराच्या समूहाने चारही दिशा झाकल्या गेल्या; रात्रीचे दोन प्रहर गेले—काय त्याच्यावर एखादा हत्ती येऊन पडला असेल?

Verse 20

किं वा केसरलोभेन सिंहेनैव विदारितः । किं भुजंगफणारत्नहारी सर्पविषार्दितः

तो काय केसराच्या लोभाने सिंहानेच त्याला फाडून टाकले? की सर्पफण्यावरील रत्न हरण करणारा तो नागविषाने पीडित झाला?

Verse 21

किं वा वराहदंष्ट्राग्रघातैः पंचत्वमागतः । मधुलोभेन वृक्षाग्रात्स वै प्रपतितो भुवि

तो काय वराहाच्या दंष्ट्रांच्या टोकांच्या घावांनी मृत्युमुखी पडला? की मधाच्या लोभाने वृक्षशिखरावरून जमिनीवर कोसळला?

Verse 22

क्वान्वेषयामि पृच्छामि क्व गच्छामि च कं प्रति । एवं विलप्य बहुधा निवृत्ता स्वं गृहं प्रति

“मी कुठे शोधू? कोणाला विचारू? कुठे जाऊ आणि कोणाकडे?”—असा अनेक प्रकारे विलाप करून ती आपल्या घराकडे परतली।

Verse 23

नैवान्नं नो जलं किंचिन्न भुक्तं तद्दिने तया । चिंतयंती पतिं चापि लुब्धकी त्वयन्निशाम्

त्या दिवशी त्या शिकारी स्त्रीने ना अन्न खाल्ले, ना पाणी प्याले. पतीचाच विचार करत ती व्याकुळ होऊन रात्रभर जागी राहिली.

Verse 24

अथ प्रभाते विमले पुष्कसी वनमाययौ । अशनार्थं च तस्यान्नमादाय त्वरिता सती

मग निर्मळ प्रभाती ती शिकारी स्त्री वनात गेली. पतीच्या भोजनासाठी अन्न घेऊन ती सती घाईघाईने निघाली.

Verse 25

भ्रममाणावने तस्मिन्ददर्श महतीं नदीम् । तस्यास्तीरे समासीनं स्वपतिं प्रेक्ष्य हर्षिता

त्या वनात भटकत असता तिला एक महान नदी दिसली. तिच्या तीरावर बसलेला आपला पती पाहून ती हर्षाने भरून गेली.

Verse 26

तदन्नं कूलनः स्थाप्य नदीं तर्तुं प्रचक्रमे । निरीक्ष्य चाथ मत्स्यान्स जालप्रोतान्समानयत्

त्याने ते अन्न नदीकाठी ठेवले आणि नदी ओलांडू लागला. मग आजूबाजूला पाहून जाळ्यात अडकलेल्या माशांना गोळा करून आणले.

Verse 27

तावत्तयोक्तश्चण्डोऽसावेहि शीघ्रं च भक्षय । अन्नं त्वदर्थमानीतमुपोष्य दिवसं मया

तेव्हा ती चण्डाला म्हणाली—“लवकर ये आणि भोजन कर. तुझ्यासाठीच हे अन्न आणले आहे; मी दिवसभर उपवास केला आहे.”

Verse 28

कृतं किमद्य रे मंद गतेऽहनि च किं कृतम् । नाऽशितं च त्वया मूढ लंघितेनाद्य पापिना

“अरे मंदबुद्धी! आज तू काय केलंस, दिवस गेला तरी काय साधलंस? तू काहीच खाल्लं नाहीस, मूर्खा! आज नियमभंग करून दोषी झालास.”

Verse 29

नद्यां स्नातौ तथा तौ च दम्पती च शुचि व्रतौ । यावद्गतश्च भोक्तुं स तावच्छ्वा स्वयमागतः

मग ते दोघे पती-पत्नी शुचिव्रत पाळत नदीत स्नान करू लागले. तो जेवायला गेला तितक्यातच एक कुत्रा आपोआप तिथे आला.

Verse 30

तेन सर्वं भक्षितं च तदन्नं स्वयमेव हि । चंडी प्रकुपिता चैव श्वानं हंतुमुपस्थिता

त्या श्वानाने ते सर्व अन्न स्वतःच भक्षण केले. तेव्हा चंडी क्रोधित होऊन श्वानास मारावयास पुढे सरसावली.

Verse 31

आवयोर्भक्षितं चान्नमनेनैव च पापिना । किं च भक्षयसे मूढ भविताद्य वुभुक्षितः

“आपल्या दोघांसाठीचे अन्न ह्याच पाप्याने भक्षण केले! अरे मूढा, आता तू काय खाशील? आज तू नक्कीच उपाशी राहशील.”

Verse 32

एवं तयोक्तश्चण्डोऽसौ बभाषे तां शिवप्रियः । यच्छुना भक्षितं चान्नं तेनाहं परितोषितः

असे ऐकून शिवप्रिय चण्ड तिला म्हणाला—“श्वानाने जे अन्न भक्षण केले, त्यानेच मी तृप्त झालो आहे.”

Verse 33

किमनेन शरीरेण नश्वरेण गतायुषा । शरीरं दुर्लभं लोके पूज्यते क्षणभंगुरम्

या नश्वर देहाचा काय उपयोग, ज्याचे आयुष्य सरकत चालले आहे? देह लोकात दुर्लभ असला तरी तो क्षणभंगुर, लवकरच नाश पावणारा आहे.

Verse 34

ये पुष्णंति निजं देहं सर्वभावेन चाहताः । मूढास्ते पापिनो ज्ञेया लोकद्वयबहिष्कृताः

जे सर्व प्रकारे त्रस्त असूनही केवळ आपल्या देहाचेच सर्वभावे पोषण करतात, ते मूढ व पापी समजावेत—दोन्ही लोकांतून बहिष्कृत.

Verse 35

तस्मान्मानं परित्यज्य क्रोधं च दुरवग्रहम् । स्वस्था भव विमर्शेन तत्त्वबुद्ध्या स्थिरा भव

म्हणून मान आणि आवरण्यास कठीण असा क्रोध त्याग. विवेकाने अंतःस्थ हो आणि तत्त्वबुद्धीने दृढपणे स्थिर हो.

Verse 36

बोधिता तेन चंडी सा पुष्कसेन तदा भृशम् । जागरादि च संप्राप्तः पुष्कसोऽपि चतुर्दशीम्

तेव्हा पुष्कसेनाने चंडीदेवीला अत्यंत जागृत केले. आणि पुष्कसानेही चतुर्दशीस जागरणादी व्रत-नियमांचे आचरण केले.

Verse 37

शिवरात्रिप्रसंगाच्च जायते यद्ध्यसंशयम् । तज्ज्ञानं परमं प्राप्तः शिवरात्रिप्रसंगतः

शिवरात्रीच्या प्रसंगाने जे निःसंशय उत्पन्न होते, तेच परम ज्ञान; त्या शिवरात्रीच्या निमित्ताने त्याने परम ज्ञान प्राप्त केले.

Verse 38

यामद्वयं च संजातममावास्यां तु तत्र वै । आगताश्च गणास्तत्र बहवः शिवनोदिताः

तेथे अमावास्येच्या रात्री दोन याम झाल्यावर, शिवाच्या आज्ञेने प्रेरित झालेले अनेक गण त्या स्थानी आले.

Verse 39

विमानानि बहून्यत्र आगतानि तदंतिकम् । दृष्टानि तेन तान्येव विमानानि गणास्तथा

तेथे अनेक विमाने जवळ आली. त्याने ती विमाने आणि त्यांच्यासह गणांनाही प्रत्यक्ष पाहिले.

Verse 40

उवाच परया भक्त्या पुष्कसोऽपि च तान्प्रति । कस्मात्समागता यूयं सर्वे रुद्राक्षधारिणः

तेव्हा परम भक्तीने परिपूर्ण झालेला पुष्कस त्यांना म्हणाला—“तुम्ही सर्व रुद्राक्षधारी येथे कोणत्या कारणाने आला आहात?”

Verse 41

विमानस्थाश्च केचिच्च वृषारूढाश्च केचन । सर्वे स्फटिकसंकाशाः सर्वे चंद्रार्द्धशेखराः

काही दिव्य विमानांत विराजमान होते, तर काही वृषभावर आरूढ होते. सर्वे स्फटिकासारखे तेजस्वी होते आणि सर्वांच्या शिरी अर्धचंद्र शोभत होता.

Verse 42

कपर्द्दिनश्चर्मपरीतवाससो भुजंगभोगैः कृतहारभूषणाः । श्रियान्विता रुद्रसमानवीर्या यथातथं भो वदतात्मनोचितम्

हे जटाधारी, चर्मवस्त्र परिधान करणारे, नागांच्या वळ्यांनी बनलेल्या हार-भूषणांनी अलंकृत! तुम्ही श्रीसम्पन्न आणि रुद्रासमान पराक्रमी आहात—यथार्थ रीतीने तुमच्याविषयी जे उचित असेल ते सांगा.

Verse 43

पुष्कसेन तदा पृष्टा ऊचुः सर्वे च पार्पदाः । रुद्रस्य देवदेवस्य संनम्राः कमलेक्षणाः

पुष्कसाने विचारताच रुद्राचे सर्व पार्षद—देवदेवापुढे नम्र, कमलनेत्र—उत्तर देऊ लागले.

Verse 44

गणा ऊचुः । प्रेषिताः स्मो वयं चंड शिवेन परमेष्ठिना । आगच्छ त्वरितो भुत्वा सस्त्रीको या नमारुह

गण म्हणाले—“हे चंडा! परमेष्ठी शिवाने आम्हाला पाठविले आहे. त्वरेने ये—पत्नीसमवेत; वाहनावर चढू नकोस, ताबडतोब चल.”

Verse 45

लिंगार्च्चनं कृतं यच्च त्वया रात्रौ शिवस्य च । तेन कर्मविपाकेन प्राप्तोऽसि शिवसन्निधिम्

तू रात्रौ शिवलिंगाचे जे अर्चन केलेस, त्या कर्माच्या परिपाकानेच तू आता शिवसन्निधीला प्राप्त झालास।

Verse 46

तथोक्तो वीरभद्रेण उवाच प्रहसन्निव । पुष्कसोऽपि स्वया बुद्ध्या प्रस्तावसदृशं वचः

वीरभद्राने असे सांगितल्यावर पुष्कस जणू किंचित हसत बोलला; आणि आपल्या बुद्धीने प्रसंगास अनुरूप वचन उच्चारले।

Verse 47

पुष्कस उवाच । किं मया कृतमद्यैव पापिना हिंसकेन च । मृगयारसिकेनैव पुष्कसेन दुरात्मना

पुष्कस म्हणाला—आज मी पापी, हिंसक, मृगयारसिक, दुष्टचित्त पुष्कस यांनी भला कोणते पुण्यकर्म केले असेल?

Verse 48

पापाचारो ह्यहं नित्यं कथं स्वर्गं व्रजाम्यहम् । कथं लिंगार्चनमिदं कृतमस्ति तदुच्यताम्

माझे आचरण नेहमीच पापमय आहे—मी स्वर्गाला कसा जाऊ? आणि हे लिंगार्चन माझ्याकडून कसे घडले, ते कृपया सांगा।

Verse 49

परं कौतुकमापन्नः पृच्छामि त्वां यथातथम् । कथयस्व महाभाग सर्वं चैव यथाविधि

अत्यंत कुतूहलाने मी तुला यथार्थ विचारतो. हे महाभाग, जे काही घडले ते सर्व क्रमाने व विधिपूर्वक सांग.

Verse 50

इत्येवं पृच्छतस्तस्य पुष्कसस्य यथाविधि । कथयामास तत्सर्वं शिवधर्म मुदान्वितः

अशा रीतीने पुष्कसाने विधिपूर्वक विचारल्यावर, तो आनंदित होऊन त्याला शिवधर्माचे सर्व उपदेश समग्रपणे सांगू लागला।

Verse 51

वीरभद्र उवाच । देवदेवो महादेवो देवानां पतिरीश्वरः । परितुष्टोऽद्य हे चंड स महेश उमापतिः

वीरभद्र म्हणाला—हे चंड! देवांचा देव महादेव, देवांचा अधिपती ईश्वर, उमापती महेश आज प्रसन्न झाला आहे।

Verse 52

प्रासंगिकतया माघे कृतं लिंगार्चनं त्वया । शिवतुष्टिकरं चाद्य पूतोऽसि त्वं न संशयः । शिवरात्र्यां प्रसंगेन कृतमर्चनमेव च

योगायोगाने माघ महिन्यात तू लिंगार्चन केलेस. ते आज शिवाला तुष्ट करणारे आहे; म्हणून तू निःसंशय पवित्र झालास. आणि शिवरात्रीलाही प्रसंगवश पूजन झालेच.

Verse 53

कोलं निरीक्षमाणेन बिल्वपत्राणि चैव हि । च्छेदितानि त्वया चंड पतितानि तदैव हि । लिंगस्य मस्तके तानि तेन त्वं सुकृती प्रभो

हे चंड! डुकराकडे पाहत असताना तुझ्याकडून बिल्वपत्रे कापली गेली आणि तत्क्षणी पडून शिवलिंगाच्या मस्तकावर पडली. त्या कर्माने, हे प्रभो, तू पुण्यवान झालास।

Verse 54

ततश्च जागरो जातो महान्वृक्षोपरि ध्रुवम् । तेनैव जागरेणैव तुतोष जगदीश्वरः

त्यानंतर निश्चयच वृक्षावर त्याचे महान जागरण झाले; आणि त्या जागरणानेच जगदीश्वर प्रसन्न झाले।

Verse 55

छलेनैव महाभाग कोलसंदर्शनेन हि । शिवरात्रिदिने चात्र स्वप्नस्ते न च योषितः

हे महाभाग! केवळ एका निमित्ताने—म्हणजे वराहदर्शनाने—याच शिवरात्रीच्या दिवशी तुला ना झोप लागली, ना स्त्रीसंग झाला.

Verse 56

तेनोपवासेन च जागरेण तुष्टो ह्यसौ देववरो महात्मा । तव प्रसादाय महानुभावो ददाति सर्वान्वरदो महांश्च

त्या उपवासाने व जागरणाने तो महात्मा देवश्रेष्ठ प्रसन्न झाला. तुझ्यावर कृपा करण्यासाठी तो महान वरद प्रभू सर्व (इच्छित) वर देतो.

Verse 57

एवमुक्तस्तदा तेन वीरभद्रेण धीमता । पुष्कसोऽपि विमानाग्र्यमारुहोह च पश्यताम्

तेव्हा धीमान वीरभद्राने असे सांगितल्यावर, सर्वांच्या पाहता पाहता पुष्कसही श्रेष्ठ विमानावर आरूढ झाला.

Verse 58

गणानां देवतानां च सर्वेषां प्राणिनामपि । तदा दुंदुभयो नेदुर्भेर्यस्तूर्याण्यनेकशः

तेव्हा गण, देवता आणि सर्व प्राण्यांसाठी दुंदुभी निनादल्या; भेर्या व अनेक प्रकारची तूर्ये वाजू लागली.

Verse 59

वीणावेणुमृदंगानि तस्य चाग्रे गतानि च । जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः

वीणा, वेणू आणि मृदंग त्याच्या पुढे पुढे वाजत गेले; गंधर्वनायकांनी गायन केले आणि अप्सरांचे समूह नृत्य करू लागले.

Verse 60

विद्याधरगणाः सर्वे तुष्टुवुः सिद्धचारणाः । चामरैवर्वीज्यमानो हि च्छत्रैश्च विविधैरपि । महोत्सवेन महता आनीतो गंधमादनम्

सर्व विद्याधरगण तसेच सिद्ध व चारण यांनी त्याची स्तुती केली. चामरांनी वाऱ्याने झुलवित आणि विविध छत्रांनी सन्मानित करून, महान् महोत्सवाने त्याला गंधमादनास नेण्यात आले.

Verse 61

शिवसान्निध्यमागच्चंडोसौ तेन कर्मणा । शिवरात्र्युपवासेन परं स्थानं समागमत्

त्या कर्मामुळे तो चंड शिवसन्निधीस पोहोचला; आणि शिवरात्रीच्या उपवासाने त्याने परम धाम प्राप्त केले.

Verse 62

पुष्कसोऽपि तथा प्राप्तः प्रसंगेन सदाशिवम् । किं पुनः श्रद्धया युक्ताः शिवाय परमात्मने

पुष्कसही केवळ प्रसंगमात्राने सदाशिवास प्राप्त झाला; मग श्रद्धायुक्त होऊन परमात्मा शिवाला शरण जाणारे किती अधिक फल पावतील!

Verse 63

पुष्पादिकं फलं गंधं तांबूलं भक्ष्यमृद्धिमत् । ये प्रयच्छंति लोकेऽस्मिन्रुद्रास्ते नात्र संशयः

जे या लोकी पुष्प, फळ, सुगंध, तांबूल आणि समृद्ध भक्ष्य अर्पण करतात—ते निःसंशय रुद्रस्वरूपच आहेत; यात शंका नाही.

Verse 64

चंडेन वै पुष्कसेन सफलं तस्य चाभवत् । प्रसंगेनापि तेनैव कृतं तच्चाल्पबुद्धिना

खरोखरच चंड म्हणजे पुष्कसेन याने केलेले ते कर्म त्याच्यासाठी सफल झाले. अल्पबुद्धी असूनही केवळ प्रसंगवश केलेले ते कृत्यही फलदायी ठरले.

Verse 65

ऋषय ऊचुः । किं फलं तस्य चोद्देशः केन चैव पुना कृतम् । कस्माद्व्रतमिदं जातं कृतं केन पुरा विभो

ऋषी म्हणाले— या व्रताचे फळ काय आणि याचा उद्देश काय? हे पुन्हा कोणी आचरले? कोणत्या कारणाने हे व्रत उत्पन्न झाले, आणि प्राचीन काळी, हे विभो, ते कोणी केले?

Verse 66

लोमश उवाच । यदा सृष्टं जगत्सर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना । कालचक्रं तदा जातं पुरा राशिमन्विताम्

लोमश म्हणाले— जेव्हा परमेष्ठी ब्रह्म्याने सर्व जगताची सृष्टी केली, तेव्हा प्राचीन काळी राशींनी युक्त असे कालचक्र उत्पन्न झाले.

Verse 67

द्वादश राशयस्तत्र नक्षत्राणि तथैव च । सप्तविंशतिसंख्यानि मुख्यानि सिद्धये

तेथे बारा राशी आणि तसेच नक्षत्रेही होती— सत्तावीस संख्येची— जी मुख्यतः सिद्धी व कार्यफलप्राप्तीच्या नियमनासाठी स्थापिली गेली.

Verse 68

एभिः सर्वं प्रचंडं च राशिभिरुडुभिस्तथा । कालचक्रान्वितः कालः क्रीडयन्सृजते जगत्

या राशी व नक्षत्रांच्या द्वारा— सर्व काही महान् व प्रचंड रूपाने— कालचक्रयुक्त काळ क्रीडा करीत जगताची निर्मिती करतो.

Verse 69

आब्रह्मस्तंबपर्यंतं सृजत्य वति हंति च । निबद्धमस्ति तेनैव कालेनैकेन भो द्विजाः

ब्रह्म्यापासून गवताच्या काडीपर्यंत— काळच सृष्टी करतो, पालन करतो आणि संहारही करतो। हे द्विजांनो, हे सर्व त्या एकाच काळाने बांधलेले आहे.

Verse 70

कालो हि बलवांल्लोके एक एव न चापरः । तस्मात्कालात्मकं सर्वमिदं नास्त्यत्र संशयः

या लोकी काळच एकमेव बलवान आहे; त्यावाचून दुसरा कोणी नाही. म्हणून हे सर्व जग काळस्वरूप आहे—यात संशय नाही.

Verse 71

आदौ कालः कालनाच्च लोकनायकनायकः । ततो लोका हि संजाताः सृष्टिश्च तदनंतरम्

आदि काळी काळ होता आणि काळगणनाही; तोच काळ लोकनायकांचा नायक झाला. मग लोक उत्पन्न झाले आणि त्यानंतर तत्क्षणी सृष्टी प्रकट झाली.

Verse 72

सृष्टेर्लवो हि संजातो लवाच्च क्षणमेव च । क्षणाच्च निमिषं जातं प्राणिनां हि निरंतरम्

सृष्टीतून ‘लव’ उत्पन्न झाला, लवापासून ‘क्षण’ प्रकट झाला. आणि क्षणापासून ‘निमिष’ जन्मला—जो प्राण्यांसाठी अखंड चालू असतो.

Verse 73

निमिषाणां च षष्ट्या वै फल इत्यभिधीयते । पंचदश्या अहोरात्रैः पक्षैत्यभिधीयते

साठ निमिषांना ‘फल’ असे म्हणतात. आणि पंधरा अहोरात्रांनी (दिवस-रात्र) ‘पक्ष’ असे अभिधीयते.

Verse 74

पक्षाभ्यां मास एव स्यान्मासा द्वादश वत्सरः । तं कालं ज्ञातुकामेन कार्यं ज्ञानं विचक्षणैः

दोन पक्षांनी मास होतो आणि बारा मासांनी वत्सर (वर्ष) होतो. म्हणून काळ जाणू इच्छिणाऱ्याने विवेकाने हे ज्ञान साधावे.

Verse 75

प्रतिपद्दिनमारभ्य पौर्णमास्यंतमेव च । पक्षं पूर्णो हि यस्माच्च पूर्णिमेत्यभिधीयते

प्रतिपदेपासून आरंभ करून पौर्णिमेपर्यंत जो पक्ष असतो—तो ‘पूर्ण’ होतो म्हणून त्याला ‘पौर्णिमा/पूर्णिमा’ असे म्हणतात.

Verse 76

पूर्णचंद्रमसी या तु सा पूर्णा देवताप्रिया । नष्टस्तु चंद्रो यस्यां वा अमा सा कथिता बुधैः

ज्या रात्री पूर्णचंद्र असतो ती ‘पूर्णा’ (पौर्णिमा) देवतांना प्रिय; आणि ज्या रात्री चंद्र दिसत नाही तो ‘अमा’ (अमावस्या) असे बुध म्हणतात.

Verse 77

अग्निष्वात्तादिपितॄणां प्रियातीव बभूव ह । त्रिंशद्दिनानि ह्येतानि पुण्यकालयुतानि च । तेषां मध्ये विशेषो यस्तं श्रृणुध्वं द्विजोत्तमाः

अग्निष्वात्त आदि पितरांना हे दिवस अत्यंत प्रिय आहेत. हे तीस दिवस पुण्यकाळयुक्त आहेत. त्यांतील जो विशेष भेद आहे तो ऐका, हे द्विजोत्तमांनो.

Verse 78

योगानां वा व्यतीपात ऊडूनां श्रवणस्तथा । अमावास्या तिथीनां च पूर्णिमा वै तथैव च

योगांमध्ये व्यतीपात (विशेष पुण्यदायक) आहे, नक्षत्रांमध्ये श्रवण तसेच. आणि तिथींमध्ये अमावस्या व पौर्णिमा ह्याही तशाच पवित्र आहेत.

Verse 79

संक्रांतयस्तथाज्ञेयाः पवित्रा दानकर्मणि । तथाष्टमी प्रिया शंभोर्गणेशस्य चतुर्थिका

संक्रांती दानकर्मात पवित्र मानाव्यात. अष्टमी तिथी शंभू (शिव) यांस प्रिय आहे, आणि चतुर्थी तिथी गणेशास प्रिय आहे.

Verse 80

पञ्चमी नागराजस्य कुमारस्य च षष्ठिका । भानोश्च सप्तमी ज्ञेया नवमी चण्डिकाप्रिया

पंचमी तिथी नागराजाची, आणि षष्ठी कुमार (स्कंद) याची. सप्तमी भानू (सूर्य) याची जाणावी, व नवमी चंडिकेला प्रिय आहे.

Verse 81

ब्रह्मणो दशमी ज्ञेया रुद्रस्यैकादशी तथा । विष्णुप्रिया द्वादशी च अंतकस्य त्रयोदशी

दशमी तिथी ब्रह्माची जाणावी, आणि एकादशी रुद्राचीही तशीच. द्वादशी विष्णूला प्रिय, व त्रयोदशी अंतक (मृत्यू) याची आहे.

Verse 82

चतुर्द्दशी तथा शंभोः प्रिया नास्त्यत्र संशयः । निशीथसंयुता या तु कृष्णपक्षे चतुर्द्दशी । उपोष्या सा तिथिः श्रेष्ठा शिवसायुज्यकारिणी

चतुर्दशी तिथी शंभूला प्रिय आहे—यात संशय नाही. पण कृष्णपक्षातील जी चतुर्दशी निशीथ (मध्यरात्रि) युक्त असेल, ती उपवासाने पाळावी; ती श्रेष्ठ तिथी शिवसायुज्य देणारी आहे.

Verse 83

शिवरात्रितिथिः ख्याता सर्वपापप्रणाशिनी । अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्

शिवरात्रि तिथी सर्व पापांचा नाश करणारी म्हणून प्रसिद्ध आहे. याच प्रसंगी उदाहरणार्थ मी एक प्राचीन इतिहासनिवृत्तांत सांगतो.

Verse 84

ब्राह्मणी विधवा काचित्पुरा ह्यासीच्च चंचला । श्वपचाभिरता सा च कामुकी कामहेतुतः

पूर्वी काळी एक ब्राह्मणी विधवा होती, स्वभावाने चंचल. कामहेतूने ती कामुकी होऊन श्वपच (अंत्यज) याच्यात आसक्त झाली.

Verse 85

तस्यां तस्य सुतो जातः श्वपचस्य दुरात्मनः । दुः सहो दुष्टनामात्मा सर्वधर्मबहिष्कृतः

तिच्यापासून त्या दुरात्मा श्वपचाचा पुत्र जन्मला. तो असह्य, दुष्ट स्वभावाचा व कुप्रसिद्ध नावाचा, आणि सर्व धर्माचरणापासून बहिष्कृत होता.

Verse 86

महापापप्रयोगाच्च पापमारभते सदा । कितवश्च सुरापायी स्तेयी च गुरुतल्पगः

महापापांच्या प्रयोगाने तो सदैव पापकर्म आरंभ करी. तो जुगारी, मद्यपायी, चोर, आणि गुरु-शय्येचा अपमान करणारा महापातकी होता.

Verse 87

मृगयुश्च दुरात्मासौ कर्मचण्डाल एव सः । अधर्मिष्ठो ह्यसद्वृत्तः कदाचिच्च शिवालयम् । शिवरात्र्यां च संप्राप्तो ह्युषितः शिवसन्निधौ

तो दुरात्मा मृगया करणारा होता—कर्माने खरोखर चांडाळ. अत्यंत अधर्मी व कुत्सित आचरणाचा तो कधीतरी शिवालयात आला; आणि शिवरात्रीच्या रात्री शिवसन्निधीतच राहिला.

Verse 88

श्रवणं शैवशास्त्रस्य यदृच्छाजातमंतिके । शिवस्य लिंगरूपस्य स्वयंभुवो यदा तदा

तेथे जवळच त्याला योगायोगाने शैवशास्त्राचे श्रवण घडले; आणि त्याच वेळी तो स्वयंभू शिवाच्या लिंगरूपाच्या सन्निधीत होता.

Verse 89

स एकत्रोषितो दुष्टः शिवरात्र्यां तु जागरात् । तेन कर्मविपाकेन पुण्यां योनिमवाप्तवान्

तो दुष्ट असूनही तेथे एकाच ठिकाणी राहिला आणि शिवरात्री जागरण करीत राहिला. त्या कर्मविपाकाने त्याला पुण्य योनी—सद्जन्म प्राप्त झाला.

Verse 90

भुक्त्वा पुण्यतामांल्लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । चित्रांगदस्य पुत्रोभूद्भूपालेश्वरलक्षणः

अतिपुण्य लोकांचा उपभोग करून आणि असंख्य शाश्वत वर्षे तेथे वास करून, तो चित्रांगदाचा पुत्र झाला—राजाधिराजाची लक्षणे धारण करणारा।

Verse 91

नाम्ना विचित्रवीर्योऽसौ सुभगः संदुरी प्रियः । राज्यं महत्तरं प्राप्य निःस्तंभो हि महानभूत्

त्याचे नाव विचित्रवीर्य होते—तो सुभग, सर्वांचा प्रिय व मनोहर होता। विशाल राज्य मिळूनही तो अहंकाररहित राहून खरोखर महान झाला।

Verse 92

शिवे भक्तिं प्रकुर्वाणः शिवकर्मपरोऽभवत् । शैवशास्त्रं पुरस्कृत्य शिवपूजनतत्परः । रात्रौ जागरणं यत्नात्करोति शिवसन्निधौ

शिवभक्ती वाढवीत तो शिवकर्मात तत्पर झाला। शैवशास्त्रांना मान देऊन, शिवपूजेत एकनिष्ठ राहून, तो शिवसन्निधीत प्रयत्नपूर्वक रात्रौ जागरण करी।

Verse 93

शिवस्य गाथा गायंस्तु आनंदाश्रुकणान्मुहुः । प्रमुंचंश्चैव नेत्राभ्यां रोमांचपुलकावृतः

शिवगाथा गाताना तो वारंवार आनंदाश्रू ढाळीत असे; नेत्रांतून अश्रुधारा वाहत आणि देह रोमांचाने व्यापून जाई।

Verse 94

आयुष्यं च गतं तस्य शिवध्यानपरस्य च । शिवो हि सुलभो लोके पशूनां ज्ञाननिनामपि

त्याचे आयुष्य क्षीण होत होते, तरीही तो शिवध्यानातच तत्पर राहिला. कारण या लोकी शिव खरोखर सुलभ आहेत—बंधनग्रस्त जीवांनाही, अल्पज्ञांनाही।

Verse 95

संसेवितुं सुखप्राप्त्यै ह्येक एव सदाशिवः । शिवरात्र्युपवासेन प्राप्तो ज्ञानमनुत्तमम्

खरे कल्याण मिळविण्यासाठी सेवनीय तो एकच सदाशिव आहे। शिवरात्रीच्या उपवासाने त्याने अनुपम आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त केले।

Verse 96

ज्ञानात्सर्वमनुप्राप्तं भूतसाम्यं निरंतरम् । सर्वभूतात्मकं ज्ञात्वा केवलं च सदा शिवम् । विना शिवेन यत्किंचिन्नास्ति वस्त्वत्र न क्वचित्

त्या ज्ञानातून सर्व काही प्राप्त झाले—सर्व प्राण्यांप्रती अखंड समता. सर्वभूतांचा आत्मा केवळ नित्य शिवच आहे असे जाणून, शिवावाचून येथे कुठेही काहीच नाही हे त्याने ओळखले.

Verse 97

एवं पूर्णं निष्प्रपंचं ज्ञानं प्राप्नोति दुर्लभम् । प्राप्तज्ञानस्तदा राजा जातो हि शिववल्लभः

अशा रीतीने त्याने दुर्लभ, पूर्ण व प्रपंचातीत ज्ञान प्राप्त केले. ते ज्ञान मिळाल्यावर राजा खरोखरच शिवाचा प्रिय झाला.

Verse 98

मुक्तिं सायुज्यतां प्राप्तः शिवरात्रेरुपोषणात् । तेन लब्धं शिवाज्जन्म पुरा यत्कथितं मया

शिवरात्रीच्या उपवासाने त्याला शिवाशी सायुज्यरूप मुक्ती मिळाली. अशा प्रकारे शिवाने दिलेला जन्म त्याला लाभला—जसे मी पूर्वी सांगितले होते.

Verse 99

दाक्षायणीवीयो गाच्च जटाजूटेन विस्तरात् । य उत्पन्नो मस्तकाच्च शिवस्य परमात्मनः । वीरभद्रेति विख्यातो दक्षयज्ञविनाशनः

दाक्षायणीच्या हेतु एक महावीर परमात्मा शिवाच्या विस्तीर्ण जटाजूटातून प्रकट झाला. शिवाच्या मस्तकातून उत्पन्न होऊन तो ‘वीरभद्र’ म्हणून विख्यात झाला—दक्षयज्ञाचा विनाशक.

Verse 100

शिवरात्रिव्रतेनैव तारिता बहवः पुरा । प्राप्ताः सिद्धिं पुरा विप्रा भरताद्याश्च देहिनः

केवळ शिवरात्री-व्रतानेच प्राचीन काळी अनेक जण संसारसागरातून तारले गेले. पूर्वी विप्र तसेच भरतादी देहधारीही परम सिद्धीला प्राप्त झाले.

Verse 101

मांधाता धुन्धुमारिश्च हरिश्चन्द्रादयो नृपाः । प्राप्ताः सिद्धिमनेनेव व्रतेन परमेण हि

मांधाता, धुन्धुमारि, हरिश्चंद्र इत्यादी राजेही या परम व्रतानेच सिद्धीला प्राप्त झाले.

Verse 102

ततो गिरीशो गिरिजासमेतः क्रीडान्वितोऽसौ गिरिराजमस्तके । द्यूतं तथैवाक्षयुतं परेशो युक्तो भवान्या स भृशं चकार

त्यानंतर गिरिजेसह गिरीश क्रीडेत मग्न होऊन, गिरिराजाच्या शिखरावर भवानीसह परमेश्वराने पास्यांसह द्यूत अत्यंत रंगून खेळले.