Adhyaya 28

Verse 1

लोमश उवाच । कुमारं स्वांकमारोप्य उवाच जगदीश्वरः । देवान्प्रति तदा रुद्रः सेंद्रान्भर्गः प्रतापवान्

लोमश म्हणाला—तेव्हा जगदीश्वराने कुमाराला आपल्या मांडीवर बसवून, इंद्रासह देवांप्रती तो प्रतापवान रुद्र, तेजस्वी भर्ग, बोलला।

Verse 2

किं कार्यं कथ्यतां देवाः कुमारेणाधुना मम । तदोचुः सहिताः सर्वे देवं पशुपतिं प्रति

“हे देवांनो, माझ्या कुमाराकडून आता कोणते कार्य करावयाचे आहे? सांगा।” तेव्हा सर्व देव एकत्र होऊन देव पशुपतीला म्हणाले।

Verse 3

तारकाद्भयमुत्पन्नं सर्वेषां जगतां विभो । त्राता त्वं जगतां स्वामी तस्मात्त्राणं विधीयताम्

“हे विभो, तारकामुळे सर्व लोकांना भय उत्पन्न झाले आहे. आपण जगाचे त्राता व स्वामी आहात; म्हणून रक्षणाचा उपाय करा।”

Verse 4

कुमारेण हतोऽद्यैव तारको भविता प्रभो । तस्मादद्यैव यास्यामस्तारकं हंतुमुद्यताः

“प्रभो, आजच कुमाराकडून तारकाचा वध होईल. म्हणून आजच आम्ही तारकाला मारण्यासाठी सज्ज होऊन निघू।”

Verse 5

तथेति मत्वा सहसा निर्जग्मुस्ते तदा सुराः । कार्त्तिकेयं पुरस्कृत्य शंकरातमजमेव हि

“तसेच होवो”—असे मानून ते देव त्वरित निघाले, शंकरपुत्र कार्त्तिकेयाला पुढे करून।

Verse 6

सर्वे मिलित्वा सहसा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । देवानामुद्यमं श्रुत्वा तारकोऽपि महाबलः

सर्व देव ब्रह्मा-विष्णूंना अग्रस्थानी ठेवून तत्काळ एकत्र झाले. देवांच्या उद्यमाची वार्ता ऐकून महाबली तारकही उठून सज्ज झाला.

Verse 7

सैन्येन महता चैव ययौ योद्धुं सुरान्प्रति । देवैर्दृष्टं समायातं तारकस्य महद्बलम्

तो प्रचंड सैन्यासह देवांशी युद्ध करण्यास निघाला. देवांनी तारकाचे महान बळ आपल्याकडे येताना पाहिले.

Verse 8

तदा नभोगता वाणी ह्युवाच परिसांत्व्य तान् । शांकरिं च पुरस्कृत्य सर्वे यूय प्रतिष्ठिताः

तेव्हा आकाशवाणीने त्यांना धीर देत म्हटले— “शांकरी (पार्वती)ला अग्रस्थानी ठेवून तुम्ही सर्वजण दृढ व संरक्षित आहात।”

Verse 9

दैत्यान्विजित्य संग्रामे जयिनो हि भविष्यथ

“संग्रामात दैत्यांना जिंकून तुम्ही नक्कीच जयवंत व्हाल.”

Verse 10

वाचं तु खेचरीं श्रुत्वा देवाः सर्वे समुत्सुकाः । कुमारं च पुरस्कृत्य सर्वे ते गतसाध्वसाः

आकाशवाणी ऐकून सर्व देव उत्सुक झाले. कुमाराला अग्रस्थानी ठेवून ते सर्व भयमुक्त झाले.

Verse 11

युद्धकामाः सुरा यावत्तावत्सर्वे समागताः । वरणार्थं कुमारस्य सुता मृत्योर्दुरत्यया

युद्धास उत्सुक देव जसेच एकत्र झाले, तसेच कुमाराच्या वरणासाठी मृत्यूची दुर्जेय कन्या तेथे आली।

Verse 12

ब्रह्मणा नोदिता पूर्वं तपः परममाश्रिता । तपसा तेन महता कुमारं प्रति वै तदा । आगता दुहिता मृत्योः सेना नामैकसुंदरी

पूर्वी ब्रह्मदेवांच्या प्रेरणेने तिने परम तपाचे आचरण केले. त्या महान तपाच्या बळावर ती तेव्हा कुमाराकडे आली—मृत्यूची कन्या, ‘सेना’ नावाची अनुपम सुंदरी।

Verse 13

तां दृष्ट्वा तेऽब्रुवन्सर्वे देवं पशुपतिं प्रति । एनं कुमारमुद्दिश्य आगता ह्यतिसुंदरी

तिला पाहून सर्वांनी देव पशुपतीला म्हटले—“ही अतिसुंदरी याच कुमाराला उद्देशून आली आहे।”

Verse 14

ब्रह्मणो वचनाच्चैव कुमारेण तदा वृता । अथ सेनापतिर्जातः कुमारः शांकरिस्तदा

ब्रह्मदेवांच्या वचनानुसार तेव्हा कुमाराने तिचे वरण केले; आणि त्याच वेळी शंकरपुत्र कुमार देवसेनेचा सेनापती झाला।

Verse 15

तदा शंखाश्च भेर्यश्च पटहानकगोमुखाः । तथा दुंदुभयो नेदुर्मृदंगाश्च महास्वनाः

तेव्हा शंख, भेरी, पटह, आनक व गोमुख निनादले; तसेच दुंदुभी गर्जल्या आणि मृदंगांनी महाध्वनी केला।

Verse 16

तेन नादेन महता पूरितं च नभस्तलम् । तदा गौरी च गंगा च कृत्तिका मातरस्तथा । परस्परमथोचुस्ताः सुतो मम ममेति च

त्या महान नादाने आकाशमंडळ भरून गेले। तेव्हा गौरी, गंगा आणि कृत्तिका—त्या माता—परस्पर म्हणाल्या, “हा माझा पुत्र, नक्कीच माझाच।”

Verse 17

एवं विवादमापन्नाः सर्वास्ता मातृकादयः । निवारिता नारदेन मौढ्यं मा कुरुतेति च

अशा रीतीने त्या सर्व मातृका व माता वादात पडल्या. नारदांनी त्यांना आवरून म्हणाले, “मूर्खपणा करू नका।”

Verse 18

पार्वत्यां शंकराज्जातो देवकार्यार्थसिद्धये । तूष्णींभूतास्तदा सर्वाः कृत्तिका मातृभिः सह

देवकार्य सिद्ध व्हावे म्हणून तो पार्वती व शंकरापासून जन्मला. तेव्हा कृत्तिका मातांसह सर्वजणी मौन झाल्या.

Verse 19

गुहेनोक्तास्तदा सर्वा ऋषिपत्न्यश्च कृत्तिकाः । नक्षत्राणि समाश्रित्य भवद्भिः स्थीयतां चिरम्

तेव्हा गुह (कार्त्तिकेय) यांनी ऋषिपत्नी व कृत्तिका सर्वांना सांगितले, “नक्षत्रांचा आश्रय घेऊन तुम्ही तेथे दीर्घकाळ स्थिर राहा।”

Verse 20

तथा मातृगणस्तेन स्वामिना स्थापितो दिवि । मृत्योः कन्यां च संगृह्य कार्त्तिकेयस्त्वरान्वितः

तसे त्या स्वामीने मातृगणाला स्वर्गात स्थापित केले. आणि मृत्यूची कन्या सोबत घेऊन, त्वरित कार्त्तिकेय पुढे निघाले.

Verse 21

इंद्रं प्रोवाच भगवान्कुमारः शंकरात्मजः । दिवं याहि सुरैः सार्द्धं राज्यं कुरु निरन्तरम्

भगवान कुमार, शंकरपुत्र, इंद्रास म्हणाला—“देवांसह स्वर्गास जा आणि अखंडपणे आपल्या राज्याचे शासन कर।”

Verse 22

इंद्रेणोक्तः कुमारो हि तारकेण प्रपीडिताः । स्वर्गाद्विद्राविताः सर्वे वयं याता दिशो दश

इंद्र कुमारास म्हणाला—“तारकाने आम्हांला फार छळले; स्वर्गातून हाकलले जाऊन आम्ही सर्व दहा दिशांना पळालो।”

Verse 23

किं पृच्छसि महाभाग अस्मान्पदपरिच्युतान् । एवमुक्तस्तदा तेन वज्रिणाशंकरात्मजः । प्रहस्येंद्रं प्रति तदा मा भैषीत्यभयं ददौ

“हे महाभाग! आम्ही पदच्युत झालो आहोत; मग आम्हांला का विचारता?” असे वज्रधारी इंद्र म्हणताच शंकरपुत्र हसून इंद्रास म्हणाला—“भिऊ नकोस,” असे अभय दिले।

Verse 24

यावत्कथयतस्तस्य शांकरेश्च महात्नः । कैलासं तु गते रुद्रे पार्वत्या प्रमथैः सह

तो महात्मा शंकरपुत्र बोलत असतानाच, रुद्र पार्वती व प्रमथांसह कैलासास गेले होते।

Verse 25

आजगाम महादैत्यो दैत्यसेनाभिरावृतः । रणदुंदुभयो नेदुस्तता प्रलयभीषणाः

दैत्यसेनांनी वेढलेला एक महादैत्य आला; रणदुंदुभी निनादल्या, जणू प्रलयाचा भीषण गजर।

Verse 26

रणकर्कशतूर्याणि डिंडिमान्यद्भुतानि च । गोमुखाः खरश्रृंगाणि काहलान्येव भूरिशः

रणातील कर्कश तूर्यनाद घुमू लागला—अद्भुत डिंडिम, गोमुख-शिंगे, खर-शिंगे आणि पुष्कळ काहल वाजू लागले।

Verse 27

वाद्यभेदा आवाद्यंत तस्मिन्दैत्यसमागमे । गर्जमानास्तदा वीरस्तारकेण सहैव तु

त्या दैत्यसमागमात नानाविध वाद्यभेद वाजविले गेले; मग तारकासह तो वीर गर्जना करू लागला।

Verse 28

उवाच नारदो वाक्यं तारकं देवकण्टकम्

देवांना कण्टक ठरलेल्या तारकास नारदांनी वचन सांगितले।

Verse 29

नारद उवाच । पुरा देवैः कृतो यत्नो वधार्थं नात्र संशयः । तवैव चासुरश्रेष्ठ मयोक्तं नान्यथा भवेत्

नारद म्हणाले—पूर्वी देवांनी तुझ्या वधासाठी प्रयत्न केला होता; यात संशय नाही। हे असुरश्रेष्ठा, मी तुला जे सांगितले आहे ते तुझ्याविषयीच सत्य आहे; ते अन्यथा होणार नाही।

Verse 30

कुमारोऽयं च शर्वस्य तवार्थं चोपपादितः । एवं ज्ञात्वा महाबाहो कुरु यत्नं समाहितः

हा कुमार शर्व (शिव) यांचा पुत्र विशेषतः तुझ्याच निमित्ताने उत्पन्न झाला आहे। हे जाणून, हे महाबाहो, मन एकाग्र करून प्रयत्न कर।

Verse 31

नारदोक्तं निशम्याथ तारकः प्रहसन्निव । उवाच वाक्यं मेधावी गच्छ त्वं च पुरंदरम्

नारदांचे बोलणे ऐकून, बुद्धिमान तारकाने हसल्यासारखे करून म्हटले, 'तू इंद्राकडे जा.'

Verse 32

मम वाक्यं महर्षे त्वं वद शीघ्रं यथातथम् । कुमारं च पुरस्कृत्य मया योद्धुं त्वमिच्छसि

'हे महर्षे! माझे हे बोलणे जसेच्या तसे लवकर सांग. कुमाराला (कार्तिकेयाला) पुढे करून तुम्ही माझ्याशी युद्ध करू इच्छिता.'

Verse 33

मूढभावं समाश्रित्य कर्तुमिच्छसि नान्यथा । मनुष्यमेकमाश्रित्य मुचुकुन्दाख्यमेव च

'मूर्खपणाचा आश्रय घेऊन तुम्ही असे करू इच्छिता, अन्यथा नाही. मुचुकुंद नावाच्या एका मनुष्याचा आश्रय घेऊन.'

Verse 34

तत्प्रभावेऽमरावत्यां स्थितोऽसि त्वं न चान्यथा । कौमारं बलमाश्रित्य तिष्ठसे त्वं ममाग्रतः

'त्याच्याच प्रभावामुळे तू अमरावतीमध्ये टिकून आहेस, अन्यथा नाही. आता कुमाराच्या बळाचा आश्रय घेऊन तू माझ्यासमोर उभा आहेस.'

Verse 35

त्वां हनिष्याम्यहं मन्दलोकपालैः सहैव हि । एवं कथय देवेन्द्रं देवर्षे नान्यथा वद

'त्या क्षुद्र लोकपालांसह मी तुला ठार मारीन. हे देवर्षे! देवेंद्रला असेच सांग, दुसरे काही नको.'

Verse 36

तथेति मत्वा भगवान्स नारदो ययौ सुराञ्छक्रपुरोगमांश्च । आचष्ट सर्वं ह्यसुरेन्द्रभाषितं सहोपहासं मतिमांस्तथैव

“तथास्तु” असे मानून भगवान नारद शक्र (इंद्र) यांच्या अग्रणी देवांकडे गेले. असुरेंद्राने उपहासासह जे काही बोलले होते ते सर्व बुद्धिमान नारदांनी जसेच्या तसे निवेदन केले।

Verse 37

नारद उवाच । भवद्भिः श्रूयतां देवा वचनं मम नान्यथा । तारकेण यदुक्तं च सानुगे नावधार्यताम्

नारद म्हणाले—हे देवहो, माझे वचन जसेच्या तसे ऐका. तारकाने आपल्या अनुयायांसह जे म्हटले आहे ते नीट मनात धरा।

Verse 38

तारक उवाच । त्वां हनिष्यामि रे मूढ नान्यथा मम भाषितम्

तारक म्हणाला—अरे मूढा, मी तुला ठार मारीन; माझे बोलणे अन्यथा होणार नाही.

Verse 39

मुचुकुन्दं समासाद्य लोकपालैश्च पूजितः । न त्वया भीरुणा योत्स्ये देवो भूत्वा नराश्रितः

लोकपालांनीही पूजिलेल्या राजा मुचुकुंदाजवळ जाऊन—मी देव असूनही मानवी आश्रय घेतला आहे—तुझ्यासारख्या भित्र्याशी युद्ध करणार नाही.

Verse 40

तस्य वाक्यं निशम्योचुः सर्वे देवाः सवासवाः । कुमारं च पुरस्कृत्य नारदं चर्षिसत्तमम्

त्याचे वचन ऐकून इंद्रासह सर्व देवांनी उत्तर दिले—कुमाराला अग्रस्थानी ठेवून आणि ऋषिश्रेष्ठ नारदालाही सोबत घेऊन।

Verse 41

जानासि त्वं हि देवर्षे कुमारस्य बलाबलम् । अज्ञो भूत्वा कथं वाक्यमुक्तं तस्य ममाग्रतः

हे देवर्षी! तू कुमाराचे बल व अबल नीट जाणतोस. मग अज्ञानाचा आव आणून माझ्यासमोर त्याच्याविषयी असे वचन तू कसे बोललास?

Verse 42

प्रहस्य नारदो वाक्यमुवाच तस्य सन्निधौ । अहमप्युपहासं च वाक्यं तारकमुक्तवान्

त्याच्या सन्निधीत नारद हसून म्हणाले—“मीही तारकाला उपहासयुक्त वचन बोललो होतो.”

Verse 43

जानीध्वममराः सर्वे कुमारं जयिनं सुराः । भविष्यत्यत्र मे वाक्यं नात्र कार्याविचारणा

हे अमर देवांनो! तुम्ही सर्व जाणून घ्या—कुमारच जय मिळविणारा आहे. येथे माझे वचन नक्कीच सत्य ठरेल; यात अधिक विचार करण्याचे कारण नाही.

Verse 44

नारदस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवा मुदान्विताः । ऐकपद्येन चोत्तस्थुर्योद्धुकामाश्च तारकम्

नारदांचे वचन ऐकून सर्व देव आनंदित झाले. ते एकदम उठून उभे राहिले आणि तारकाशी युद्ध करण्यास उत्सुक झाले.

Verse 45

कुमारं गजमारोप्य देवेन्द्रो ह्यग्रगोऽभवत् । सुरसैन्येन महता लोकपालैः समावृतः

कुमाराला हत्तीवर आरूढ करून देवेन्द्र इंद्र अग्रभागी झाला. तो देवांच्या विशाल सैन्याने व लोकपालांनी वेढलेला होता.

Verse 46

तदा दुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः । वीणावेणुमृदंगानि तथा गन्धर्वनि स्वनाः

तेव्हा दुंदुभी निनादल्या, अनेक भेरी व तूर्य वाजू लागले। वीणा, वेणू व मृदंगांचे नाद उठले आणि गंधर्वांचे मधुर गायनस्वरही घुमू लागले।

Verse 47

गजं दत्त्वा महेंद्राय कुमारो यानमारुहत् । अनेकरत्नसंवीतं नानाश्चर्यसमन्वितम् । विचित्रचित्रं सुमहत्तथाश्चर्यसमन्वितम्

महेंद्र इंद्राला गज दान करून कुमार एका दिव्य यानावर आरूढ झाले—अनेक रत्नांनी अलंकृत, नानाविध अद्भुतांनी युक्त, विशाल आणि विचित्र चित्ररचनेने शोभणारे।

Verse 48

विमानमारुह्य तदा महायशाः स शांकरिः सर्वगणैरुपेतः । श्रिया समेतः परया बभौ महान्स वीज्यमानश्चमरैर्महाप्रभैः

तेव्हा महायशस्वी शांकरि (कुमार) विमानावर आरूढ होऊन सर्व गणांसह उपस्थित राहिला; परम श्रीने युक्त होऊन तो महान तेजाने उजळला, आणि महाप्रभ चामरांनी त्याला वीज घातली जात होती।

Verse 49

प्राचे तसं छत्र महामणिप्रभं रत्नैरुपेतं बहुभिर्विराजितम् । धृतं तदा तेन कुमारमूर्द्धनि चन्द्रैः किरणैः सुशोभितम्

तेव्हा पूर्व दिशेस महामण्यांच्या प्रभेने झळकणारे, अनेक रत्नांनी विभूषित राजछत्र कुमाराच्या मस्तकावर धरले गेले—जणू चंद्रकिरणांनी सुशोभित झालेले।

Verse 50

संमीलितास्तदा सव देवा इन्द्रपुरोगमाः । बलैः स्वैः स्वैः परिक्रांता योद्धुकामा महाबलाः

तेव्हा इंद्राच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव एकत्र जमले। ते आपापल्या सैन्यांनी वेढलेले, महाबलवान आणि युद्धास उत्सुक होते।

Verse 51

यमेऽपि स्वगणैः सार्द्धं मरुद्भिश्च सदागतिः । पाथोभिर्वरुणस्तत्र कुबेरो गुह्यकैः सह । ईशोऽपि प्रमथैः सार्द्धं नैरृतो व्याधिभिः सह

यमही आपल्या गणांसह आला; सदैव गतिमान मरुतही तेथे होते. वरुण जलसमूहांसह, कुबेर गुह्यकांसह, आणि ईश (शिव) प्रमथांसह आला; नैऋतही व्याधींच्या दलांसह उपस्थित झाला।

Verse 52

एवं तेऽष्टौ लोकपा योद्धुकामाः सर्वे मिलित्वा तारकं हंतुमेव । पुरस्कृत्वा शांकरिं विश्ववंद्यं सेनापतिं चात्मविदां वरिष्ठम्

अशा रीतीने आठही लोकपाल युद्धास उत्सुक होऊन एकत्र आले आणि एकच ध्येय ठेवून—तारकाचा वध करण्यासाठी—पुढे सरसावले. विश्ववंद्य शांकरी शक्ती व आत्मविद्यांतील श्रेष्ठ सेनापती यांना अग्रस्थानी ठेवून त्यांनी प्रस्थान केले।

Verse 53

एवं ते योद्धुकामा हि अवतेरुश्च भूतलम् । अंतर्वेद्यां स्थिताः सर्वे गंगा यमुनमध्यगाः

अशा प्रकारे युद्धास उत्सुक ते पृथ्वीवर उतरले आणि सर्वांनी अंतर्वेदीत—गंगा व यमुना यांच्या मधील पवित्र प्रदेशात—आपापली स्थाने घेतली।

Verse 54

पातालाच्च समायातास्तारकस्योपजीविनः । चेरुरंगबलोपेता हन्तुकामाः सुरान्रणे

पाताळातूनही तारकाचे आश्रित लोक आले. अंगबलाने समर्थ होऊन ते इकडे-तिकडे फिरू लागले आणि रणात देवांचा वध करण्यास उत्सुक होते।

Verse 55

तारको हि समायातो विमानेन विराजितः । छत्रेण च महातेजा ध्रियमाणेन मूर्द्धनि

तारकही विमानात विराजमान होऊन आला. तो महातेजस्वी होता आणि त्याच्या मस्तकावर राजछत्र धरून ठेवले होते।

Verse 56

चामरैर्विज्यमानो हि शुशुभे दैत्यराट् स्वयम्

चामरांनी वाऱ्यावर झुलविला जात असता दैत्यांचा राजा स्वतःच अत्यंत शोभून दिसला।

Verse 57

एवं देवाश्च दैत्याश्च अंतर्वेद्यां स्थितास्तदा । सैन्येन महता तत्र व्यूहान्कृत्वा पृथक्पृथक्

अशा रीतीने त्या वेळी अंतर्वेदीत उभे असलेले देव व दैत्य तेथे आपल्या महान सैन्याचे निरनिराळे व्यूह करून मांडू लागले।

Verse 58

गजान्कृत्वा ह्येकतश्च हयांश्च विविधांस्तथा । स्यंदनानिविचित्राणि नानारत्नयुतानि च

एका बाजूस हत्ती आणि तसेच विविध घोडे ठेवले; तसेच नानारत्नांनी युक्त विचित्र रथही मांडले।

Verse 59

पदाता बहवस्तत्र शक्तिशूलपरश्वधैः । खड्गतोमरनाराचैः पाशमुद्गरशोभिताः

तेथे अनेक पायदळ सैनिक होते; शक्ती, शूल, परशु धारण करून, खड्ग, तोमर, नाराच, पाश व मुद्गरांनी ते शोभत होते।

Verse 60

ते सेने सुरदैत्यानां शुशुभाते परस्परम् । हंतुकामास्तदा ते वै स्तूयमानाश्च बन्धुभिः

देव व दैत्यांच्या त्या दोन्ही सेना परस्परांसमोर शोभून दिसल्या; तेव्हा ते एकमेकांचा वध करण्यास उद्यत होते आणि बंधूंनी स्तुती करून त्यांना उत्तेजित केले जात होते।