Adhyaya 25
लोमश हिमालयातील दिव्य-विवाहसमारंभाचे भव्य दृश्य सांगतात. विश्वकर्मा, त्वष्टा इत्यादींनी देव-निवास रचले जातात आणि मोठ्या वैभवाने शिवाची प्रतिष्ठापना होते. मेना सखीसह येऊन शिवाचे नीराजन करते व पार्वतीने वर्णिलेल्यापेक्षाही अधिक महादेवाच्या अनुपम सौंदर्यावर विस्मय व्यक्त करते. गर्ग मुनी विवाहविधीसाठी शिवाला आणण्याची आज्ञा देतात; पर्वत, मंत्री आणि जमलेले समूह भेटवस्तू सज्ज करतात, वाद्यनाद व वैदिक पठण अधिकच वाढते. गण, योगिनीचक्र, चंडी, भैरव तसेच प्रेत-भूतादी रक्षकदलांनी वेढलेला शिव पुढे सरकतो; जगत्-रक्षणासाठी विष्णू चंडीला जवळ राहण्याची विनंती करतो. शिवाच्या शांत उपदेशाने ती उग्र मिरवणूक क्षणभर संयत होते. मग ब्रह्मा, विष्णू, लोकपाल, तेजस्वी देव, ऋषी आणि अरुंधती-अनसूया-सावित्री-लक्ष्मी आदी पूज्य स्त्रिया या महायात्रेत सहभागी होतात; शिवस्नान, स्तुती होऊन त्यांना यज्ञमंडपात नेले जाते. अंतर्वेदीत पार्वती अलंकृत होऊन बसलेली; शुभ मुहूर्त साधून गर्ग प्राणवमंत्रोच्चार करतात आणि शिव-पार्वती परस्पर अर्घ्य, अक्षता इत्यादींनी पूजन करतात. यानंतर कन्यादानाचा औपचारिक आरंभ होतो. हिमवान विधी विचारतो, तेव्हा शिवाच्या गोत्र-कुलाविषयी प्रश्न उपस्थित होतो. नारद येऊन सांगतात की शिव वंश-गोत्रापलीकडे, नादस्वरूप परम तत्त्व आहेत; सभा आश्चर्य व भक्तीने शिवाची अगम्यता आणि विश्वाधिपत्य मान्य करते.
Shlokas
Verse 1
लोमश उवाच । तत्रोपविविशुः सर्वे सत्कृताश्च हिमाद्रिणा । ते देवाः सपरिवाराः सहर्षाश्च सवाहनाः
लोमश म्हणाले—तेथे हिमाद्रीने सत्कार केल्यावर सर्वजण बसले. ते देवगण परिवारासह, आपापल्या वाहनांसह, हर्षित झाले होते.
Verse 2
तत्रैव च महामात्रं निर्मितं विश्वकर्मणा । दीप्त्या परमया युक्तं निवासार्थं स्वयम्भुवः
तेथेच विश्वकर्म्याने स्वयम्भू (ब्रह्मा) यांच्या निवासासाठी परम तेजाने युक्त असा भव्य महाप्रासाद निर्माण केला.
Verse 3
तथैव विष्णोस्त्वपरं भवनं स्वयमेव हि । भास्वरं सुविचित्र च कृतं त्वष्ट्रा मनोरमम् । वण्डीगृहं मनोज्ञं च तथैव कृतवान्स्वयम्
तसेच विष्णूसाठीही दुसरे निवासस्थान झाले—त्यांच्या स्वतःच्या प्रयत्नानेच, तेजस्वी व अत्यंत विचित्र; त्वष्ट्याने ते मनोहर रीतीने घडविले. आणि त्यांनी स्वतः एक मनोज्ञ वण्डीगृह (स्तुतीमंडप)ही केले.
Verse 4
तथैव श्वेतं परमं मनोज्ञं महाप्रभं देववरैः सुपूजितम् । कैलासलक्ष्मीप्रभया महत्या सुशोभितं तद्भवनं चकार
तसेच त्यांनी परम मनोहर, शुभ्र, महाप्रभायुक्त असे भवन केले, जे देवश्रेष्ठांनी उत्तम रीतीने पूजिले; ते कैलासलक्ष्मीच्या महान प्रभेने सुशोभित होते.
Verse 5
तत्रैव शंभुः परया विभूत्या स स्थापितस्तेन हिमाद्रिणा वै
तेथेच हिमाद्रीने परम विभूती व दिव्य ऐश्वर्याने शंभू (शिव) यांना स्थापित—प्रतिष्ठित व सिंहासित—केले.
Verse 6
एतस्मिन्नंतरे मेना समायाता सखीगणैः । नीराजनार्थं शंभुं च ऋषिभिः परिवारिता
याच वेळी मेना सखीगणांसह आली; ऋषींनी वेढलेली ती शंभू (शिव) यांचे नीराजन करण्यासाठी तेथे पोहोचली।
Verse 7
तदा वादित्रदिर्घोपैर्नादितं भुवनत्रयम् । नीराजनं कृतं तस्य मेनया च तपस्विनः
तेव्हा वाद्यांच्या दीर्घ निनादाने जणू त्रिभुवन नादमय झाले; आणि मेनाने त्या महान तपस्वी प्रभूचे नीराजन केले।
Verse 8
अवलोक्य परा साध्वी मेनाऽजानाद्धरं तदा । गिरिजोक्तमनुस्मृत्य मेना विस्मयमागता
पाहूनही परम साध्वी मेनाला त्या वेळी हर (शिव) ओळखता आला नाही; मग गिरिजेचे (पार्वतीचे) वचन आठवून मेना विस्मयाने भरून गेली।
Verse 9
यद्वै पुरोक्तं च तया पार्वत्या मम सन्निधौ । ततोऽधिकं प्रपश्यामि सौंदर्यं परमेष्ठिनः । महेशस्य मया दृष्टमनिर्वाच्यं च संप्रति
‘पार्वतीने माझ्या सन्निधीत पूर्वी जे सांगितले होते, त्याहून अधिक मी आता परमेष्ठीचे परम सौंदर्य पाहत आहे; आत्ता मी पाहत असलेले महेशाचे तेज अवर्णनीय आहे.’
Verse 10
एवं विस्मयमापन्ना विप्रपत्नीभिरावृता । अहतां बरयुग्मेन शोभिता वरवर्णिनी
अशा रीतीने विस्मयाने भरून, विप्रपत्नींनी वेढलेली ती सुकुमार वर्णाची स्त्री, नवे (अहत) वस्त्रयुग्म परिधान करून शोभून दिसली।
Verse 11
कंचुकी परमा दिव्या नानारत्नैश्च शोभिता । अंगीकृता तदा देव्या रराज परया श्रिया
नानाविध रत्नांनी शोभलेली ती परम दिव्य कंचुकी तेव्हा देवीने अंगीकारली; आणि ती अनुपम श्रीने तेजस्वी झाली।
Verse 12
बिभ्रती च तदा हारं दिव्यरत्नविभूषितम् । वलयानि महार्हाणि शुद्धचामीकराणि च
तेव्हा तिने दिव्य रत्नांनी विभूषित हार धारण केला, तसेच शुद्ध सुवर्णाची अत्यंत मौल्यवान वलयेही परिधान केली।
Verse 13
तत्रोपविष्टा सुभगा ध्यायंती परमेश्वरम् । सखीभिः सेव्यमाना सा विप्रपत्नीभिरेव च
तेथे उपविष्ट ती सुभगा परमेश्वराचे ध्यान करीत होती; सख्या तसेच ब्राह्मणपत्नी तिची सेवा करीत होत्या।
Verse 14
एतस्मिन्नंतरे तत्र गर्गो वाक्यमभाषत । पाणिग्रहार्थं शंभुं च आनयध्वं स्वमंदिरम् । त्वरितेनैव वेलायामस्यामेव विचक्षणाः
याच वेळी गर्ग म्हणाला—“पाणिग्रहणासाठी शंभूला तुमच्या गृहात आणा. हे विचक्षणांनो, याच शुभ वेळी त्वरित करा!”
Verse 15
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गर्गस्य च महात्मनः । अभ्युत्थानपराः सर्वे पर्वताः सकलत्रकाः
महात्मा गर्गाचे ते वचन ऐकून, सर्व पर्वतराज आपल्या संपूर्ण परिकरासह सन्मानार्थ उभे राहण्यास तत्पर झाले।
Verse 16
महाविभूत्या संयुक्ताः सर्वे मंगलपाणयः । सालंकृतास्तदा तेषां पत्न्योलंकारमंडिताः
ते सर्व महाविभूतीने युक्त, हातांत मंगल-उपहार धारण करणारे होते. तेव्हा ते सुशोभित झाले आणि त्यांच्या पत्नीही दिव्य अलंकारांनी मंडित झाल्या.
Verse 17
उपायनान्यनेकानि जगृहुः स्निग्धलोचनाः । तदा वादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा
स्निग्ध नेत्रांचे ते अनेक प्रकारची उपायने स्वीकारू लागले. तेव्हा वाद्यांचा निनाद आणि त्याहूनही अधिक ब्रह्मघोष (वेदघोष) होत असताना,
Verse 18
आजग्मुः सकलात्रास्ते यत्र देवो महेश्वरः । प्रमथैरावृतस्तत्र चंड्या चैवाभिसेवितः
ते सर्व समूह तेथे आले, जिथे देव महेश्वर विराजमान होते. तेथे ते प्रमथांनी वेढलेले होते आणि चंडीनेही सेविले जात होते.
Verse 19
तथा महर्षिभिस्तत्र तथा देवगणैः सह । एभिः परिवृतः श्रीमाञ्छंकरो लोकशंकरः
तेथे महर्षी आणि देवगण यांच्यासह, या सर्वांनी वेढलेला श्रीमान शंकर—लोकांचा कल्याणकर्ता—विराजमान होता.
Verse 20
श्रुत्वा वादित्रनिर्घोषं सर्वे शंकरसेवकाः । उत्थिता ऐकापद्येन देवैरृषिभिरावृताः
वाद्यांचा घुमणारा निनाद ऐकून शंकराचे सर्व सेवक एका क्षणात उठून उभे राहिले; ते देव आणि ऋषींनी वेढलेले होते.
Verse 21
तथोद्यतो योगिनाचक्रयुक्ता गणा गणानां गणानां पतिरेकवर्चसाम् । शिवंपुरस्कृत्य तदानुभावास्तथैव सर्वे गणनायकाश्च
तेव्हा योगिनी-चक्राशी संयुक्त झालेले गण पुढे सरसावले. गणांचा अधिपती एकमेव तेजाने दीप्त होऊन अग्रभागी निघाला. शिवाला अग्रस्थानी ठेवून ते सर्व प्रभावी गणनायकही एकत्र पुढे चालले.
Verse 22
तद्योगिनी चक्रमतिप्रचंडं टंकारभेरीरवनिस्वनेन । चंडीं पुरस्कृत्य भयानकां तदा महाविभूत्या समलंकृतां तदा
तेव्हा ते अतिप्रचंड योगिनी-चक्र टंकार, भेरी व रणवाद्यांच्या गर्जनेसह उसळून पुढे आले. भयानक चंडीला अग्रस्थानी ठेवून ते महाविभूतीने अलंकृत होऊन प्रकट झाले.
Verse 23
कंठे कर्कोटकं नागं हारभूतं च कार सा । पदकं वृश्चिकानां च दंदशूकांश्च बिभ्रती
तिने कंठी कर्कोटक नाग हारासारखा धारण केला. वृश्चिकांचे पदकही तिने परिधान केले होते आणि विषारी सापांनाही अलंकाररूपाने बाळगत होती.
Verse 24
कर्णावतंसान्सा दध्रे पाणिपादमयांस्तथा । रणे हतानां वीराणां शिरांस्युरसिचापरान्
तिने कानांत हात-पायांपासून बनविलेले कुंडल धारण केले होते. आणि रणात मारल्या गेलेल्या वीरांची शिरे ती उराशी अन्य चिन्हांसारखी धारण करीत होती.
Verse 25
द्वीपिचर्मपरीधाना योगिनीचक्रसंयुता । क्षेत्रपालावृता तद्वद्भैरवैः परिवारिता
ती बिबट्याच्या कातडीचे वस्त्र परिधान करून योगिनी-चक्राशी संयुक्त होती. क्षेत्रपालांनी तिला वेढले होते आणि भैरवांनीही तिला परिवारून शोभा आणली होती.
Verse 26
तथा प्रेतैश्च भूतैश्च कपटैः परिवारिता । वीरभद्रादयश्चैव गणाः परमदारुणाः । ये दक्षयज्ञनाशार्थे शिवेनाज्ञापितास्तदा
ती प्रेत, भूत आणि कपटी-भयानक जीवांनी वेढलेली होती. वीरभद्रादि अत्यंत दारुण गण त्या वेळी दक्षयज्ञाचा नाश करण्यासाठी शिवाच्या आज्ञेने नियुक्त झाले होते.
Verse 27
तथा काली भैरवी च माया चैव भयावहा । त्रिपुरा च जया चैव तथा क्षेमकरी शुभा
तेथे काली, भैरवी आणि भय उत्पन्न करणारी माया होत्या. त्रिपुरा व जया तसेच कल्याणदायिनी शुभ क्षेमकरीही होती.
Verse 28
अन्याश्चैव तथा सर्वाः पुरस्कृत्य सदाशिवम् । गंतुकामाश्चोग्रतरा भूतैः प्रेतैः समावृताः
आणखीही अनेक देव्या—सर्वच—सदाशिवांना अग्रस्थानी ठेवून पुढे जाण्यास उत्सुक होत्या. अतिशय उग्र होऊन त्या भूत-प्रेतांनी वेढलेल्या होत्या.
Verse 29
एताः सर्वा विलोक्याथ शिवभक्तो जनार्द्दनः । महर्षीश्च पुरस्कृत्य ह्यमरांश्च तथैव च । अनसूयां पुरस्कृत्य तथैव च ह्यरुंधतीम्
त्या सर्वांना पाहून शिवभक्त जनार्दन पुढे गेले. त्यांनी महर्षींना तसेच देवांनाही अग्रस्थानी ठेवले; अनसूया आणि त्याचप्रमाणे अरुंधती यांनाही मान देऊन पुढे ठेवले.
Verse 30
विष्णुरुवाच । चण्डीं कुरु समीपस्थां लोकपालनतां प्रभो
विष्णू म्हणाले—हे प्रभो, चण्डीला जवळ ठेवून लोकांचे पालन-रक्षण करण्याची जबाबदारी तिला द्या.
Verse 31
तदुक्तं विष्णुना वाक्यं निशम्य जगदीश्वरः । उवाच प्रहसन्नेव चंडीं प्रति सदाशिवः
विष्णूंनी उच्चारलेले वचन ऐकून जगदीश्वर सदाशिव हसतच चंडीला उत्तर देऊ लागले।
Verse 32
अत्रैव स्थीयतां चंडीं यावदुद्वहनं भवेत् । मम भावान्विजानासि कार्याकार्ये सुशोभने
“हे चंडी, उद्वहन (वधूला नेण्याचा) वेळ येईपर्यंत इथेच थांब. हे सुशोभने, काय करावे व काय करू नये—माझा भाव तू जाणतेस।”
Verse 33
एवमाकर्ण्य वचनं शंभोरमिततेजसः । उवाच कुपिता चंडी विष्णुमुद्दिश्य सादरम्
अमित तेजस्वी शंभूचे वचन ऐकून चंडी क्रुद्ध झाली; तरीही आदराने विष्णूंना उद्देशून ती बोलली।
Verse 34
तथान्ये प्रमथाः सर्वे विष्णुमूचुः प्रकोपिताः । यत्रयत्र शिवो भाति तत्रतत्र वयं प्रभो
मग इतर सर्व प्रमथही संतप्त होऊन विष्णूंना म्हणाले—“हे प्रभो, जिथे जिथे शिव प्रकटतो तिथे तिथे आम्हीही आहोत।”
Verse 35
त्वया निवारिताः कस्माद्वयमाभ्युदये परे । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा केशवोवाक्यमब्रवीत्
“इतक्या मोठ्या कार्याच्या वेळी आम्हाला तू का थांबवलेस?” त्यांचे वचन ऐकून केशव उत्तर देऊ लागला।
Verse 36
चण्डीमुद्दिश्य प्रमथानन्यांश्चैव तथाविधान् । यूयं चैव मया प्रोक्ता मा कोपं कर्त्तुमर्हथ
चंडी, प्रमथगण व तत्सदृश इतरांना उद्देशून केशव म्हणाला—“मी तुम्हांला नीट उपदेश केला आहे; म्हणून तुम्ही क्रोध करणे योग्य नाही.”
Verse 37
एवमुक्तास्तदा तेन चंडीमुख्या गणास्तदा । एकांतमाश्रिताः सर्वे विष्णुवाक्याज्ज्वलद्धृदः
त्याने असे म्हटल्यावर चंडीमुख्य ते सर्व गण विष्णूच्या संयमवचनांमुळे अंतःकरणात जळत असूनही एकांतस्थानी जाऊन बसले.
Verse 38
तावत्सर्वे समायाताः पर्वतेंद्रस्य मंत्रिणः । सकलत्राः संभ्रमेण महेशं प्रति सत्वरम्
तोवर पर्वतराजाचे सर्व मंत्री कुटुंबासह संभ्रमाने व उत्साहाने महेशाकडे त्वरेने येऊन पोहोचले.
Verse 39
पंचवाद्यप्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । योषिद्भिः संवृतास्तत्र गीतशब्देन भूयसा
तेथे पंचवाद्यांचा प्रचंड गजर आणि त्याहून अधिक वेदमंत्रांचा ब्रह्मघोष घुमत होता; स्त्रियांनी वेढलेल्या त्या स्थानी मंगलगीतांचा नाद वारंवार अधिकच वाढत होता.
Verse 40
एवं प्राप्ता यत्र शंभुः सकलैः परिवारितः । आगत्य कलशैः साकं स्नापितो हि सदाशिवः । स्त्रीभिर्मंगलगीतेन सर्वाभरणभूषितः
अशा रीतीने ते ज्या ठिकाणी शंभू सर्व परिकरांसह वेढलेले होते तेथे पोहोचले. तेथे कलशांतील पवित्र जलाने सदाशिवांचा अभिषेक-स्नान झाला; स्त्रिया मंगलगीते गात होत्या आणि ते सर्व अलंकारांनी भूषित होऊन शोभून दिसत होते.
Verse 41
ऋषयो देवगंधर्वास्तथान्ये पर्वतोत्तमाः । शंभ्यग्रगास्तदा जग्मुः स्त्रियश्चैव सुपूजिताः । बभौ छत्रेण महता ध्रिमाणेन मूर्द्धनि
ऋषी, देवगंधर्व तसेच अन्य श्रेष्ठ पर्वतज जन शंभूच्या अग्रभागी पुढे निघाले; आणि उत्तमरीत्या पूजिलेल्या स्त्रियाही सोबत गेल्या. मस्तकावर धरलेल्या महान छत्रामुळे ते अत्यंत तेजस्वी भासले.
Verse 42
चामरै वीर्ज्यमानोऽसौ मुकुटेन विराजितः । ब्रह्मा विष्णुस्तथा चंद्रो लोकपालस्तथैव च
ते चामरांनी वाऱ्यावर वीजले जात होते आणि मुकुटाने विभूषित होऊन शोभत होते. तेथे ब्रह्मा, विष्णू, चंद्र तसेच लोकपालही उपस्थित होते.
Verse 43
अग्रगा ह्यपि शोभंतः श्रिया परमया युताः । तथा शंखाश्च भेर्यश्च पटहानकगोमुखाः
अग्रभागी जाणारेही परम श्रीने युक्त होऊन अत्यंत शोभत होते. शंख, भेरी, पटह, आनक आणि गोमुख अशी वाद्ये निनादू लागली.
Verse 44
तथैव गायकाः सर्वे परममंगलम् । पुनः पुनरवाद्यंत वादित्राणि महोत्सवे
तसेच सर्व गायक परम मंगलमय गीते गाऊ लागले. महोत्सवात वाद्ये पुन्हा पुन्हा निनादू लागली.
Verse 45
अरुंधती महाभागा अनसूया तथैव च । सावित्री च तथा लक्ष्मीर्मातृभिः परिवारिताः
महाभागा अरुंधती, अनसूया, सावित्री आणि लक्ष्मी—मातृकांनी परिवेष्टित होऊन—तेथे उपस्थित होत्या.
Verse 46
एभिः समेतो जगदेकबंधुर्बभौ तदानीं परमेण वर्चसा । सचंद्रसूर्यानिलवायुना वृतः सलोकपालप्रवरैर्महर्षिभिः
यांच्यासह एकत्र झालेला जगाचा एकमेव बंधु त्या वेळी परम तेजाने उजळून निघाला। चंद्र, सूर्य, अनिल-वायू, लोकपालांचे श्रेष्ठ आणि महर्षी यांनी वेढलेला तो सर्वथा शोभून दिसत होता।
Verse 47
स वीज्यमानः पवनेनः साक्षाच्छत्रं च तस्मै शशिना ह्यधिष्ठितम् । सूर्यः पुरस्तादभवत्प्रकाशकः श्रियान्वितो विष्णुरभूच्च सन्निधौ
तो साक्षात् पवनाने वीजला जात होता आणि त्याच्यासाठी शशीनेच छत्र धारण केले. सूर्य पुढे प्रकाशक म्हणून उभा राहिला, आणि श्रीसम्पन्न विष्णूही जवळच उपस्थित होता।
Verse 48
पुष्पैर्ववर्षुर्ह्यवकीर्यमाणा देवास्तदानीं मुनिभिः समेताः । ययौ गृहं कांचनकुट्टिमं महन्महावि भूत्यापरिशोभितं तदा । विवेश शंभुः परया सपर्यया संपूज्यमानो नरदेवदानवैः
तेव्हा मुनिंसह देवांनी सर्वत्र विखुरलेल्या पुष्पांची वर्षा केली. शंभू त्या वेळी सुवर्णकुट्टिमाने मढवलेल्या, महावैभवाने शोभणाऱ्या विशाल गृहाकडे गेले; आणि राजे, देव व दानव यांनी परम सपर्येने पूजित करून तेथे त्यांनी प्रवेश केला।
Verse 49
एवं समागतः शंभुः प्रविष्टो यज्ञमण्डपम् । संस्तूयमानो विबुधैः स्तुतिभिः परमेश्वरः
अशा प्रकारे समागत शंभू यज्ञमंडपात प्रविष्ट झाले. परमेश्वराची देवांनी स्तुतिस्तोत्रांनी अखंड स्तुती केली।
Verse 50
गजादुत्तारयामास महेशं पर्वतोत्तमः । उपविश्य ततः पीठे कृत्वा नीराजनं महत्
श्रेष्ठ पर्वताने महेशाला हत्तीवरून उतरविले. नंतर त्यांना पीठावर बसवून महान नीराजन (आरती) करण्यात आले।
Verse 51
मेनया सखिभिः साकं तथैव च पुरोधसा । मधुपर्कादिकं सर्वं यत्कृतं चैव तत्र वै
तेथे मेना सख्यांसह तसेच पुरोहितासह मधुपर्कादी सर्व पूजोपचार विधिपूर्वक सजवून ठेवले।
Verse 52
ब्रह्मणा नोदितः सद्यः पुरोधाः कृतवान्प्रभुः । मंगलं शुभकल्याणं प्रस्तावसदृशं बहु
ब्रह्म्याच्या प्रेरणेने पुरोहिताने तत्क्षणी प्रसंगास अनुरूप अशी अनेक मंगल, शुभ व कल्याणकारी विधी केली।
Verse 53
अंतर्वेद्यां संप्रवेश्य यत्र सा पार्वती स्थिता । वेदिकोपरि तन्वंगी सर्वाभरणभूषिता
त्यांना अंतर्वेदीत नेले, जिथे पार्वती उभी होती—वेदिकेवर सुकुमार अंगांची, सर्व अलंकारांनी भूषित।
Verse 54
तत्रानीतो हरः साक्षाद्विष्णुना ब्रह्मणा सह । लग्नं निरीक्षमाणास्ते वाचस्पतिपुरोगमाः
तेथे विष्णूने ब्रह्म्यासह साक्षात् हराला आणले; आणि वाचस्पतीच्या नेतृत्वाखाली ते सर्व शुभ लग्न पाहू लागले।
Verse 55
गर्गो मुनिश्चोपविष्टस्तत्रैव घटिकालये । यावत्पूर्णा घटी जाता तावत्प्रणवभाषणम्
मुनि गर्ग तेथेच घटिकालयात बसले; घटी पूर्ण होईपर्यंत प्रणव ‘ॐ’चा जप सुरूच राहिला।
Verse 56
ओंपुण्येति प्रणिगदन्गर्गो वध्वंजलिं दधे । पार्वत्यक्षतपूर्णं च शिवोपरि ववर्ष वै
“ॐ पुण्य!” असे उच्चारून गर्गाने वधूचे हात अंजलीत ठेवले; आणि पार्वतीने अक्षतांनी भरलेल्या हातांनी शिवावर अक्षतांची वर्षा केली।
Verse 57
तया संपूजितो रुद्रो दध्यक्षतकुशादिभिः । मुदा परमया युक्ता पार्वती रुचिरानना
तिने दही, अक्षत, कुश इत्यादींनी रुद्राची विधिपूर्वक पूजा केली; आणि परम आनंदाने युक्त, रुचिर मुखाची पार्वतीने ती आराधना पूर्ण केली।
Verse 58
विलोकयंती शंभुं तं यदर्थे परमं तपः । कृतं पुरा महादेव्या परेषां परमं महत्
ती त्या शंभूकडे पाहत राहिली—ज्याच्यासाठी महादेवीने पूर्वी परम तप केले होते, जे इतर सर्वांपेक्षा अत्यंत महान होते।
Verse 59
तपसा तेन संप्राप्तो जगज्जीवनजीवनः । नारदेन ततः प्रोक्तो महादेवो वृषध्वजः
त्या तपस्येमुळे तिने जगातील सर्व जीवांचे जीवनस्वरूप प्रभू प्राप्त केला; मग नारदांनी वृषध्वज महादेवाचा परिचय करून दिला।
Verse 60
तथा गंगादिभिश्चन्यैर्मुनिभिः सनकादिभिः । प्रति पूजां कुरु क्षिप्रं पार्वत्याश्च त्रिलोचन । तदा शिवेन सा तन्वी पूजितार्घ्याक्षतादिभिः
आणि गंगा इत्यादी अन्य पावन जन व सनकादि मुनी यांच्यासह, हे त्रिलोचन, पार्वतीचीही शीघ्र प्रतिपूजा कर; तेव्हा शिवाने त्या तन्वीला अर्घ्य, अक्षत इत्यादी अर्पणांनी पूजिले।
Verse 61
एवं परस्परं तौ च पार्वतीपरमेश्वरौ । अर्च्यमानौ तदानीं च शुशुभाते जगन्मयौ
अशा रीतीने परस्पर पूजन करणारे जगन्मय पार्वती व परमेश्वर त्या वेळी पूजिले जात असता दिव्य तेजाने शोभून दिसले।
Verse 62
त्रैलोक्यलक्ष्म्या संवीतौ निरीक्षंतौ परस्परम् । तदा नीराजितौ लक्ष्म्या सावित्र्या च विशेषतः । अरुंधत्या तदा तौ च दंपती परमेश्वरौ
त्रैलोक्यलक्ष्मीच्या तेजाने आवृत होऊन ते दोघे परस्परांकडे पाहू लागले. तेव्हा लक्ष्मीने आणि विशेषतः सावित्रीने त्यांचे नीराजन केले; आणि त्या वेळी अरुंधतीनेही त्या परमेश्वर दांपत्याचा सन्मान केला।
Verse 63
अनसूया तथा शंभुं पार्वतीं च यशस्विनीम् । दृष्ट्वा नीराजयामास प्रीत्युत्कलितलोचना
अनसूयानेही शंभू आणि यशस्विनी पार्वती यांना पाहून, प्रीतीने उचंबळलेल्या नेत्रांनी त्यांचे नीराजन केले।
Verse 64
तथैव सर्वा द्विजयोषितश्च नीराजयामासुरहो पुनः पुनः । सतीं च शंभुं च विलोकयंत्यस्तथैव सर्वा मुदिता हसंत्यः
तसेच तेथे सर्व द्विजपत्नींनी पुन्हा पुन्हा नीराजन केले. सती आणि शंभू यांना पाहत पाहत त्या सर्व आनंदित होऊन हसत-खेळत राहिल्या।
Verse 65
लोमश उवाच । एतस्मिन्नंतरे तत्र गर्गाचार्यप्रणोदितः । हिमवान्मेनया सार्द्धं कन्यां दातुं प्रचक्रमे
लोमश म्हणाले—याच दरम्यान तेथे गर्गाचार्यांच्या प्रेरणेने हिमवान मेनासह कन्यादान (विवाहार्थ) करण्याची तयारी करू लागला।
Verse 66
हैमं कलशमादाय मेना चार्द्धां गामाश्रिता । हिमाद्रेश्च महाभागा सर्वाभरणभूषिता
सुवर्ण कलश घेऊन मेना गायीचा आधार घेत विधीकडे आली। हिमाद्रीची ती महाभागा स्त्री सर्व अलंकारांनी विभूषित होती।
Verse 67
तदा हिमाद्रिणा प्रोक्तो विश्वनाथो वरप्रदः । ब्रह्मणा सह संगत्य विष्णुना च तथैव च
तेव्हा हिमाद्रीने वरदायक विश्वनाथास संबोधिले। त्यांच्यासह ब्रह्मा आले होते आणि तसेच विष्णूही उपस्थित होते।
Verse 68
सार्द्धं पुरोधसा चैव गर्गेण सुमहात्मना । कन्यादानं करोम्यद्य देवदेवस्य शूलिनः
पुरोहितासह आणि महात्मा गर्गासोबत मी आज देवाधिदेव शूलधारीसाठी कन्यादान करीन।
Verse 69
प्रयोगो भण्यतां ब्रह्मन्नस्मिन्समय आगते । तथेति मत्वा ते सर्वे कालज्ञा द्विजसत्तमाः
“हे ब्राह्मण! आता योग्य वेळ आली आहे; विधी सांगा.” ‘तथास्तु’ असे मानून ते सर्व कालज्ञ श्रेष्ठ द्विज संमतीने उभे राहिले.
Verse 70
कथ्यतां तात गोत्रं स्वं कुलं चैव विशेषतः । कथयस्व महाभाग इत्याकर्ण्य वचस्तथा । सुमुखेन विमुखः सद्यो ह्यशोच्यः शोच्यतां गतः
“तात, आपले गोत्र आणि विशेषतः आपले कुल सांगा; हे महाभाग, कथन करा!” असे शब्द ऐकताच सुमुख त्वरित विमुख झाला; जो शोकातीत होता, तोच त्यांच्या दृष्टीने शोकनीय ठरला.
Verse 71
एवंविधः सुरवरैरृषिभिस्तदानीं गंधर्वयक्षमुनिसिद्धगणैस्तथैव । दृष्टो निरुत्तरमुखो भगवान्महेशो हास्यं चकार सुभृशं त्वथ नारदश्च
त्या वेळी देवश्रेष्ठ, ऋषी तसेच गंधर्व, यक्ष, मुनि व सिद्धगणांनी निरुत्तर, मौनमुखाने उभ्या असलेल्या भगवान् महेशाला पाहिले. तेव्हा त्यांनी अत्यंत हर्षाने हास्य केले आणि मग नारदही हसला।
Verse 72
वीणां प्रकटयामास ब्रह्मपुत्रोऽथ नारदः । तदानीं वारितो धीमान्वीणां मा वादय प्रभो
मग ब्रह्मपुत्र नारदाने आपली वीणा प्रकट केली. त्याच क्षणी त्या धीमानाला रोखले गेले—“हे प्रभो, वीणा वाजवू नका.”
Verse 73
इत्युक्तः पर्वतेनैव नारदो वाक्यमब्रवीत् । त्वया पृष्टो भवः साक्षात्स्वगोत्रकथनं प्रति
पर्वताने असे म्हटल्यावर नारद म्हणाला—“तू साक्षात् भव (शिव) यांना त्यांच्या स्वतःच्या गोत्रकथनाविषयी विचारले आहेस.”
Verse 74
अस्य गोत्रं कुलं चैव नाद एव परं गिरे । नादे प्रतिष्ठितः शंभुर्नादो ह्यस्मिन्प्रतिष्ठितः
हे पर्वतश्रेष्ठा! त्यांचे गोत्र व कुल—दोन्हीही परम ‘नाद’च आहेत. शंभू नादात प्रतिष्ठित आहेत आणि नादही त्यांच्यातच प्रतिष्ठित आहे।
Verse 75
तस्मान्नादमयः शंभुर्नादाच्च प्रतिलभ्यते । तस्माद्वीणा मया चाद्य वादिता हि परंतप
म्हणून शंभू नादमय आहेत आणि नादानेच ते प्राप्त होतात. म्हणून, हे परंतप, मी आज निश्चयाने वीणा वाजविली आहे।
Verse 76
अस्य गोत्रं कुलं नाम न जानंति हि पर्वत । ब्रह्मादयो हि विवुधा अन्येषां चैव का कथा
हे पर्वता! याचे गोत्र, कुल आणि नावसुद्धा कोणास ठाऊक नाही. ब्रह्मा इत्यादी देवही जाणत नाहीत—मग इतरांची काय कथा?
Verse 77
त्वं हि मूढत्वमापन्नो न जानासि हि किंचन । वाच्यावाच्यं महेशस्य विषया हि बहिर्मुखाः
तू मोहग्रस्त होऊन मूढ झाला आहेस; तुला काहीच कळत नाही. महेशाबद्दल काय बोलावे व काय न बोलावे—हे विषय बाह्य इंद्रियांच्या आवाक्याबाहेर आहेत.
Verse 78
येये आगमिकाश्चाद्रे नष्टास्ते नात्र संशयः । अरूपोयं विरूपाक्षो ह्यकुलीनोऽयमुच्यते
हे अद्रे! या पर्वतावर तू ज्या-ज्या ‘आगमिक’ प्रमाणांची कल्पना करतोस, ती सर्व नष्ट झाली आहेत—यात संशय नाही. हा निराकार आहे; ‘विरूपाक्ष’ म्हणून ओळखला तरी तो कुलरहित म्हणतात.
Verse 79
अगोत्रोऽयं गिरिश्रेष्ठ जामाता ते न संशयः । न कर्त्तव्यो विमर्शोऽत्र भवता विबुधेन हि
हे गिरिश्रेष्ठा! हा अगोत्र आहे आणि निःसंशय तुझाच जावई आहे. म्हणून, हे बुद्धिमाना, या विषयात पुढे विचार वा प्रश्न करू नकोस.
Verse 80
न जानंति हरं सर्वे किं बहूक्त्या मम प्रभो । यस्याज्ञानान्महाभाग मोहिता ऋषयो ह्यमी
सर्वांना हर (शिव) कळत नाही—हे माझ्या प्रभो, फार बोलून काय उपयोग? हे महाभाग! त्यांना न ओळखल्यामुळे हे ऋषीसुद्धा मोहात पडले आहेत.
Verse 81
ब्रह्मापि तं न जानाति मस्तकं परमेष्ठिनः । विष्णुर्गतो हि पातालं न दृष्टो हि तथैव च
ब्रह्मालाही त्याचा शिखरभाग कळत नाही—तो तर परमेष्ठीच्या मस्तकाचा मुकुटच आहे। आणि विष्णू पाताळात जाऊनही त्याचा अंत तिथेही पाहू शकला नाही।
Verse 82
तेन लिंगेन महता ह्यगाधेन जगत्त्रयम् । व्याप्तमस्तीति तद्विद्धि किमनेन प्रयोजनम्
त्या महान्, अगाध लिंगाने त्रैलोक्य व्यापलेले आहे—हे जाण. मग याचा अधिक शोध घेऊन काय साध्य होणार?
Verse 83
अनयाराधितं नूनं तव पुत्र्या हिमालय । तत्त्वतो हि न जानासि कथं चैव महागिरे
हे हिमालय, निश्चयच तुझ्या कन्येने त्याचीच आराधना केली आहे. पण तू त्याला तत्त्वतः जाणत नाहीस—हे महागिरे, तू कसा जाणशील?
Verse 84
आभ्यामुत्पाद्यते विश्वमाभ्यां चैव प्रतिष्ठितम् । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य नारदस्य महात्मनः
त्या दोघांपासूनच हे विश्व उत्पन्न होते आणि त्या दोघांवरच ते प्रतिष्ठित आहे. त्या महात्मा नारदांचे हे वचन ऐकून...
Verse 85
हिमाद्रिप्रमुखाः सर्वे तथा चेंद्रपुरोगमाः । साधुसाध्विति ते सर्वे ऊचुर्विस्मितमानसाः
हिमाद्रीच्या नेतृत्वाखाली सर्व, तसेच इंद्राच्या अग्रभागी असलेले देवही—सर्वजण विस्मित होऊन म्हणाले, “साधु! साधु!”
Verse 86
ईश्वरस्य तु गांभीर्यं ज्ञात्वा सर्वे विचक्षणाः । विस्मयेन समाश्लिष्टा ऊचुः सर्वे परस्परम्
ईश्वराचे गांभीर्य जाणून सर्व विवेकी जन विस्मयाने भारावून परस्परांशी बोलू लागले।
Verse 87
ऋषय ऊचुः । यस्याज्ञया जगदिदं च विशालमेव जातं परात्परमिदं निजबोधरूपम् । सर्वं स्वतंत्रपरमेश्वरभागम्यं सोऽसौ त्रिलोकनिजरूपयुतो महात्मा
ऋषी म्हणाले—ज्याच्या आज्ञेने हे विशाल जग उत्पन्न झाले, जो परात्पर आहे आणि ज्याचे स्वरूप स्वबोधमय आहे। हे सर्व त्या स्वतंत्र परमेश्वराचेच अंश आहे; तोच महात्मा त्रिलोकीला आपल्या स्वरूपरूपाने धारण करतो।