Adhyaya 66

Verse 1

सूत उवाच । ततस्त्रयोदशे वर्षे व्यतीते समये तदा । उपप्लवे संगतेषु सर्वराजसु पांडवाः

सूत म्हणाला: तेरावे वर्ष संपून तो ठरलेला समय आला, आणि उपप्लव येथे सर्व राजे एकत्र जमले तेव्हा पांडव तेथे उपस्थित होते.

Verse 2

योद्धुमागत्य संतस्थुः कुरुक्षेत्रं महारथाः । कौरवाश्चापि संतस्धुर्दुर्योधनपुरोगमाः

युद्धासाठी आलेले महान महारथी कुरुक्षेत्रात येऊन ठाण मांडून उभे राहिले. दुर्योधनाच्या नेतृत्वाखाली कौरवही आपल्या स्थानांवर सज्ज झाले.

Verse 3

ततो भीष्मेण प्रोक्तां च नरैः श्रुत्वा युधिष्ठिरः । रथातिरथसंख्यां तु राज्ञां मध्ये वचोऽब्रवीत्

तेव्हा पुरुषांकडून भीष्मांनी सांगितलेली रथ व अतिरथांची संख्या ऐकून युधिष्ठिराने राजांच्या मध्यात वचन उच्चारले.

Verse 4

भीष्मेण विहिता कृष्ण रथातिरथवर्णना । ततो दुर्योधनोऽपृच्छदिदं स्वीयान्महारथान्

हे कृष्ण! भीष्मांनी रथ व अतिरथांचे वर्णन असे केले. मग दुर्योधनाने आपल्या महारथींना हा प्रश्न विचारला.

Verse 5

ससैन्यान्पांडवानेतान्हन्यात्कालेन केन कः । मासेन तु प्रतिज्ञातं भीष्मेण च कृपेण च

‘या पांडवांना त्यांच्या सैन्यासह कोण आणि किती काळात मारू शकेल?’ कारण भीष्म व कृप यांनी ‘एका महिन्यात’ अशी प्रतिज्ञा केली होती.

Verse 6

पक्षं द्रोणेन चाह्नां च दशभिर्द्रौणिना रणे । षड्भिः कर्णेन च तथा सदा ममभयंकृता

‘द्रोण—पंधरा दिवसांत; द्रौणि (अश्वत्थामा)—रणात दहा दिवसांत; आणि कर्ण—सहा दिवसांत.’ अशा रीतीने ते सदैव माझ्या भयाचे कारण ठरले आहेत.

Verse 7

तदहं स्वांश्च पृच्छामि केन कालेन हंति कः । एतच्छ्रुत्वा वचो राज्ञः फाल्गुनो वाक्यमब्रवीत्

म्हणून मी माझ्याच लोकांना विचारतो—कोण, कोणत्या वेळी, त्यांचा वध करील? राजाचे हे वचन ऐकून फाल्गुन (अर्जुन) उत्तर बोलला।

Verse 8

अयुक्तमेतद्भीष्माद्यैः प्रतिज्ञातं युधिष्ठिर । ततो जये च विजये निश्चयो हि मृषैव तत्

हे युधिष्ठिर, भीष्मादिंनी केलेली ही प्रतिज्ञा योग्य नाही। म्हणून जय वा पराजय याविषयीचा जो निश्चय, तो खरोखरच मिथ्याच आहे।

Verse 9

तवापि ये संति नृपाः सन्नद्धा रणसंस्थिताः । पश्यैतान्पुरुषव्याघ्रान्कालकल्पान्दुरासदान्

तुझ्या पक्षातही कवचधारी होऊन रणात उभे असलेले राजे आहेत। या पुरुषव्याघ्रांना पाहा—काळासारखे प्रचंड, ज्यांच्यावर चाल करून जाणे कठीण आहे।

Verse 10

द्रुपदं च विराटं च धृष्टकेतुं च कैकयम् । सहदेवं सात्यकिं च चेकितानं च दुर्जयम्

मी द्रुपद व विराट, धृष्टकेतु व कैकय-नरेश, सहदेव व सात्यकी, तसेच चेकितान व दुर्जय यांनाही पाहतो।

Verse 11

धृष्टद्युम्नं सपुत्रं च महावीर्यं घटोत्कचम् । भीमादींश्च महेष्वासान्केशवं चापराजितम्

मी धृष्टद्युम्नाला त्याच्या पुत्रासह, महावीर्य घटोत्कचाला, आणि भीमादी महाधनुर्धरांना, तसेच अपराजित केशवालाही पाहतो।

Verse 12

मन्येहमेकस्त्वेतेषां हन्यात्कौरववाहिनीम् । सन्नद्धाः प्रतिदृश्यंते भीष्माद्या बहवो रथाः

मला वाटते, यांपैकी एक जरी असला तरी कौरव-वाहिनीचा संहार करू शकेल. तरीही पूर्ण सन्नद्ध असे अनेक रथ दिसतात—भीष्मादी।

Verse 13

तेभ्यो भयं न कार्यं ते फल्गवोऽमी मृगा इव

त्यांच्यापासून भय करू नकोस; हे फल्गव, हे लोक मृगांसारखे आहेत.

Verse 14

अस्माकं धनुषां घोषैरिदानीमेव भारत । कौरवा विद्रविष्यंति सिंहत्रस्ता मृगा इव

हे भारत, आमच्या धनुष्यांच्या घोषाने—आत्ताच—कौरव सिंहभयाने त्रस्त मृगांसारखे पळून जातील.

Verse 15

वृद्धाद्भीष्माद्द्विजाद्वृद्धाद्द्रोणादपि कृपादपि । बालिशात्किं भयं द्रौणेः सूतपुत्राच्च दुर्मतेः

वृद्ध भीष्म, वृद्ध ब्राह्मण द्रोण किंवा कृप—यांच्यापासून काय भय? आणि द्रोणपुत्र त्या बालिशापासून, तसेच दुर्मती सूतपुत्रापासूनही काय भीती?

Verse 16

अथवा चित्तनिर्वृत्यै ज्ञातुमिच्छसि भारत । शत्रूणां प्रत्यनीकेषु संधावच्छृणु मे वचः

किंवा, हे भारत, मनाची निवृत्ती व्हावी म्हणून तुला जाणून घ्यायचे असेल, तर शत्रूंच्या व्यूहांमध्ये धावत-धावत माझे वचन ऐक.

Verse 17

एकोऽहमेव संग्रामे सर्वे तिष्ठंतु ते रथाः । एकाह्ना क्षपये सर्वान्कौरवान्सैन्यसंयुतान्

मी एकटाच युद्धात लढेन, तुमचे सर्व रथ मागे राहू देत. मी एका दिवसात सैन्यासह सर्व कौरवांचा नाश करीन.

Verse 18

इत्यर्जुनवचः श्रुत्वा स्मयन्दामोदरोऽब्रवीत् । एवमेतद्यथा प्राह फाल्गुनोऽयं मृषा न तत्

अर्जुनाचे हे बोल ऐकून दामोदराने हसून म्हटले, 'फाल्गुनाने (अर्जुनाने) जसे सांगितले आहे, ते तसेच आहे; ते असत्य नाही.'

Verse 19

ततश्च शंखान्भेरीश्च शतशश्चैव पुष्करान् । निवार्य राजमध्यस्थो बर्बरीको वचोऽब्रवीत्

त्यानंतर शंख, भेरी आणि शेकडो नगारे थांबवून, राजांच्या मध्यभागी उभ्या असलेल्या बर्बरीकाने हे वचन म्हटले.

Verse 20

येन तप्तं गुप्तक्षेत्रे येन देव्यः सुतोषिताः । यस्यातुलं बाहुबलं तेन चोक्तं निशम्यताम्

ज्याने गुप्तक्षेत्रात तपश्चर्या केली, ज्याने देवींना प्रसन्न केले आणि ज्याचे बाहुबल अतुलनीय आहे, त्याने सांगितलेले ऐका.

Verse 21

यद्ब्रवीमि वचः सत्यं शृणुध्वं तन्नराधिपाः । आत्मनो वीर्यसदृशं केवलं न तु दर्पतः

हे राजांनो! मी जे वचन सांगत आहे ते सत्य आहे, ते ऐका. हे केवळ माझ्या पराक्रमाला साजेसे आहे, अहंकाराने नाही.

Verse 22

यदार्येण प्रतिज्ञातमर्जुनेन महात्मना । न मर्षयामि तद्वाक्यं कालक्षेपो महानयम्

महात्मा आर्य अर्जुनाने जी प्रतिज्ञा केली आहे, ते वचन मी सहन करणार नाही; हा तर काळाचा मोठा अपव्यय आहे।

Verse 23

सर्वे भवंतस्तिष्ठंतु सार्जुनाः सहकेशवाः । एको मुहूर्ताद्भीष्मादीन्सर्वान्नेष्ये यमक्षयम्

तुम्ही सर्वजण अर्जुन व केशवांसह इथेच थांबा; मी एकटाच एका मुहूर्तात भीष्मादी सर्वांना यमलोकास पाठवीन।

Verse 24

मयि तिष्ठति केनापि शस्त्रग्राह्यं न क्षत्रियैः । स्वधर्मशपथो वोऽस्तु मृते ग्राह्यं ततो मयि

मी इथे उभा असेपर्यंत कोणत्याही क्षत्रियाने शस्त्र उचलू नये. तुमची स्वधर्मशपथ हीच—माझा वध झाल्यावरच माझ्याविरुद्ध शस्त्र धरा।

Verse 25

पश्यध्वं मे बलं बाह्वोर्देव्याराधनसंभवम् । माहात्म्यं गुप्तक्षेत्रस्य तथा भक्तिं च पांडुषु

देवीच्या आराधनेतून उत्पन्न झालेले माझे भुजबल पाहा; गुप्तक्षेत्राचे माहात्म्यही पाहा आणि पांडुपुत्रांवरील माझी भक्तीही पाहा।

Verse 26

पश्यध्वं मे धनुर्घोरं तूणीरावक्षयौ तथा । खड्गं च देव्या यद्दत्तं ततो वच्मि वचस्त्विदम्

माझे हे घोर धनुष्य पाहा आणि हे अक्षय तूणीरही; देवीने दिलेला हा खड्गही पाहा—म्हणूनच मी हे वचन बोलत आहे।

Verse 27

इति तस्य वचः श्रुत्वा क्षत्रिया विस्मयं ययुः । अर्जुनश्च कटाक्षेपे लज्जितः कृष्णमैक्षत

त्याचे वचन ऐकून क्षत्रिय विस्मयचकित झाले. आणि कटाक्षांमुळे लज्जित अर्जुनाने श्रीकृष्णांकडे पाहिले.

Verse 28

तमाह ललितं कृष्णः फाल्गुनं परमं वचः । आत्मौपयिकमेवेदं भैमि पुत्रोऽभ्यभाषत

मग श्रीकृष्णांनी फाल्गुन (अर्जुन) यास ललित वाणीने उत्तम वचन सांगितले. भैमिपुत्र म्हणाला—“हे बोलणे तर केवळ स्वतःच्या हेतूसाठीच आहे.”

Verse 29

नवकोटियुतोऽनेन पलाशी निहतः पुरा । क्षणादेव च पाताले श्रूयते महदद्भुतम्

पूर्वी याने नवकोटीसह पलाशीचा वध केला; आणि क्षणातच त्याला पाताळात पाडले—हे महदद्भुत म्हणून ऐकिवात आहे.

Verse 30

पुनः प्रक्ष्यामदे त्वेनं क्वेनोपायेन कौरवान् । मुहूर्ताद्धंसि ब्रूहीति पृच्छयतां चाह तं जयः

मग त्यांनी त्याला पुन्हा विचारले—“कोणत्या उपायाने तू मुहूर्तात कौरवांचा नाश करशील? सांग!”—असे विचारताच जय त्याला म्हणाला.

Verse 31

ततः स्मरन्यादवेंद्रो भैमिपुत्रमभाषत

त्यानंतर स्मरण करून यादवेंद्र (श्रीकृष्ण) भैमिपुत्राशी बोलले.

Verse 32

भीप्मद्रोणकृपद्रौणिकर्णदुर्योधनादिभिः । गुप्तां त्र्यंबकदुर्जेयां सेनां हंसि कथं क्षणात्

भीष्म, द्रोण, कृप, द्रौणि, कर्ण, दुर्योधन इत्यादींनी रक्षित—त्र्यंबक (शिव) यालाही दुर्जेय मानलेली ती सेना तू क्षणात कशी नष्ट करशील?

Verse 33

अयं महान्विस्मयस्ते वचसो भैमिनंदन । संभूतः सर्वराज्ञां च फाल्गुनस्य च धीमतः

हे भैमिनंदन! तुझ्या वचनांनी महान् विस्मय उत्पन्न झाला आहे—सर्व राजांमध्ये आणि धिमान फाल्गुन (अर्जुन) याच्याही मनात।

Verse 34

तद्ब्रूहि केनोपायेन मुहूर्ताद्धंसि कौरवान् । उपायवीर्यं ते ज्ञात्वा मंस्यामो वयमप्युत

म्हणून सांग—कोणत्या उपायाने तू मुहूर्तात कौरवांचा संहार करशील? तुझ्या उपायाचे वीर्य जाणून आम्हीही आपला निर्णय करू.

Verse 35

सूत उवाच । इत्युक्तो वासुदेवेन सर्वभूतेश्वरेण च । सिंहवक्षाः पर्वताभो नानाभूषणभूषितः

सूत म्हणाले—सर्वभूतेश्वर वासुदेवांनी असे म्हटल्यावर तो—सिंहासारखा वक्षस्थळ असलेला, पर्वतासारखा विशाल, नानाविध भूषणांनी भूषित—(पुढे येऊन) उभा राहिला।

Verse 36

घटास्यो घटहासश्च ऊर्ध्वकेशोऽतिदीप्ति मान् । विद्युदक्षो वायुजवो यश्चेच्छेन्नाशयेज्जगत्

घड्यासारखा मुख असलेला, घड्यासारखा हास्य असलेला, केस उभे राहिलेले, अतिशय तेजस्वी; विजेसारखे नेत्र, वायुवेगाने धावणारा—इच्छा झाली तर जगताचाही नाश करू शकेल असा।

Verse 37

देवीदत्तातुलबलो बर्बरीकोऽभ्यभाषत । यदि वो मानसं वीरा उपायस्य प्रदर्शने

देवीने दिलेल्या अतुल बळाचा बर्बरीक म्हणाला— “हे वीरा, जर तुमची मने उपाय पाहण्यास उद्युक्त असतील…”

Verse 38

तदहं दर्शयाम्येष पश्यध्वं सहकेशवाः । इत्युक्त्वा धनुरारोप्य संदधे विशिखं त्वरन् । निःशल्यं चापि संपूर्णं सिंदूराभेण भस्मना

“मग मीच ते दाखवितो—केशवासह पाहा!” असे म्हणून त्याने त्वरेने धनुष्याला दोरी चढवून बाण जोडला; तो बाण निष्कंटक, पूर्ण, आणि सिंदूरवर्ण भस्माने प्रभावयुक्त होता।

Verse 39

आकर्णमाकृप्य च तं मुमोच मुखादथोद्भूतमभूच्च भस्म

त्याने बाण कानापर्यंत ओढून सोडला; आणि तेव्हाच त्याच्या मुखातून भस्माचा उद्गार उसळून निघाला।

Verse 40

सेनाद्वये तच्च पपात शीघ्रं यस्यैव यत्रास्ति च मृत्युमर्म । सर्वरोमसु भीष्मस्य कंठे राधेयद्रोणयोः

ते दीप्त चिन्ह दोन्ही सैन्यांवर त्वरेने पडले—ज्याचे जिथे मृत्युमर्म होते तिथेच: भीष्माच्या सर्व रोमांवर, आणि राधेय (कर्ण) व द्रोण यांच्या कंठावर।

Verse 41

ऊरौ दुर्योधनस्यापि शल्यस्यापि च वक्षसि । कंठे च शकुनेर्दीप्तं भगदत्तस्य चापतत्

ते दीप्त चिन्ह दुर्योधनाच्या ऊरावर, शल्याच्या वक्षस्थळी, शकुनीच्या कंठावर पडले; आणि तेच तेजस्वी चिन्ह भगदत्तावरही आपटले।

Verse 42

कृष्णस्य पादतल लके कंठे द्रुपदमत्स्ययोः । शिखंडिनस्तथा कट्यां कंठे सेनापतेस्तथा

कृष्णाच्या पादतळावर ते पडले; द्रुपद व मत्स्यराज यांच्या कंठावर. शिखंडीच्या कटिवर तसेच सेनापतीच्या देखील कंठावर ते पडले.

Verse 43

पपात रक्तं तद्भस्म यत्र येषां च मर्म च । केवलं चैव पांडूनां कृपद्रोण्योश्च नास्पृशत

ज्यांचे जिथे जिथे मर्म होते तिथेच ते रक्तासारखे भस्म पडले. पण पांडवांना ते मुळीच स्पर्शले नाही; कृप व द्रोण यांनाही नाही.

Verse 44

इति कृत्वा ततो भूयो बर्बरीकोऽभ्यभाषत । दृष्टं भवद्भिरेवं यन्मया मर्म निरीक्षितम्

असे करून मग बर्बरीक पुन्हा म्हणाला— “मी मर्मस्थाने कशी पाहिली, ते तुम्ही आता या प्रकारे पाहिले आहे.”

Verse 45

अधुना पातयिष्यामि मर्मस्वेषां शिताञ्छरान् । देवीदत्तानमोघाख्यान्यैर्मरिष्यंत्यमी क्षणात्

आता मी यांच्या मर्मस्थानी धारदार बाण पाडीन—देवीने दिलेले, ‘अमोघ’ म्हणून प्रसिद्ध—ज्यांनी हे क्षणात प्राण सोडतील.

Verse 46

शपथा वः स्वधर्मस्य शस्त्रं ग्राह्यं न वः क्वचित् । मुहूर्तात्पातयिष्यामि शत्रूनेताञ्छितैः शरैः

तुमच्या स्वधर्माची शपथ—कुठेही शस्त्र हातात घेऊ नका. एका मुहूर्तात मी या शत्रूंना धारदार बाणांनी पाडीन.

Verse 47

ततो विस्मितचित्तानां युधिष्ठिरपुरोगिणाम् । आसीन्निनादः सुमहान्साधुसाध्विति शंस ताम्

तेव्हा विस्मितचित्त युधिष्ठिरादि सर्वांच्या मध्ये “साधु! साधु!” असे म्हणत त्याची स्तुती करणारा अत्यंत मोठा जयघोष उठला।

Verse 48

वासुदेवश्च संक्रुद्धश्चक्रेण निशितेन च । एवं ब्रुवत एवास्य शिरश्छित्त्वा न्यपातयत्

परंतु क्रुद्ध वासुदेवाने आपल्या तीक्ष्ण चक्राने—तो असे बोलत असतानाच—त्याचे शिर छेदून खाली पाडले।

Verse 49

ततः क्षणात्सर्वमासीदाविग्रं राजमं डलम् । व्यलोकयन्केशवं ते विस्मिताश्चाभवन्भृशम्

मग क्षणातच सर्व राजमंडळ शांत व निर्विघ्न झाले। केशवाकडे पाहून ते अत्यंत विस्मित झाले।

Verse 50

किमेतदिति प्राहुश्च बर्बरीकः कुतो हतः । पांडवाश्चापि मुमुचुरश्रूणि सहपार्थिवाः

ते म्हणाले, “हे काय झाले? बर्बरीक कुठून मारला गेला?” पांडवही सभेतील राजांसह अश्रू ढाळू लागले।

Verse 51

हाहा पुत्रेति च गृणन्प्रस्खलंश्च पदेपदे । घटोत्कचोऽपतद्दीनः पुत्रोपरि विमूर्छितः

“हाहा पुत्रा!” असे विलाप करत, पावलोपावली ठेचकाळत, दीन घटोत्कच पुत्रावर कोसळला आणि मूर्छित झाला।

Verse 52

एतस्मिन्नंतरे देव्यश्चतुर्दश समाययुः

त्याच क्षणी चौदा देव्या एकत्र तेथे येऊन पोहोचल्या।

Verse 53

सिद्धांबिका क्रोडमाता कपाली तारा सुवर्णा च त्रिलोकजेत्री । भाणेश्वरी चर्चिका चैकवीरा योगेश्वरी चंडिका त्रैपुरा च

त्या सिद्धाम्बिका, क्रोडमाता, कपाली, तारा, सुवर्णा व त्रिलोकजेत्री; भाणेश्वरी, चर्चिका, एकवीरा, योगेश्वरी, चंडिका आणि त्रैपुरा होत्या।

Verse 54

भूतांबिका हरसिद्धिस्तथामूः संप्राप्य तस्थुर्नृपविस्मयंकराः । श्रीचंडिकाऽश्वास्य ततौ घटोत्कचं प्रोवाच वाक्यं महता स्वरेण

भूताम्बिका, हरसिद्धि व इतर देव्या येऊन तेथे उभ्या राहिल्या; त्यांना पाहून राजे विस्मित झाले. मग श्रीचंडिकेने घटोत्कचास धीर देऊन, महान स्वरात वचन उच्चारले।

Verse 55

शृणुध्वं पार्थिवाः सर्वे कृष्णेन विदितात्मना । हेतुना येन निहतो बर्बरीको महाबलः

हे पार्थिवांनो, सर्वांनी ऐका—आत्मज्ञानी कृष्णाने ज्या कारणाने महाबली बर्बरीकाचा वध करविला।

Verse 56

मेरुमूर्ध्नि पुरा पृथ्वी समवेतान्दिवौकसः । भाराक्रांता जगादैतान्भारोऽप ह्रियतां हि मे

पूर्वी मेरुशिखरावर, भाराने दडपलेली पृथ्वी एकत्र जमलेल्या देवांना म्हणाली—“माझा भार निश्चयाने उतरविला जावा.”

Verse 57

ततो ब्रह्मा प्राह विष्णुं भगवंस्त्वमिदं शृणु । देवास्त्वानुगमिष्यंति भारं हर भुवः प्रभो

तेव्हा ब्रह्मा विष्णूस म्हणाला— “हे भगवन्, हे ऐक. देवगण तुझ्या मागे येतील; हे प्रभो, पृथ्वीचा भार दूर कर.”

Verse 58

ततस्तथेति तन्मेने वचनं विष्णुरव्ययः । एतस्मिन्नंतरे बाहुमुद्धृत्योच्चैरभाषत

मग अव्यय विष्णूने ‘तथास्तु’ असे मानून ते वचन स्वीकारले. त्याच वेळी भुजा उचलून तो उच्च स्वरात बोलला.

Verse 59

सूर्यवर्चेति यक्षेंद्रश्चतुराशीतिकोटिपः । किमर्थं मानुषे लोके भवद्भिर्जन्म कार्यते

यक्षेंद्र—चौर्‍याऐंशी कोटींचा नायक—सूर्यवर्चाला म्हणाला, “तुम्ही मानुषलोकात जन्म का घ्यावयाचा?”

Verse 60

मयि तिष्ठति दोषाणामनेकानां महास्पदे । सर्वे भवंतो मोदंतु स्वर्गेषु सह विष्णुना

मी अनेक दोषांचे महान आश्रयस्थान होऊन येथेच राहतो; म्हणून तुम्ही सर्वजण विष्णूसह स्वर्गात आनंद करा.

Verse 61

अहमेकोऽवतीर्यैतान्हनिष्यामि भुवो भरान् । स्वधर्मशपथा वो वै संति चेज्जन्म प्राप्स्यथ

मी एकटाच अवतार घेऊन पृथ्वीवरील हे भार नष्ट करीन. तुमचे स्वधर्माचे शपथवचन जर दृढ असतील, तर तुम्ही निश्चयच जन्म प्राप्त कराल.

Verse 62

इत्युक्तवचने ब्रह्मा क्रुद्धस्तं समभाषत । दुर्मते सर्वदेवानामविषह्यं महाभरम्

असे वचन बोलले असता, ब्रह्मा क्रुद्ध होऊन त्याला म्हणाले: "हे दुर्मती! हा महाभार सर्व देवांनाही सहन न होणारा आहे."

Verse 63

स्वसाध्यं ब्रूषे मोहात्त्वं शापयोग्योऽसि बालिश । देशकालोचितं स्वीयं परस्य च बलं हृदा

"मोहामुळे तू हे आपल्यास साध्य असल्याचे सांगत आहेस, हे मूर्खा! तू शापास पात्र आहेस. देश, काळ, स्वतःचे आणि दुसऱ्याचे बळ मनात तोलून बघ."

Verse 64

अविचार्यैव प्रभुषु वक्ति सोऽर्हति दंडनम् । तस्माद्भूभारहरणे युद्धस्योपक्रमे सति

"जो विचार न करताच प्रभूंसमोर बोलतो, तो दंडास पात्र ठरतो. म्हणून, पृथ्वीचा भार हरण करण्यासाठी युद्धाचा प्रसंग आला असता—"

Verse 65

शरीरनाशं कृष्णात्त्वमवाप्स्यसि न संशयः । एवं शप्तो ब्रह्मणाऽसौ विष्णुमेतदयाचत

"कृष्णाकडून तुझ्या शरीराचा नाश होईल, यात शंका नाही." अशा प्रकारे ब्रह्मदेवाने शाप दिला असता, त्याने विष्णूकडे ही मागणी केली.

Verse 66

यद्येवं भविता नाशस्तदेकं देव प्रार्थये । जन्मप्रभृति मे देहि मतिं सर्वार्थसाधनीम्

"हे देवा! जर असाच माझा नाश होणार असेल, तर मी एक प्रार्थना करतो. जन्मापासूनच मला सर्व कार्य सिद्ध करणारी बुद्धी द्या."

Verse 67

ततस्तथेति तं प्राह केशवो देवसंसदि । शिरस्ते पूजयिष्यंति देव्याः पूज्यो भविष्यसि

तेव्हा देवसभेत केशवाने त्यास म्हटले—“तथास्तु।” “देवी तुझे शिर पूजील, आणि तू देवीस पूज्य होशील।”

Verse 68

इत्युक्त्वा चावतीर्णोऽसौ सह देवैर्हरिस्तदा । हरिर्नाम स कृष्णोऽसौ भवंतस्ते तथा सुराः

असे बोलून हरि तेव्हा देवांसह अवतरला। तोच कृष्ण ‘हरि’ या नावाने प्रसिद्ध झाला; आणि तुम्हीही तसेच देव होऊन अवतरलात।

Verse 69

सूर्यवर्चाः स चायं हि निहतो भैमिपुत्रकः । प्राक्छापं ब्रह्मणः स्मृत्वा हतोनेन महात्मना । तस्माद्दोषो न कृष्णेऽस्मिन्द्रष्टव्यः सर्वभू मिपैः

तो सूर्यतेजस्वी—भीमाचा पुत्र—खरोखरच मारला गेला. ब्रह्मदेवाच्या पूर्वीच्या शापाचे स्मरण करून या महात्मा कृष्णाने त्यास पाडले. म्हणून पृथ्वीवरील सर्व राजांनी या कृष्णात दोष पाहू नये.

Verse 70

श्रीकृष्ण उवाच । यदुक्तं भूमिपा देव्या तत्तथैव न संशयः

श्रीकृष्ण म्हणाले—“हे भूमिपते, देवीने जे सांगितले ते अगदी तसेच आहे; यात संशय नाही।”

Verse 71

यद्येनमधुना नैव हन्यां ब्रह्मवचोऽन्यथा । ततो भवेदिति स्मृत्वा मयासौ विनिपातितः

“मी जर याला आत्ताच मारले नसते, तर ब्रह्मदेवाचे वचन अन्यथा (असत्य) झाले असते. पुढे काय होईल हे स्मरून मी यास पाडले.”

Verse 72

गुप्तक्षेत्रे मयैवाऽसौ नियुक्तो देव्यनुस्मृतौ । पूर्वं दत्तं वरं स्वीयं स्मरता देवसंसदि

गुप्तक्षेत्री मीच त्यास देवीच्या अनुस्मरणासाठी नियुक्त केले. देवसभेत पूर्वी दिलेला आपला वर स्मरून त्याने तदनुसार आचरण केले.

Verse 73

इत्युक्ते चंडिका देवी तदा भक्तशिरस्त्विदम् । अभ्युक्ष्य सुधया शीघ्रमजरं चामरं व्यधात्

असे म्हणताच चंडिका देवीने त्या भक्ताच्या शिरावर शीघ्र अमृत शिंपडले आणि त्यास अजर व अमर केले.

Verse 74

यथा राहुशिरस्तद्वत्तच्छिरः प्रणनाम तान् । उवाच च दिदृक्षामि युद्धं तदनुमन्यताम्

राहूच्या शिराप्रमाणे ते शिरही त्यांना प्रणाम करून म्हणाले—“मला युद्ध पाहायचे आहे; कृपा करून अनुमती द्या.”

Verse 75

ततः कृष्णो वचः प्राह मेघगंभीरवाक्प्रभुः । यावन्मही सनक्षत्रा यावच्चंद्रदिवाकरौ

त्यानंतर मेघगंभीर वाणीचे प्रभु कृष्ण म्हणाले—“जोवर नक्षत्रांसह ही पृथ्वी टिकेल, आणि जोवर चंद्र व सूर्य राहतील…”

Verse 76

तावत्त्वं सर्वलोकानां वत्स पूज्यो भविष्यसि । देवीलोकेषु सर्वेषु देवीवद्विचरिष्यसि

“तोवर, वत्सा, तू सर्व लोकांमध्ये पूजनीय राहशील; आणि देवीच्या सर्व लोकांत देवीसारखा विचरशील.”

Verse 77

स्वभक्तानां च लोकेषु देवीनां दास्यसे स्थितिम् । बालानां ये भविष्यंति वातपित्तकफोद्भवाः । पिटकास्ताः सुखेनैव शामयिष्यसि पूजनात्

स्वभक्तांच्या लोकांत व देवीनांच्या लोकांत तू कल्याण प्रदान करशील. बालकांमध्ये वात‑पित्त‑कफामुळे होणाऱ्या पिटकांच्या (फोडांच्या) वेदना तुझ्या पूजेमुळे सहजच शांत होतील.

Verse 78

इदं च शृंगमारुह्य पश्य युद्धं यथा भवेत्

या शिखरावर चढून युद्ध जसे घडेल तसे पाहा.

Verse 79

धावंतः कौरवास्त्वस्मान्वयं यामस्त्वमूनिति । इत्युक्ते वासुदेवेन देव्योऽथांबरमाविशन्

कौरव आमच्याकडे धावत येत आहेत; आम्ही त्यांच्यावर चाल करून जाऊ—तू मात्र यांना (सांभाळ). असे वासुदेव बोलताच देव्या तेव्हा आकाशात विलीन झाल्या.

Verse 80

बर्बरीकशिरश्चैव गिरिशृंगमवाप्य तत् । देहस्य भूमिसंस्काराश्चाभवच्छिरसो नहि । ततो युद्धं महदभूत्कुरुपांडवसेनयोः

बर्बरीकाचे शिर त्या गिरिशिखरावर पोहोचले. देहाचा भूमिसंस्कार झाला; पण शिराचा झाला नाही. त्यानंतर कुरु व पांडव सैन्यांमध्ये महायुद्ध उद्भवले.

Verse 81

अष्टादशाहेन हता ये च द्रोणवृषादयः । दुर्योधने हते क्रूरे अष्टादशदिनात्यये

द्रोण, वृष इत्यादी जे होते ते अठरा दिवसांत मारले गेले. आणि क्रूर दुर्योधन मारला गेल्यावर—अठराव्या दिवसाच्या अखेरीस—(युद्ध समाप्त झाले).

Verse 82

युधिष्ठिरो ज्ञातिमध्ये गोविंदं समभाषत । पुरुषोत्तम संग्रामममुं संतारिता वयम्

युधिष्ठिराने नातलगांमध्ये गोविंदास म्हटले— “हे पुरुषोत्तमा, तुझ्याच कृपेने आम्ही हा संग्राम-सागर पार केला आहे।”

Verse 83

त्वयैव नाथेन हरे नमस्ते पुरुषोत्तम । श्रुत्वा तस्यापि सासूयमिदं भीमो वचोऽब्रवीत्

“हे हरी, तूच आमचा नाथ—तुला नमस्कार, हे पुरुषोत्तमा!” हेही ऐकून भीम ईर्ष्यायुक्त होऊन असे बोलला।

Verse 84

येन ध्वस्ता धार्तराष्ट्रास्तं निराकृत्य मां नृप । पुरुषोत्तमं कृष्णमिति ब्रवीषि किमु मूढवत्

“हे नृपा, ज्याने धार्तराष्ट्रांचा नाश केला त्या मला बाजूला ठेवून तू कृष्णाला ‘पुरुषोत्तम’ का म्हणतोस—मूढासारखा?”

Verse 85

धृष्टद्युम्नं फाल्गुनं च सात्यकिं मां च पांडव । निराकृत्य ब्रवीष्येव सूतं धिक्त्वा युधिष्ठिर

“हे पांडवा, धृष्टद्युम्न, फाल्गुन, सात्यकी आणि मला दूर सारून तू जणू फक्त सारथीलाच सर्व मानतोस—धिक्कार असो, युधिष्ठिर!”

Verse 86

अर्जुन उवाच । मैवं मैवं ब्रूहि भीम न त्वं वेत्सि जनार्दनम् । न मया न त्वया पार्थ नान्येनाप्यरयो हताः

अर्जुन म्हणाला— “भीमा, असे बोलू नकोस, असे बोलू नकोस। तुला जनार्दनाचे खरे स्वरूप माहीत नाही। हे पार्थ, शत्रू ना माझ्यामुळे मारले गेले, ना तुझ्यामुळे, ना अन्य कोणामुळेही।”

Verse 87

अहं हि सर्वदाग्रस्थं नरं पश्यामि संयुगे । निघ्नंतं शात्रवांस्तत्र न जाने कोऽप्यसाविति

मी नेहमी रणांगणात अग्रभागी उभा असलेला एक पुरुष पाहतो. तो तेथे शत्रूंचा संहार करीत असतो; पण तो कोण आहे, हे मला कळत नाही.

Verse 88

भीम उवाच । विभ्रांतोऽसि ध्रुवं पार्थ नात्र हंता नरोऽपरः । अथ चेदस्ति त्वत्पौत्रमुच्चस्थं वच्मि हंत कः

भीम म्हणाला—पार्था, तू निश्चयच भ्रमित झालास; येथे संहार करणारा दुसरा ‘नर’ नाही. तरीही जर कोणी असेल तर मी सांगतो—तो उंचस्थ कोण आहे? तो तुझा पौत्र आहे काय?

Verse 89

उपसृत्य ततो भीमो बर्बरीकमपृच्छत । ब्रूह्येते केन निहता धार्तराष्ट्रा हि शत्रवः

मग भीम जवळ जाऊन बर्बरीकाला विचारू लागला—सांग, हे धार्तराष्ट्र शत्रू कोणाच्या हातून मारले गेले?

Verse 90

बर्बरीक उवाच । एको मया पुमान्दृष्टो युध्यमानः परैः सह । सव्यतः पंचवक्त्रः स दक्षिणे चैकवक्त्रतः

बर्बरीक म्हणाला—मी एकच पुरुष अनेकांशी लढताना पाहिला. त्याच्या डाव्या बाजूस तो पंचमुख होता आणि उजव्या बाजूस एकमुख.

Verse 91

सव्यतो दशहस्तश्च धृतशूलाद्युदायुधः । दक्षिणे च चतुर्हस्तो धृतचक्राद्युदायुधः

डाव्या बाजूस तो दशभुज होता, त्रिशूल इत्यादी उचललेली आयुधे धारण केलेली; आणि उजव्या बाजूस तो चतुर्भुज होता, चक्र इत्यादी उचललेली आयुधे धारण केलेली.

Verse 92

सव्यतश्च जटाधारी दक्षिणे मुकुटोच्चयः । सव्यतो भस्मधारी च दक्षिणे धृतचंदनः

डावीकडे ते जटाधारी होते आणि उजवीकडे उंच मुकुट धारण केलेला होता। डावीकडे भस्मलेपित, उजवीकडे चंदनधारी असे ते शोभत होते।

Verse 93

सव्यतश्चंद्रधारी च दक्षिणे कौस्तुभद्युतिः । ममापि तद्दर्शनतो महद्भयमजायत

डावीकडे ते चंद्रधारी होते आणि उजवीकडे कौस्तुभमणीच्या तेजाने दीप्त होते। ते रूप पाहताच माझ्याही मनात महान भय उत्पन्न झाले।

Verse 94

ईदृशो मे नरो दृष्टो न चान्यो यो जघान तान् । इत्युक्ते पुष्पवर्षं तु खादासीत्सुमहाप्रभम्

असा पुरुष मी कधी पाहिला नाही, आणि त्यांना पराभूत करणारा दुसरा कोणीही नाही। असे म्हणताच आकाशातून महाप्रभेने दीप्त अशी पुष्पवृष्टी झाली।

Verse 95

सस्वनुर्देववाद्यानि साधुसाध्विति वै जगुः । विस्मिताः पांडवाश्चासन्प्रणेमुः पुरुषोत्तमम्

देववाद्यांचा निनाद झाला आणि ‘साधु! साधु!’ असे ते गाऊ लागले। पांडव विस्मित झाले व पुरुषोत्तमाला प्रणाम केला।

Verse 96

विलक्षश्चाभवद्भीमो निश्वासांश्चाप्यमुंचत । तं ततः केशवः स्वामी समादाय करे दृढे

भीम गोंधळून गेला आणि जोरजोराने श्वास सोडू लागला। तेव्हा स्वामी केशवाने त्याचा हात घट्ट धरून त्याला सावरले।

Verse 97

कुरुशार्दूल एहीति प्रोच्य सस्मार काश्यपिम् । आरुह्य गरुडं पश्चात्स्मृतमात्रमुपस्थितम्

“हे कुरुशार्दूल, ये” असे म्हणत त्याने काश्यपीचे स्मरण केले. मग स्मरणमात्राने प्रकट झालेल्या गरुडावर आरूढ होऊन तो पुढे निघाला.

Verse 98

भीमेन सहितो व्योम्नि प्रयातो दक्षिणां दिशम् । ततोऽर्णवमतीत्यैव सुवेलं च महागिरिम्

भीमासह तो आकाशमार्गे दक्षिण दिशेकडे गेला. नंतर समुद्र ओलांडून महागिरी सुवेल पर्वतही पार केला.

Verse 99

लंकासमीपे दृष्ट्वैव सरः कृष्णोऽब्रवीद्वचः । कुरुशार्दूल पश्येदं सरो द्वादशयोजनम्

लंकेजवळ सरोवर दिसताच कृष्ण म्हणाले—“हे कुरुशार्दूल, पाहा हे सरोवर; याचा विस्तार बारा योजन आहे.”

Verse 100

यदि शूरोऽसि तच्छीघ्रमानयास्यतलान्मृदम् । इत्युक्तो गरुडाच्छीघ्रं न्यपतत्तज्जले बली

“तू शूर असशील तर या सरोवराच्या तळातून लवकर माती आण.” असे सांगितल्यावर तो बलवान गरुडावरून तत्क्षणी उडी मारून त्या जलात उतरला.

Verse 101

योजनं वायुजवाद्गच्छन्नधो नांतमपश्यत । ततो भीमो विनिःसृत्य भग्नवीर्योऽभ्यभाषत

वाऱ्याच्या वेगाने एक योजन खाली जाऊनही त्याला तळ दिसला नाही. तेव्हा भीम बाहेर आला; त्याचा पराक्रमाचा गर्व मावळला होता आणि तो बोलू लागला.

Verse 102

अगाधमेतत्सुमहत्सरः कैश्चिन्महाबलैः । अहं खादितुमारब्धः कथंचिच्चापि निर्गतः

हे अतिशय विशाल सरोवर अगाध आहे आणि काही महाबलवान सत्तांनी रक्षित आहे. मला पकडून गिळण्यास सुरुवात केली होती; कसेबसे मी सुटून बाहेर पडलो.

Verse 103

एवमुक्तो हसन्कृष्ण उच्चिक्षेप महत्सरः । स्वेनांगुष्ठेन तेजस्वी तदर्धार्धमजायत

हे ऐकून श्रीकृष्ण हसले; तेजस्वी होऊन त्यांनी आपल्या अंगठ्याने ते महत्सरोवर उचलले, आणि ते पूर्वीच्या परिमाणाचा केवळ लहानसा अंश उरले.

Verse 104

तदृष्ट्वा विस्मितः प्राह किमिदं कृष्ण ब्रूहि मे

ते पाहून तो विस्मित होऊन म्हणाला—“हे कृष्णा, हे काय आहे? मला सांग.”

Verse 105

श्रीकृष्ण उवाच । कुम्भकर्ण इति ख्यातः पूर्वमासीन्निशाचरः । रामबाणहतस्याभूच्छिरश्छिन्नं सुदुर्मतेः

श्रीकृष्ण म्हणाले—“पूर्वी कुंभकर्ण नावाचा एक निशाचर होता. रामाच्या बाणांनी तो दुर्मती मारला गेला तेव्हा त्याचे शिर छिन्न झाले.”

Verse 106

शिरसस्तस्य तालुक्यखंडमेतद्वृकोदर । योजनद्वादशायामं मृदु क्षिप्तं विचूर्णितम्

“हे वृकोदरा, हे त्याच्या शिरातील तालूचा हा खंड आहे—बारा योजन लांब—मऊ होऊन खाली पडला आणि चुरडून चूर्ण झाला.”

Verse 107

विधृतस्त्वं च यैस्ते तु सरोगेयाभिधाः सुराः । त्रिकूटस्य शिला भिश्च चूर्णिता ये च कोटिशः

सरोगेय नावाच्या देवांनी तुला आवरले; आणि त्रिकूट पर्वताच्या असंख्य शिळाही चूर्ण झाल्या।

Verse 108

एते हि विश्वरिपवो निहताः स्युरुपायतः । गच्छामः पांडवान्भीम द्रौणिर्हि त्वरते दृढम्

या उपायाने हे जगाचे शत्रू नक्कीच नष्ट होतील. हे भीमा, चला पांडवांकडे; द्रौणी दृढ निश्चयाने वेगाने पुढे सरकत आहे।

Verse 109

ततो भीमः प्रणम्याह मनोवाक्कायवृद्धिभिः । कृतमाजन्मतः सव कुकृतं क्षम केशव

तेव्हा भीमाने नमस्कार करून म्हटले—हे केशवा, जन्मापासून मन, वाणी व देहाने मी जे काही कुकर्म केले, ते सर्व क्षमा कर।

Verse 110

पुरुषोत्तम भवान्नाथ बालिशस्य प्रसीद मे । ततः क्षांतमिति प्रोच्य भीमेन सहितो हरिः

हे पुरुषोत्तमा, तुम्हीच माझे नाथ; मी बालिश व अज्ञ आहे, माझ्यावर प्रसन्न व्हा. तेव्हा भीमासह हरिने म्हटले—“क्षमिले.”

Verse 111

रणाजिरं भूय एत्य बर्बरीकं वचोऽब्रवीत् । चरन्नेवं सुहृदय सर्वलोकेषु नित्यशः

पुन्हा रणांगणात येऊन तो बर्बरीकाला म्हणाला—“हे सुहृदया, अशाच प्रकारे सर्व लोकांत नित्य विचरत राहा.”

Verse 112

पूजितः सर्वलोकैस्त्वं यच्छंस्तेषां वरान्वृतान् । गुप्तक्षेत्रं च न त्याज्यं सर्वक्षेत्रोत्तमोत्तमम्

सर्व लोकांनी पूजिलेला तू याचकांना त्यांच्या अभिलषित वरांचे दान करशील. आणि गुप्तक्षेत्र कधीही सोडू नकोस—ते सर्व तीर्थक्षेत्रांमध्ये परम श्रेष्ठ आहे.

Verse 113

देहिस्थल्यां तथा वासी क्षमस्व दुष्कृतं च यत् । इत्युक्तस्तान्नमत्कृत्य भैमिः स्वैरं ययौ मुदा

आणि देहिस्थलीतही वास करताना काही दुष्कृत्य झाले असेल तर ते क्षमा करावे. असे सांगितल्यावर भीमाने त्यांना नमस्कार केला आणि आनंदाने स्वैरपणे पुढे निघून गेला.

Verse 114

वासुदेवोऽपि कार्याणि सर्वाण्यूर्ध्वमकारयत् । इति वो वर्णितोत्पत्तिर्बर्बरीकस्य वाडवाः । स्तवं चास्य प्रवक्ष्यामि येन तुष्यति यक्षराट्

त्यानंतर वासुदेवानेही पुढील सर्व आवश्यक कार्यांची व्यवस्था करून घेतली. हे वाडवा-वंशजांनो, अशा रीतीने मी तुम्हाला बर्बरीकाची उत्पत्ती वर्णिली. आता मी त्याचा स्तव सांगतो, ज्याने यक्षराज प्रसन्न होतो.

Verse 115

जयजय चतुरशीतिकोटिपरिवार सूर्यवर्चाभिधान यक्षराज जय भूभारहरणप्रवृत्त लघुशापप्राप्तनैरृतियोनिसंभव जय कामकटंकटाकुक्षिराजहंस जय घटोत्कचानंदवर्धन बर्बरीकाभिधान जय कृष्णोपदिष्टश्रीगुप्तक्षेत्रदे वीसमाराधनप्राप्तातुलवीर्य जय विजयसिद्धिदायक जय पिंगलारेपलेन्द्रदुहद्रुहानवकोटीश्वर पलाशनदावानल जय भूपातालांतराले नागकन्यापरि हारक जय भीममानमर्दन जय सकलकौरवसेनावधमुहूर्तप्रवृत्त जय श्रीकृष्णवरलब्धसर्ववरप्रदानसामर्थ्य जयजय कलिकालवंदितनमोनमस्ते पा हिपाहीति

जय जय! चौर्‍याऐंशी कोटी परिकरांनी युक्त सूर्यवर्चा नामक यक्षराजा, तुझा जयजयकार असो. पृथ्वीचा भार हरिण्यास प्रवृत्त, लघु शापाने नैऋति-योनीत उत्पन्न, तुझा जय असो. कामकटंकटा-उदरातून उत्पन्न राजहंस, जय. घटोत्कचाचा आनंद वाढविणारा बर्बरीक, जय. श्रीकृष्णाच्या उपदेशाने गुप्तक्षेत्र-देवीची आराधना करून अतुल पराक्रम प्राप्त करणारा, जय. विजय-सिद्धी देणारा, जय. पिंगला-रेपलेन्द्रसंबंधी असंख्य कोटींचा अधिपती, द्रुहान-वधकर्ता, पलाशनदीच्या दावानलासारखा तेजस्वी, जय. भू व पाताळ यांच्या अंतरातील विघ्न हरिणारा, नागकन्यांचा रक्षक, जय. भीमाचा मान मर्दन करणारा, जय. समस्त कौरवसेनेच्या वधास क्षणात प्रवृत्त, जय. श्रीकृष्णाच्या वराने सर्व वर देण्याची सामर्थ्य प्राप्त, जय. कलियुगात वंदित—तुला वारंवार नमस्कार; पाहि पाहि, रक्षण कर.

Verse 116

अनेन यः सुहृदयं श्रावणेऽभ्यर्च्य दर्शके । वैशाखे च त्रयोदश्यां कृष्णपक्षे द्विजोत्तमाः । शतदीपैः पूरिकाभिः संस्तवेत्तस्य तुष्यति

हे द्विजोत्तमांनो, जो कोणी श्रावणातील अमावास्येला आणि वैशाखातील कृष्णपक्ष त्रयोदशीला या स्तवाने त्या सुहृदय देवाची पूजा करून, शंभर दीप व पूरिका-नैवेद्य अर्पून स्तुती करतो, त्याच्यावर तो प्रसन्न होतो.

Verse 117

ततो विप्रा नारदश्च समाराध्य महेश्वरम् । महीनगरके पुण्ये स्थापयामास शंकरम्

त्यानंतर विप्रांनी नारदासह विधिपूर्वक महेश्वराची आराधना करून पुण्य महीनगरक येथे शंकराची प्रतिष्ठापना केली।

Verse 118

लोकानां च हितार्थाय केदारं लिङ्गमुत्तमम् । अत्रीशादुत्तरे भागे महापापप्रणाशनम्

लोकांच्या हितासाठी केदार नावाचे उत्तम लिंग अत्रीशाच्या उत्तर भागी प्रतिष्ठापित झाले; ते महापापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 119

अत्र कुण्डे नरः स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा यथाविधि । अत्रीशं च नमस्कृत्य केदारं च प्रपश्यति

येथील कुंडात स्नान करून मनुष्याने विधिपूर्वक श्राद्ध करावे; मग अत्रीशास नमस्कार करून केदाराचेही दर्शन घ्यावे।

Verse 120

मातुः स्तन्यं पुनर्नैव स पिबेन्मुक्तिभाग्भवेत् । ततो रुद्रो नीलकण्ठो नारदाय महात्मने

तो पुन्हा कधीही मातेचे स्तन्य पिणार नाही आणि मुक्तीचा भागी होईल। तेव्हा नीलकंठ रुद्र महात्मा नारदास म्हणाला।

Verse 121

वरं दत्त्वा स्वयं तस्थौ महीनगरके शुभे । कोटितीर्थे नरः स्नात्वा नीलकण्ठं प्रपश्यति

वर देऊन तो स्वतः शुभ महीनगरक येथे स्थिर राहिला। कोटितीर्थात स्नान करणारा मनुष्य नीलकंठाचे दर्शन घेतो।

Verse 123

न तेषां वंशनाशोऽस्ति जयादित्यप्रसादतः । तेषां कुले न रोगः स्यान्न दारिद्र्यं न लाञ्छनम्

जयादित्याच्या कृपेने त्यांचा वंश कधी नाश पावत नाही. त्यांच्या कुळात रोग नाही, दारिद्र्य नाही, आणि कलंकही नाही.

Verse 124

पुत्रपौत्रसमायुक्ता धनधान्यसमायुताः । भुक्त्वा भोगानिह बहून्सूर्यलोके वसन्ति ते

पुत्र-पौत्रांनी युक्त व धन-धान्याने संपन्न असे ते येथे अनेक भोग भोगतात; आणि पुढे सूर्यलोकी वास करतात.

Verse 125

इति प्रोक्तं मया विप्रा गुप्तक्षेत्रं समासतः । सप्तक्रोशप्रमाणं च क्षेत्रस्यास्य पुरा द्विजाः । स्वयंभुवा प्रोक्तमिदं सर्वकामार्थसिद्धिदम्

हे विप्रांनो, मी संक्षेपाने गुप्तक्षेत्राचे वर्णन केले. हे द्विजांनो, प्राचीनकाळी या क्षेत्राचे प्रमाण सात क्रोश असे सांगितले गेले. हे स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनी उपदेशिले असून सर्व कामना व पुरुषार्थ सिद्ध करणारे आहे.

Verse 126

इति वो वर्णितः पुण्यो महीसागरसम्भवः । शृण्वन्संकीर्तयंश्चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते

अशा प्रकारे तुम्हांला हा पुण्य ‘महीसागरसम्भव’ वर्णिला आहे. जो हे ऐकतो आणि जो याचे संकीर्तन करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.

Verse 127

य इदं श्रावयेद्विद्वान्महामाहात्म्यमुत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति

जो विद्वान हे उत्तम महा-माहात्म्य श्रवण करवितो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन रुद्रलोकी जातो.

Verse 128

गुप्तक्षेत्रस्य माहात्म्यं सकलं श्रावयेद्यदि । सर्वैश्वर्यमवाप्नोति ब्रह्महत्यां व्यपोहति

जो गुप्तक्षेत्राचे संपूर्ण माहात्म्य इतरांना श्रवण करवितो, तो सर्व ऐश्वर्य प्राप्त करतो आणि ब्रह्महत्येचे पापही नष्ट करतो.

Verse 129

कोटितीर्थस्य माहात्म्यं महीनगरकस्य च । शृणोति श्रावयेद्यस्तु ब्रह्मभूयाय कल्पते

जो कोटितीर्थ व महीनगरक यांचे माहात्म्य ऐकतो किंवा इतरांना ऐकवितो, तो ब्रह्मभूय—ब्रह्मस्थितीप्राप्तीस—योग्य ठरतो.

Verse 130

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा प्रयत्नतः । दानं दद्याद्यथाशक्त्या शृणुध्वं तत्फलं हि मे

कोटितीर्थात स्नान करून मनुष्याने प्रयत्नपूर्वक श्राद्ध करावे आणि यथाशक्ती दान द्यावे. त्याचे फळ माझ्याकडून ऐका.

Verse 131

स्वर्गपातालमर्त्येषु यानि तीर्थानि सन्ति वै । तेषु दानेषु यत्पुण्यं तत्फलं प्राप्यते नरैः

स्वर्ग, पाताळ व मर्त्यलोकात जी तीर्थे आहेत, त्या तीर्थांवर दान केल्याने जे पुण्य मिळते, तेच फळ येथे मनुष्यांना प्राप्त होते.

Verse 132

अश्वमेधादिभिर्यज्ञैरिष्टैश्चैवाप्तदक्षिणैः । सर्वव्रततपोभिश्च कृतैर्यत्पुण्यमाप्यते

अश्वमेधादी यज्ञांनी, विधिपूर्वक केलेल्या कर्मांनी योग्य दक्षिणेसह, तसेच सर्व व्रत व तप आचरून जे पुण्य मिळते—

Verse 133

तत्पुण्यं प्राप्यते विप्राः कोटितीर्थे न संशयः

हे विप्रहो! कोटितीर्थी तेच पुण्य निःसंशय प्राप्त होते.

Verse 134

इदं पवित्रं खलु पुण्यदं सदा यशस्करं पापहरं परात्परम् । शृणोति भक्त्या पुरुषः स पुण्यभागसुक्षये रुद्रसलोकतां व्रजेत्

हे आख्यान खरोखर पवित्र करणारे—सदा पुण्य देणारे, यश वाढविणारे, पाप हरिणारे व परात्पर आहे. जो भक्तीने हे ऐकतो, तो पुण्यभोग क्षीण झाल्यावर रुद्रलोकास जातो.

Verse 135

धन्यं यशस्यं नियतं सुपुण्यं स्वर्मोक्षदं पापहरं नराणाम् । शृणोति नित्यं नियतः शुचिः पुमान्भित्त्वा रविं विष्णु पदं प्रयाति

हे धन्य, यश देणारे, अचूक व अतिपुण्य—नरांना स्वर्गमोक्ष देणारे आणि पाप हरिणारे आहे. जो संयमी व शुचिर्भूत पुरुष हे नित्य ऐकतो, तो रविला भेदून विष्णूचे परम पद प्राप्त करतो.