Adhyaya 59

Verse 1

शौनक उवाच । अत्यद्भुतमिदं सूत गुप्तक्षेत्रस्य पावनम् । महन्माहात्म्यमतुलं कीर्तितं हर्षवर्धनम्

शौनक म्हणाले—हे सूत, हे अत्यंत अद्भुत आहे—गुप्तक्षेत्राचे पावन महत्त्व। याचे महान व अतुल माहात्म्य कथन झाले असून ते हर्ष वाढविणारे आहे।

Verse 2

पुनर्यत्सिद्धलिंगस्य पूर्वं माहात्म्यकीर्तने । इत्युक्तं यत्प्रसादेन सिद्धमातुस्तु सेत्स्यति

आणि पुन्हा—सिद्धलिंगाच्या माहात्म्यकथनात पूर्वी जे सांगितले होते की, ज्याच्या प्रसादाने ‘सिद्धमाता’ निश्चयच सिद्धी प्राप्त करील।

Verse 3

विजयोनाम पुण्यात्मा साहाय्याच्चंडिलस्य च । को न्वसौ चंडिलोनाम विजयोनाम कस्तथा

‘विजय’ नावाचा तो पुण्यात्मा चंडिलाचा सहाय्यक झाला. तर ‘चंडिल’ नावाचा तो कोण, आणि ‘विजय’ नावाचा तोही कोण?

Verse 4

कथं च प्राप्तवान्सिद्धिं सिद्धमातुः प्रसादतः । एतदाचक्ष्व तत्त्वेन श्रोतुं कौतूहलं हि नः

आणि सिद्धमातेच्या प्रसादाने त्याने सिद्धी कशी प्राप्त केली? हे तत्त्वतः आम्हांस सांगा; कारण ऐकण्याची आम्हांला मोठी उत्कंठा आहे।

Verse 5

सतां चरित्रश्रवणे कौतुकं कस्य नो भवेत् । उग्रश्रवा उवाच । साधु पृष्टमिदं विप्रा दूरांतरितमप्युत

सत्पुरुषांचे चरित्र ऐकताना कोणाला कुतूहल वाटणार नाही? उग्रश्रवा म्हणाले—हे विप्रहो, तुम्ही उत्तम विचारले; जरी हा विषय फार प्राचीन व दूरकाळचा असला तरी।

Verse 6

श्रुता द्वैपायनमुखात्कथां वक्ष्यामि चात्र वः । पुरा द्रुपदराजस्य पुत्रीमासाद्य पांडवाः

द्वैपायन (व्यास) यांच्या मुखातून जी कथा मी ऐकली, तीच येथे तुम्हाला सांगतो. पूर्वी पांडवांनी द्रुपदराजाची कन्या प्राप्त केली.

Verse 7

धृतराष्ट्रमते पश्चादिंद्रप्रस्थं न्यवेशयन् । रक्षिता वासुदेवेन कदाचित्तत्र पांडवाः

नंतर धृतराष्ट्राच्या निर्णयानुसार ते इंद्रप्रस्थात स्थायिक झाले. तेथे एका वेळी पांडवांचे रक्षण वासुदेवांनी केले.

Verse 8

उपविष्टाः सभामध्ये कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः । देवर्षिपितृभूतानां राज्ञां चापि प्रकीर्तने

सभामध्ये बसून त्यांनी नानाविध कथा केल्या—देवर्षी, पितर, भूतगण तसेच राजे यांचेही कीर्तन व वर्णन करीत.

Verse 9

क्रियमाणेऽथ तत्रागाद्भीमपुत्रो घटोत्कचः । तं दृष्ट्वा भ्रातरः पंच वासुदेवश्च वीर्यवान्

तेव्हा तेथे भीमपुत्र घटोत्कच आला. त्याला पाहून पाचही भाऊ आणि पराक्रमी वासुदेवही (आदराने) उभे राहिले.

Verse 10

उत्थाय सहसा पीठादालिलिंगुर्मुदा युताः । स च तान्प्रणतः प्रह्वो ववंदे भीमनंदनः

ते सर्वजण आसनावरून तत्क्षणी उठून आनंदाने त्याला आलिंगन देऊ लागले. आणि भीमपुत्र नम्र होऊन वाकून त्यांना वंदन करू लागला.

Verse 11

साशिषं च ततो राज्ञा स्वोत्संग उपवेशितः । आघ्राय स्नेहतो मूर्ध्नि प्रोक्तश्च जनसंसदि

मग राजाने आशीर्वाद देऊन त्याला आपल्या मांडीवर बसविले. स्नेहाने त्याच्या मस्तकाचा घ्राण (चुंबन) करून जनसभेत त्याच्याशी बोलला.

Verse 12

युधिष्ठिर उवाच । कुत आगम्यते पुत्र क्व चायं विहृतस्त्वया । कालः क्वचित्सुखं राज्यं कुरुषे मातुलं तव

युधिष्ठिर म्हणाला—पुत्रा, तू कुठून आलास आणि कुठे कुठे विहार केला? तू काही काळ सुखाने राहतोस ना, आणि तुझ्या मामाच्या राज्याचे योग्य रीतीने कार्य करतोस ना?

Verse 13

कश्चिद्देवेषु विप्रेषु गोषु साधुषु सर्वदा । हैडंबे नापकुरुषे प्रियमेतद्धरेश्च नः

देव, ब्राह्मण, गायी आणि साधू यांच्याविषयी कोणीही कधी अपकार करू नये. हे हैडंबाला प्रिय आहे आणि आमच्या प्रभू धर्मराजालाही प्रिय आहे.

Verse 14

हेडंबस्य वनं सर्वं तस्य ये सैन्यराक्षसाः । पाल्यमानास्त्वया साधो वर्धंते जनक्षेमकाः

हेडंबाचे सर्व वन आणि त्याचे जे सैन्य-राक्षस आहेत—हे साधो, तुझ्या संरक्षणाखाली ते जनकल्याणकारी होऊन वाढतात व समृद्ध होतात.

Verse 15

कच्चिन्नंदति ते माता भृशं नः प्रियकारिणी । कन्यैव या पुरा भीमं त्यक्त्वा मानं पतिं श्रिता

तुझी माता खरोखरच आनंदित आहे काय—जी आमची अत्यंत प्रियकार्य करणारी—जिने पूर्वी कन्या असतानाच भीमाला त्यागून मान्य पतीचा आश्रय केला होता?

Verse 16

इति पृष्टो धर्मराज्ञा स्मयन्हैडंबिरब्रवीत् । हते तस्मिन्दुराचारे मातुलेऽस्मि नियोजितः

धर्मराजांनी विचारल्यावर हैडंबीपुत्र हसत म्हणाला—“त्या दुराचारी मामाचा वध झाल्यावर मला (कारभारासाठी) नेमले गेले.”

Verse 17

तद्राज्यं शासने स्थाप्य दुष्टान्निघ्नंश्चराम्यहम् । माता कुशलिनी देवी तपो दिव्यमुपाश्रिता

ते राज्य सुशासनात स्थापन करून मी दुष्टांचा नाश करीत फिरतो. माझी माता—देवीस्वरूपा—कुशल आहे आणि दिव्य तपश्चर्येचा आश्रय घेत आहे.

Verse 18

मामुवाच सदा पुत्र पितॄणां भक्तिकृद्भव । सोऽहं मातुर्वचः श्रुत्वा मेरुपादात्समागतः

ती मला नेहमी म्हणे—“पुत्रा, पितरांचा भक्त हो.” म्हणून मातृवचन ऐकून मी मेरुपर्वताच्या पायथ्यापासून येथे आलो आहे.

Verse 19

प्रणामायैव भवतां भक्तिप्रह्वेण चेतसा । आत्मानं च महत्यर्थे कस्मिंश्चित्तु नियोजितम् । भवद्भिरहमिच्छामि फलं यस्मादिदं महत्

भक्तीने नम्र झालेल्या चित्ताने मी आपल्याला प्रणाम करतो. आणि आपण स्वतःला ज्या महान कार्यात नियोजित केले आहे, त्यातून कोणते महान फळ प्राप्त होते—ते मला जाणून घ्यायचे आहे.

Verse 20

यदाज्ञापालनं पुत्रः पितॄणां सर्वदा चरेत् । अथोर्द्ध्वलोकान्स जयेदिह जायेत कीर्तिमान्

जो पुत्र सदैव श्रद्धेने पितरांची आज्ञा पाळतो, तो ऊर्ध्वलोक जिंकतो; आणि या लोकीही कीर्तिमान होतो।

Verse 21

सूत उवाच । इत्युक्तवंतं तं राजा परिरभ्य पुनःपुनः । उवाच धर्मराट् पुत्रमानंदाश्रुः सगद्गदम्

सूत म्हणाले—असे बोलताच राजाने त्याला पुन्हा पुन्हा आलिंगन दिले. मग धर्मराज आनंदाश्रूंनी गद्गद होऊन पुत्रास म्हणाले।

Verse 22

त्वमेव नो भक्तिकारी सहायश्चापि वर्तसे

तूच आमच्यासाठी भक्ती करतोस आणि तूच सदैव आमचा सहाय्यक म्हणून वर्ततोस।

Verse 23

एतदर्थं च हैडंबे पुत्रानिच्छंति साधवः । इहामुत्र तारयंते तादृशाश्चापि पुत्रकाः

याच कारणासाठी, हे हैडंबे, साधुजन पुत्रांची इच्छा करतात; असे पुत्र इहलोकी व परलोकी दोन्हीकडे तारक ठरतात।

Verse 24

अवश्यं यादृशी माता तादृशस्तनयो भवेत् । माता च ते भक्तिमती दृढं नस्त्वं च तादृशः

निश्चितच जशी माता तसाच पुत्र होतो. तुझी माता दृढ भक्तिमती आहे; म्हणून तूही निःसंशय तसाच आहेस।

Verse 25

अहो सुदुष्करं देवी कुरुते मे प्रिया वधूः । या भर्तृश्रियमुल्लंघ्य तप एव समाश्रिता

अहो देवी! माझी प्रिय वधू अत्यंत दुष्कर कर्म करीत आहे। पतीच्या श्री-वैभव व सुखोपभोगांना ओलांडून तिने केवळ तपस्येचाच आश्रय घेतला आहे।

Verse 26

नूनं कामेन भोगैर्वा कृत्यं वध्वा न मे मनाक् । या पुत्रसुखमन्वीक्ष्य परलोकार्थमाश्रिता

खरोखरच माझ्या पत्नीला ना कामना, ना भोग-विलास यांची किंचितही गरज नाही। पुत्रसुख दिसत असतानाही तिने परलोक-कल्याणासाठीचा मार्ग स्वीकारला आहे।

Verse 27

दुष्कुलीनापि या भक्ता सूतेऽपत्यं च भक्तिमत् । कुलीनमेव तन्मन्ये ममेदं मतमुत्तमम्

स्त्री दुष्कुलीन असली तरी ती भक्त असेल आणि भक्तिमान अपत्य प्रसवेल, तर मी त्या कुलालाच खरे कुलीन मानतो—हेच माझे उत्तम मत आहे।

Verse 28

एवं बहूनि वाक्यानि तानि तानि वदन्नृपः । धर्मराजः समाभाष्य केशवं वाक्यमब्रवीत्

अशा रीतीने अनेक वचने बोलून राजा धर्मराजाने केशवाला संबोधून पुढील वचन उच्चारले।

Verse 29

पुंडरीकाक्ष जानासि यथा भीमादभूदयम् । जातमात्रस्तु यश्चासीद्यौवनस्थो महाबलः

हे पुण्डरीकाक्ष! हा भीमापासून कसा उत्पन्न झाला ते तुम्हाला माहीत आहे. हा जन्मताच युवावस्थेत स्थित, महाबलवान होता.

Verse 30

अष्टानां देवयोनीनां यतो जन्म च यौवनम् । सद्य एव भवेत्तस्मात्सद्योऽस्यासीच्च यौवनम्

आठ दिव्य योनींमध्ये जन्म व यौवन त्वरितच प्रकट होते; म्हणून त्याच्याही बाबतीत तत्क्षणी यौवन आले।

Verse 31

तदस्योचितदारार्थे सदा चिंतास्ति कृष्ण मे । उचितं बत हैडंबेः क्व कलत्रं करोम्यहम्

म्हणून, हे कृष्णा, त्याच्यासाठी योग्य पत्नी मिळविण्याची मला सदैव चिंता आहे। खरेच, हैडंबासाठी योग्य वधू मी कुठून आणू?

Verse 32

तद्भवान्कृष्णसर्वज्ञ त्रिलोकीमपि वेत्सि च । हैडंबेरुचिता दारान्वक्तुमर्हसि यादव

म्हणून, हे सर्वज्ञ कृष्णा, त्रिलोकी जाणणाऱ्या हे यादव, हैडंबासाठी योग्य पत्नी कोण असेल ते कृपया सांगावे।

Verse 33

सूत उवाच । एवमुक्तो धर्मराज्ञा क्षणं ध्यात्वा जनार्दनः । धर्मराजमिदं वाक्यं पदांतरितमब्रवीत्

सूत म्हणाले—धर्मराजाने असे म्हटल्यावर जनार्दनाने क्षणभर विचार केला आणि मग नीट विचारपूर्वक, शब्दरचनेने युक्त असे वचन धर्मराजास सांगितले।

Verse 34

अस्ति राजन्प्रवक्ष्यामि दारानस्योचितां शुभाम् । सांप्रतं संस्थिता रम्ये प्राग्ज्योतिषपुरे वरे

हे राजन्, सांगतो—त्याच्यासाठी शुभ व योग्य वधू आहे. ती सध्या रम्य व श्रेष्ठ प्राग्ज्योतिषपुरात निवास करते।

Verse 35

सा च पुत्री मुरोः पार्थ दैत्यस्याद्भुतकर्मणः । योऽसौ नरकदैत्यस्य प्राणतुल्यः सखाऽभवत्

हे पार्थ! ती अद्भुत पराक्रम करणाऱ्या दैत्य मुराची कन्या आहे; तोच मुर नरकदैत्याचा प्राणतुल्य प्रिय सखा झाला होता.

Verse 36

स च मे निहतो घोरः पाशदुर्गसमन्वितः । नरकश्च दुराचारस्त्वमेतद्वेत्सि सर्वशः

तो भयंकर (मुर) पाश व दुर्गांनी युक्त असूनही माझ्याकडून मारला गेला; आणि नरकही दुराचारी होता—हे सर्व तू नीट जाणतोस.

Verse 37

ततो हते मुरौ दैत्ये मया तस्य सुताव्रजत् । योद्धुं मामतिवीर्यत्वाद्घोरा कामकटंकटा

माझ्याकडून दैत्य मुर मारला गेल्यावर त्याची कन्या मला युद्धासाठी पुढे आली—अतिवीर्ययुक्त, भयंकर कामकटंकटा।

Verse 38

तां ततोऽहं महायुद्धे खड्गखेटकधारिणीम् । अयोधयं महाबाणैः सुशार्ङ्गधनुषश्च्युतैः

मग त्या महायुद्धात, खड्ग व खेटक धारण करणाऱ्या तिला मी लढलो—माझ्या उत्तम शार्ङ्ग धनुषातून सुटलेल्या महाबाणांनी।

Verse 39

खड्गेन चिच्छेद बाणान्मम सा च मुरोः सुता । समागम्य च खड्गेन गरुडं मूर्ध्न्यताडयत्

मुराची कन्या खड्गाने माझे बाण छेदून टाकू लागली; आणि जवळ येऊन त्याच खड्गाने गरुडाच्या मस्तकावर प्रहार केला.

Verse 40

स च मोहसमाविष्टो गरुडोऽभूदचेतनः । ततस्तस्या वधार्थाय मया चक्रं समुद्यतम्

मोहाने ग्रासलेला गरुड अचेत झाला. मग तिचा वध करण्यासाठी मी माझे चक्र उचलले.

Verse 41

चक्रं समुद्यतं दृष्ट्वा मया तस्मिन्रणाजिरे । कामाख्या नाम मां देवी पुरः स्थित्वा वचोऽब्रवीत्

त्या रणांगणात मला चक्र उचललेले पाहून, कामाख्या नावाची देवी माझ्यासमोर उभी राहून बोलली.

Verse 42

नैनां हंतुं भवानर्हो रक्षैतां पुरुषोत्तम । अजेयत्वं मया ह्यस्या दत्तं खड्गं च खेटकम्

हे पुरुषोत्तम, तू हिला मारू नकोस; हिचे रक्षण कर. मी हिला अजेयत्व तसेच खड्ग आणि ढाल दिली आहे.

Verse 43

बुद्धिरप्रतिमा चापि शक्तिश्च परमा रणे । ततस्त्वया त्रिरात्रेऽपि न जितासीन्मुरोः सुता

रणात तुझी बुद्धी अनुपम आणि शक्ती परम आहे; तरीही, हे मुरसुते, तीन रात्रींतही तू माधवाला जिंकू शकली नाहीस.

Verse 44

एवमुक्ते तदा देवीं वचनं चाहमब्रवम् । अयमेष निवृत्तोऽस्मि वारयैनां च त्वं शुभे

ती असे बोलल्यावर मी देवीला म्हणालो—‘पहा, मी आता युद्धातून निवृत्त होतो; हे शुभे, तूही हिला आवर.’

Verse 45

ततश्चालिंग्य तां भक्तां कामाख्या वाक्यमब्रवीत् । भद्रे रणान्निवर्तस्व नायं हंतुं कथंचन

तेव्हा कामाख्येने त्या भक्त स्त्रीला आलिंगन देऊन म्हटले— “भद्रे, रणातून परत फिर; ह्याला कोणत्याही प्रकारे मारता येत नाही।”

Verse 46

शक्यः केनापि समरे माधवो रणदुर्जयः । नाभूदस्ति भविष्यो वा य एनं संयुगे जयेत्

रणात दुर्जेय असा माधव कोणालाही समरात पराभूत करता येत नाही. जो युद्धात त्याला जिंकेल असा कोणी पूर्वी नव्हता, नाही, आणि पुढेही होणार नाही.

Verse 47

अपि वा त्र्यंबकः पुत्रि नैनं शक्तः कुतोऽन्यकः । तस्मादेनं नमस्कृत्य भाविनं श्वशुरं शुभे

हे पुत्री, स्वयं त्र्यंबक (शिव) सुद्धा याला आवरू शकत नाही; मग दुसरा कोण? म्हणून हे शुभे, भावी श्वशुर मानून याला नमस्कार कर.

Verse 48

रणादस्मान्निवर्तस्व तवोचितमिदं स्फुटम् । अस्य भ्रातुर्हि भीमस्य स्नुषा त्वं च भविष्यसि

या रणातून परत फिर— हेच स्पष्टपणे तुझ्यास योग्य आहे. कारण तू याच्या भाऊ भीमाची सून होशील.

Verse 49

तस्मात्त्वं श्वशुरं भद्रे सम्मानय जनार्दनम् । न च शोकस्त्वया कार्यः पितरं प्रति पंडिते

म्हणून भद्रे, जनार्दनाला श्वशुर मानून त्याचा सन्मान कर. आणि हे पंडिते, पित्याविषयी तू शोक करू नकोस.

Verse 50

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुव जन्म मृतस्य च । बहवश्चाऽस्य वेत्तारो वद केनापि वार्यते

जो जन्मला त्याचा मृत्यू अटळ आहे; आणि जो मेला त्याचा पुनर्जन्मही अटळ आहे. हे सत्य अनेकांना माहीत आहे—सांग, याला कोण थांबवू शकतो?

Verse 51

ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च त्रैविद्यविद्यान्पुरुषान्नृपांश्च । कान्मृत्युरेको न पतेत काले परावरज्ञोऽत्र न मुह्यते क्वचित्

ऋषी, देव, महासुर, त्रैविद्येचे ज्ञाते, पुरुष आणि नृप—काळ आला की एकमेव मृत्यू कोणावर पडत नाही? पर-अपराचे तत्त्व जाणणारा येथे कधीही मोहात पडत नाही.

Verse 52

श्लाघ्य एव हि ते मृत्युः पितुरस्माज्जनार्दृनात् । सर्वपातकनिर्मुक्तो गतोऽसौ धाम वैष्णवम्

खरोखरच या जनार्दनाच्या हातून तुझ्या पित्याचा मृत्यू स्तुत्य आहे; तो सर्व पातकांपासून मुक्त होऊन वैष्णव धामास गेला आहे.

Verse 53

एवं कामाख्यया प्रोक्ता सा च कामकटंकटा । त्यक्त्वा क्रोधं च संवृत्य गात्राणि प्रणता च माम्

मी ‘कामाख्या’ या नावाने असे संबोधिल्यावर ती कामकटंकटा क्रोध सोडून, स्वतःला सावरून, देह स्थिर करून, भक्तिभावाने मला नमस्कार करू लागली.

Verse 54

तामहं साशिषं चापि प्रावोचं भरतर्षभ । अस्मिन्नेव पुरे तिष्ठ भगदत्तप्रपूजिता

हे भरतश्रेष्ठ! तेव्हा मी तिला आशीर्वाद देऊन म्हणालो—“याच नगरात राहा; भगदत्ताकडून तुझी विशेष पूजा होईल.”

Verse 55

मया देव्या पृथिव्या च भगदत्तः कृतो नृपः । स ते पूजां बहुविधां करिष्यति स्वसुर्यथा

मी आणि देवी पृथ्वी यांनी मिळून भगदत्ताला राजा केले. तो आपल्या श्वशुराप्रमाणे तुझी अनेक प्रकारे पूजा करील.

Verse 56

वसंती चात्र तं वीरं हैडिंबं पतिमाप्स्यसि । एवमाश्वास्य तां देवीं मौर्वीं चाहं व्यसर्जयम्

“इथे वास करून तू त्या वीर हैडिंबाला पती म्हणून प्राप्त करशील.” असे म्हणून मौर्वी देवीला धीर देऊन मी तिला निरोप दिला.

Verse 57

सा स्थिता च पुरे तत्र गतोऽहं शक्रसद्म च । ततो द्वारवतीं प्राप्य त्वया सह समागतः

ती त्या नगरी तिथेच राहिली आणि मी शक्राच्या धामास गेलो. नंतर द्वारवतीला पोहोचून मी तुझ्याशी भेटलो.

Verse 58

एवमेषोचिता दारा हैडंबेर्विद्यते शुभा । कामाख्ये च रणे घोरा या विद्युदिव भासते

अशा रीतीने ती शुभा स्त्री हैडिंबाची योग्य पत्नी झाली—कामाख्येच्या घोर रणात ती भयंकर, आणि विजेसारखी तेजस्वी भासे.

Verse 59

न च रूपं वर्णितं मे श्वशुरस्योचितं यतः । साधोर्हि नैतदुचितं सर्वस्त्रीणां प्रवर्णनम्

मी तिच्या रूपाचे वर्णन केले नाही; कारण ते श्वशुराच्या दृष्टीस योग्य नाही. खरोखर, साधुपुरुषाला सर्व स्त्रियांच्या रूपाचे सविस्तर वर्णन करणे उचित नाही.

Verse 60

पुनरेकश्च समयः कृतस्तं शृणु यस्तया । यो मां निरुत्तरां प्रश्ने कृत्वैव विजयेत्पुमान्

पुन्हा तिने आणखी एक अट ठरविली—ऐका: जो पुरुष प्रश्न करून मला निरुत्तर करून जिंकेल, तोच विजयी ठरेल।

Verse 61

यो मे प्रतिबलश्चापि स मे भर्ता भविष्यति । एवं च समयं श्रुत्वा बहवो दैत्यराक्षसाः

“जो माझ्या बळास समकक्ष असेल, तोच माझा पती होईल।” ही अट ऐकून अनेक दैत्य-राक्षस पुढे आले।

Verse 62

तस्या जयार्थमगमंस्तेऽपि जित्वा हतास्तया । यो य एनां गतः पूर्वं न स भूयो न्यवर्तत

तिला जिंकण्यासाठी ते गेले; पण जिंकण्याचा प्रयत्न करूनही तिच्याच हातून मारले गेले. जो जो पूर्वी तिच्याकडे गेला, तो पुन्हा परतला नाही।

Verse 63

वह्नेरिव प्रभां दीप्तां पतंगानां समुच्चयः । एवमेतादृशीं मौर्वीं जेतुमुत्सहते यदि

जसे पतंगांचा थवा धगधगत्या अग्नीची प्रभा जिंकू पाहतो, तसेच अशी भयंकर मौर्वी जिंकण्याचा विचार करणेही धाडसच आहे।

Verse 64

घटोत्कचो महावीर्यो भार्यास्य नियतं भवेत्

महापराक्रमी घटोत्कचच निश्चयाने तिचा पती होईल।

Verse 65

युधिष्ठिर उवाच । अलं सर्वगुणैस्तस्या यस्यास्त्वेको गुणो महान् । क्रियते किं हि क्षीरेण यदि तद्विषमिश्रितम्

युधिष्ठिर म्हणाला—तिच्यात सर्व गुण असले तरी जर एक मोठा दोष असेल, तर त्या गुणांचा काय उपयोग? विष मिसळलेल्या दुधाचा काय लाभ?

Verse 66

प्राणाधिकं भैमसेनिं कथं केवलसाहसात् । क्षिपेयं तव वाक्यानां शुद्धानां चाथ कोविदम्

केवळ उतावळ्या धाडसाने मी प्राणांपेक्षा प्रिय भीमसेनाला कसा टाकू? आणि तुझे शुद्ध व विवेकी वचन मी कसे झिडकारू?

Verse 67

अन्या अपि स्त्रियः संति देशे देशे जनार्दन । बह्व्यस्तासां वरां कांचिद्योषितं वक्तुमर्हसि

हे जनार्दन, देशोदेशी इतर स्त्रियाही आहेत. त्यांच्यातील एखाद्या श्रेष्ठ कन्येचे नाव तू सांगावे.

Verse 68

भीम उवाच । सम्यगुक्तं केशवेन वाक्यं बह्वर्थमुत्तमम् । राज्ञा पुनः स्नेहवशाद्यदुक्तं तन्न भाति मे

भीम म्हणाला—केशवाने योग्यच सांगितले; त्याचे वचन उत्तम व बहुअर्थी आहे. पण राजाने स्नेहापोटी जे म्हटले, ते मला रुचत नाही.

Verse 69

कार्ये दुःसाध्य एव स्यात्क्षत्रियस्य पराक्रमः । करींद्रस्येव यूथेषु गजानां न मृगेषु च

क्षत्रियाचा पराक्रम दुर्धर कार्यांतच लावावा—जसा हत्तींच्या कळपात गजराज, मृगांमध्ये नव्हे.

Verse 70

आत्मा प्रख्यातिमानेयः सर्वथा वीरपुंगवैः । सा च ख्यातिः कथं जायेद्दुःसाध्यकरणादृते

सर्व श्रेष्ठ वीरांनी खरी कीर्ती मिळवून आत्म्याचा मान राखावा. आणि दुष्कर कार्य सिद्ध केल्यावाचून अशी कीर्ती कशी उत्पन्न होईल?

Verse 71

न ह्यात्मवशगं पार्थ हैडंबेरस्य रक्षणम् । येन दत्तस्त्वयं धात्रा स एनं पालयिष्यति

हे पार्थ, हैडंबेराचे रक्षण आपल्या वशात नाही. ज्याने विधात्याने त्याला तुला दिले, तोच त्याचे पालन व रक्षण करील.

Verse 72

सर्वथोच्चपदारोहे यत्नः कार्यो विजानता । तन्न सिध्यति चेद्दैवान्नासौ दोषो विजानतः

उच्चतम पदावर आरूढ होण्यासाठी जाणकाराने सर्व प्रकारे प्रयत्न करावा. दैवामुळे सिद्धी न झाल्यास त्यात ज्ञानीचा दोष नाही.

Verse 73

यथा देवव्रतस्त्वेको जह्रे काशिसुताः पुरा । तथैक एव हैडंबिर्मौर्वीं प्राप्नोतु मा चिरम्

जसा देवव्रताने एकट्याने पूर्वी काशीराजाच्या कन्यांचे हरण केले, तसाच हैडंबीही एकटाच लवकर मौर्वीला प्राप्त करो.

Verse 74

अर्जुन उवाच । केवलं पौरुषपरं भीमेनोक्तमिदं वचः । अबलं दैवहेतुत्वात्प्रबलं प्रतिभाति मे

अर्जुन म्हणाला: भीमाचे हे वचन केवळ पुरुषार्थावर आधारलेले आहे; पण दैव कारण असल्यामुळे जे दुर्बल भासते ते मला प्रबळ वाटते.

Verse 75

न मृषा हि वचो ब्रूते कामाख्या या पुराऽब्रवीत् । भीमसेनसुतः पाणिं तव भद्रे ग्रहीष्यति

कामाख्या देवी कधीही असत्य बोलत नाहीत; त्यांनी पूर्वी म्हटले होते—“हे भद्रे, भीमसेनाचा पुत्र तुझा हात विवाहासाठी स्वीकारेल।”

Verse 76

अनेन हेतुना यातु शीघ्रं तत्र घटोत्कचः । इति मे रोचते कृष्ण तव किं ब्रूहि रोचते

या कारणाने घटोत्कचाने त्वरित तिकडे जावे. हे कृष्णा, हे मला रुचते; तुला काय रुचते ते सांग.

Verse 77

कृष्ण उवाच । रोचते मे वचस्तुभ्यं भीमस्य च महात्मनः । न हि तुल्यो भैमसेनेर्बुद्धौ वीर्ये च कश्चन

कृष्ण म्हणाले—तुझे आणि महात्मा भीमाचे वचन मला प्रिय आहे. बुद्धी व पराक्रमात भैमसेनास सम कोणी नाही.

Verse 78

अंतरात्मा च मे वेत्ति प्राप्तामेव मुरोः सुताम् । तच्छीघ्रं यातु हैडंबिस्त्वं च किं पुत्र मन्यसे

माझा अंतरात्माही जाणतो की मुराची कन्या जणू मिळालीच आहे. म्हणून हैडंबीने त्वरित जावे; आणि तूही, पुत्रा, काय म्हणतोस?

Verse 79

घटोत्कच उवाच । न हि न्याय्याः स्वका वक्तुं पूज्यानामग्रतो गुणाः । प्रवृत्ता एव भासंते सद्गुणाश्च रवेः कराः

घटोत्कच म्हणाला—पूज्यांच्या समोर स्वतःचे गुण सांगणे योग्य नाही. सत्गुण आपोआपच उजळतात, जसे सूर्यकिरण.

Verse 80

सर्वथा तत्करिष्यामि पितरो येन मेऽमलाः । लज्जिष्यंति न संसत्सु मया पुत्रेण पांडवाः

मी सर्व प्रकारे तेच करीन, ज्यायोगे माझे निर्मळ पितर—पांडव—माझ्या, त्यांच्या पुत्रामुळे, सभांमध्ये कधीही लज्जित होणार नाहीत।

Verse 81

एवमुक्त्वा महाबाहुरुत्थाय प्रणनाम तान् । जयाशीर्भिश्च पितृभिर्वर्द्धितो गंतुमैच्छत

असे बोलून महाबाहु उठला व त्यांना प्रणाम केला; पितरांच्या जय-आशीर्वादाने बळावून तो निघण्याची इच्छा करू लागला।

Verse 82

तं गतुकाममाहेदमभिनंद्य जनार्दनः । कथाकथनकाले मां स्मरेथास्त्वं जयावहम्

तो निघण्यास उद्यत आहे असे पाहून जनार्दनाने त्याचे अभिनंदन करून म्हटले—“कथा सांगण्याच्या वेळी मला स्मर; मी जय देणारा आहे.”

Verse 83

यथा बुद्धिं सुदुर्भेद्यां वर्धयामि बलं च ते । इत्युक्त्वालिंग्य तं कृष्णो व्यससर्जत साशिषम्

“मी तुझी सुदुर्भेद्य बुद्धी वाढवीन आणि तुझे बळही वाढवीन”—असे म्हणत कृष्णाने त्याला आलिंगन दिले व आशीर्वाद देऊन निरोप दिला।

Verse 84

ततो हिडंबातनयो महौजाः सूर्याक्षकालाक्षमहोदरानुगः । वियत्पथं प्राप्य जगाम तत्पुरं प्राग्ज्योतिषं नाम दिनव्यपाये

त्यानंतर हिडिंबेचा महौजस्वी पुत्र—सूर्याक्ष, कालाक्ष व महोदर यांच्यासह—आकाशमार्ग धरून, दिवस मावळता ‘प्राग्ज्योतिष’ नावाच्या त्या नगरास गेला।