Adhyaya 44

Verse 1

अर्जुन उवाच । दिव्यप्राकारमिच्छामि श्रोतुं चाहं मुनीश्वर । कथं कार्याणि कानीह स्फुटं यैः पुण्यपापकम्

अर्जुन म्हणाला—हे मुनीश्वर! मला दिव्य परीक्षेची विधी ऐकायची आहे. येथे कोणती कर्मे स्पष्टपणे करावीत, ज्यांमुळे पुण्य व पाप उघड होते?

Verse 2

नारद उवाच । शपषाः पोशघटकौ विषाग्न तप्तमाषकौ । फलं च तंदुलं चैव दिव्यान्यष्टौ विदुर्बुधाः

नारद म्हणाले—शपषा, पोष आणि घटक; विष व अग्नी; तप्त माषक; तसेच फळ व तांदूळ—ही आठ ‘दिव्य’ परीक्षा, असे ज्ञानी जाणतात।

Verse 3

असाक्षिकेषु चार्थेषु मिथो विवदमानयोः । राजद्रोहाभिशापेषु साहसेषु तथैव च

जिथे साक्षी नसतात आणि दोन्ही पक्ष परस्पर वाद करतात; राजद्रोहाच्या आरोपांत; शाप व आक्षेपांत; तसेच साहस/हिंसेच्या कृत्यांत—अशा ठिकाणी दिव्य परीक्षा वापरतात।

Verse 4

अविदस्तत्त्वतः सत्यं शपथेनाभिलंघयेत् । महर्षिभिश्च देवैश्च सत्यार्थाः शपथाः कृताः

जो तत्त्वतः सत्य जाणत नाही, तो शपथेच्या आधाराने सत्याचा भंग करतो. म्हणून महर्षी व देवांनी सत्यरक्षणासाठीच शपथांची व्यवस्था केली आहे।

Verse 5

जवनो नृपतिः क्षीणो मिथ्याशपथमाचरेत् । वसिष्ठाग्रे वर्षमध्ये सान्वयः किल भारत

हे भारत! असे म्हणतात की जवन नावाचा नृपती क्षीण होऊन, वर्षाच्या मध्यात, वसिष्ठांच्या समोर—आपल्या वंशासह—मिथ्या शपथ करू लागला।

Verse 6

अंधः शत्रुगृहं गच्छेद्यो मिथ्याशपथांश्चरेत् । रौरवस्य स्वयं द्वारमुद्धाटयति दुर्मतिः

जो खोटी शपथ घेतो, तो जणू आंधळा होऊन शत्रूच्या घरात जातो; तो दुर्मती आपल्या हातानेच रौरव नरकाचे द्वार उघडतो।

Verse 7

मन्यंते वै पापकृतो न कश्चितपश्यतीति नः । तांश्च देवाः प्रपश्यंति स्वस्यैवांतरपौरुषाः

पाप करणारे म्हणतात—‘आम्हाला कोणी पाहत नाही’; पण देव त्यांना पाहतात, कारण ते अंतःकरणातील कृत्ये व गुप्त प्रयत्नांचे साक्षी आहेत।

Verse 8

आदित्यचंद्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्

सूर्य-चंद्र, वायू व अग्नी, आकाश व पृथ्वी, जल, अंतःकरण व यम; दिवस-रात्र आणि दोन्ही संध्या—धर्म मनुष्याचे वर्तन जाणतो।

Verse 9

एवं तस्मादभिज्ञाय सत्यर्थशपथांश्चरेत् । वृथा हि शपथान्कुर्वन्प्रेत्य चेह विनश्यति

म्हणून हे जाणून शपथ फक्त सत्यासाठीच घ्यावी; जो व्यर्थ शपथा करतो तो इहलोकीही आणि परलोकीही नाश पावतो।

Verse 10

इदं सत्यं वदामीति ब्रुवन्साक्षी भवान्यतः । शुभाशुभफलं देहि शुचिः पादौ रवेः स्वृशेत्

‘मी हे सत्य बोलतो’ असे म्हणत, दिव्य साक्षी मानून साक्षी व्हावे; शुद्ध होऊन सूर्याचे चरण स्पर्श करावेत व प्रार्थना करावी—‘माझ्या सत्याप्रमाणे शुभ वा अशुभ फल दे।’

Verse 11

अथ शास्त्रस्य विप्रोऽपि शस्त्रस्यापि च क्षत्रियः । मां संस्पृशंस्तथा वैश्यः शुद्रः स्वगुरुमेव च

मग शास्त्रविषयी ब्राह्मणही शपथ घेऊ शकतो; शस्त्रविषयी क्षत्रिय. तसेच वैश्य मला स्पर्श करून, आणि शूद्र आपल्या गुरूलाच स्पर्श करून शपथ करावी.

Verse 12

मातरं पितरं पूज्यं स्पृशेत्साधारणं त्विदम् । कोशस्य रूपं पूर्वं ते व्याख्यातं पांडुनंदन

माता, पिता किंवा पूज्य व्यक्तीस स्पर्श करता येतो—हा सर्वसाधारण नियम आहे. हे पांडुनंदना, ‘कोशा’चे स्वरूप तुला पूर्वीच सांगितले आहे.

Verse 13

विप्रवर्ज्यं तथा केशं वर्णिनां दापयेन्नृपः । यो यो यद्देवताभक्तः पाययेत्तस्य तं नरम्

ब्राह्मणांना वगळून इतर वर्णीयांचे केश (शपथ-स्पर्शासाठी) राजा द्यावेत. आणि जो जो ज्या देवतेचा भक्त असेल, त्याला त्या देवतेच्या नावाने जल पाजून शपथ घ्यावी.

Verse 14

समभक्तं च देवानामादित्यस्यैव पाययेत् । सर्वेषां चोग्रदेवानां स्नापयेदायुधास्त्रकम्

देवतांना समान भागाचा नैवेद्य अर्पण करावा, विशेषतः आदित्याला जलतर्पण करावे. तसेच सर्व उग्र देवतांच्या आयुध-अस्त्रांचे अभिषेक-स्नान करावे.

Verse 15

स्नानोदकं वा संकल्पं गृहीत्वा पाययेन्नवम् । त्रिसप्तरात्रमध्ये च फलं कोशस्य निर्दिशेत्

स्नानाचे जल किंवा संकल्प ग्रहण करून नवीन जलप्राशन करावे. आणि तीन-सात रात्रींच्या (एकवीस रात्री) आत ‘कोशा’शी संबंधित फल सांगावे/घोषित करावे.

Verse 16

अतः परं महादिव्यविधानं श्रृणु यद्भवेत् । संशयच्छेदि सर्वेषां धार्ष्ट्यत्तद्दिव्यमेव च

आता पुढे येणारे महान् व अद्भुत दिव्यविधान यथार्थपणे ऐक. हे सर्वांचे संशय छेदते आणि आपल्या दृढ निश्चयामुळे खरोखरच दिव्य आहे.

Verse 17

सशिरस्कंप्रदातव्यमिति ब्रह्मा पुराब्रवीत् । महोग्राणां च दातव्यमशिरस्कमपि स्फुटम्

‘शिरासहित (म्हणजे पूर्ण) देणेच योग्य’ असे ब्रह्मदेवांनी पूर्वी सांगितले. परंतु महोग्र देवतांसाठी शिराविना देखील देणे योग्य—हे स्पष्टपणे म्हटले आहे.

Verse 18

साधूनां वर्णिनां राजा न शिरस्कं प्रदापयेत् । न प्रवातेधटं देयं नोष्णकाले हुताशनम्

साधू व दीक्षित वर्णिनांसाठी राजा ‘शिर’ देऊ नये. वाऱ्याच्या ठिकाणी ‘धट’ अर्पण करू नये आणि अतिउष्ण काळी हवन करू नये.

Verse 19

वर्णिनां च तथा कालं तंदुलं मुखरोगिणाम्

तसेच वर्णिनांसाठी ‘काल’ (निर्दिष्ट द्रव्य/मात्रा) द्यावा आणि मुखरोगींसाठी तंडुळ (तांदूळ) द्यावा.

Verse 20

कुष्ठपित्तार्दितानां च ब्राह्मणानां च नो विषम् । तप्तमाषकमर्हंति सर्वे धर्म्यं निरत्ययम्

कुष्ठ व पित्तविकाराने पीडितांसाठी तसेच ब्राह्मणांसाठीही विष (प्रयोग/दान) नाही. सर्वजण तप्त माषक (निर्दिष्ट तयारी/मात्रा) घेण्यास पात्र आहेत—ते धर्म्य व निरुपद्रवी आहे.

Verse 21

न व्याधिमरके देशे शपथान्कोशमेव च । दिव्यान्यासुरकैर्मंत्रैः स्तंभयंतीह केचन

रोग व मृत्यूने ग्रस्त अशा देशात शपथा व कोश-परिक्षा (दिव्यप्रयोग) करू नये; कारण येथे काही जण आसुरी मंत्रांनी त्या दिव्य परीक्षांना स्तंभित करून अडथळा आणतात।

Verse 22

प्रतिघातविदस्तेषां योजयेद्धर्मवत्सलान् । दिव्यानां स्तभकाञ्ज्ञात्वा पापान्नित्यं महीपतिः

राजाने त्यांच्या प्रतिघाताचे उपाय जाणणारे, धर्मवत्सल तज्ज्ञ नेमावेत। दिव्य-परिक्षा अडविणारे पापी ओळखून भूमिपतीने त्यांच्यावर सतत दंडप्रवृत्ती करावी।

Verse 23

विवासयेत्स्वकाद्राष्ट्रात्ते हि लोकस्य कंटकाः । तेषामन्वेषणे यत्नं राजा नित्यं समाचरेत्

त्यांना आपल्या राज्यातून हद्दपार करावे, कारण ते लोकांसाठी काटे आहेत। त्यांचा शोध घेण्यासाठी राजा नेहमी प्रयत्नशील राहावा।

Verse 24

ते हि पापसमाचारास्तस्करेभ्योऽपि तस्कराः । प्राग्दृष्टदोषान्स्वल्पेषु दिव्येषु विनियोजयेत्

हे पापाचारी लोक चोरांपेक्षाही मोठे चोर आहेत। ज्यांचे दोष आधीच दिसून आले आहेत, त्यांना राजाने पूर्वानुभवानुसार लहान दिव्य-परिक्षांतच नेमावे।

Verse 25

महत्स्वपि न चार्थेषु धर्मज्ञान्धर्मवत्सलान् । न मिथ्यावचनं येषां जन्मप्रभृति विद्यते

मोठ्या धनसंपत्तीच्या बाबतीतही धर्मज्ञ व धर्मवत्सल पुरुष ढळत नाहीत; ज्यांच्यात जन्मापासूनच खोटे बोलणे नसते।

Verse 26

श्रद्दध्यात्पार्थिवस्तेषां वचना देव भारत । ज्ञात्वा धर्मिष्ठतां राजा पुरुषस्य विचक्षणः

हे देवस्वरूप भारत! अशा धर्मनिष्ठ पुरुषांच्या वचनांवर राजाने श्रद्धा ठेवावी. एखाद्याची धर्मनिष्ठा ओळखून विवेकी नृपाने त्याच्यावरच विश्वास ठेवावा.

Verse 27

क्रोधाल्लोभात्कारयंश्च स्वयमेव प्रदुष्यति । तस्मात्पापिषु दिव्यं स्यात्तत्रादौ प्रोच्यते धटे

क्रोध व लोभाने कर्म करणारा आपल्या कर्मामुळेच स्वतः कलुषित होतो. म्हणून पापीजनांच्या बाबतीत दिव्य-परिक्षा करावी; येथे प्रथम ‘धट’ म्हणजे तुला-दिव्य सांगितले आहे.

Verse 28

सुसमायां पृथिव्यां च दिग्भागे पूर्वदक्षिणे । यज्ञियस्य तु वृक्षस्य स्थाप्यं स्यान्मुंडकद्वयम्

समतल भूमीवर, आग्नेय दिशेत, यज्ञास योग्य अशा वृक्षापासून तयार केलेले दोन ‘मुंडक’ (खांब/ठोंब) उभे करावेत.

Verse 29

स्तंभकस्य प्रमाणं च सप्तहस्तं प्रकीर्तितम् । द्वौ हस्तौ निखनेत्काष्ठं दृश्यं स्याद्धस्तपंचकम्

स्तंभाचे माप सात हात सांगितले आहे. काष्ठाचे दोन हात जमिनीत पुरावेत, म्हणजे पाच हात भाग दिसत राहील.

Verse 30

अंतरं तु तयोः कार्यं तथा हस्तचतुष्टयम् । मुंडकोपरि काष्ठं च दृढं कुर्याद्विचक्षणः

त्या दोघांमधील अंतर चार हात ठेवावे. आणि विवेकी पुरुषाने मुंडकांच्या वर काष्ठाचा दांडा/आडवा तुळई घट्ट बसवावा.

Verse 31

चतुर्हस्तं तुलाकाष्ठमव्रणं कारयेत्स्थिरम् । खदिरार्जुनवृक्षाणां शिंशपाशालजं त्वथ

चार हात लांबी, स्थिर व निर्दोष अशी तुळाकाठी तयार करवावी; ती खदिर किंवा अर्जुनाच्या लाकडाची, अथवा शिंशपा किंवा शालाच्या लाकडाचीही असो।

Verse 32

तुलाकाष्ठे तु कर्तव्यं तथा वै शिक्यकद्वयम् । प्राङ्मुखो निश्चलः कार्यः शुचौ देशे धटस्तथा

तुळाकाठीवर तसेच दोन शिक्य (झोळे/टोपल्या) करावेत. धट (कर्मकर्ता) पूर्वाभिमुख व स्थिर असावा, आणि विधी शुद्ध स्थानी करावा।

Verse 33

पाषाणस्यापि जायेत् स्तंभेषु च धटस्तथा । वणिक्सुवर्णकारो वा कुशलः कांस्यकारकः

स्तंभ दगडाचेही असू शकतात; तरीही त्यांवर धट-व्यवस्था करावी. बनविणे/बसविणे यासाठी कुशल वणिक, सुवर्णकार किंवा निपुण कांस्यकार नेमावा।

Verse 34

तुलाधारधरः कार्यो रिपौ मित्रे च यः समः । श्रावयेत्प्राड्विवाकोऽपि तुलाधारं विचक्षणः

तुळाधारधारक असा नेमावा जो शत्रू व मित्र यांच्याबाबत सम, निष्पक्ष असेल. विचक्षण प्राड्विवाक (न्यायाधीश)ही तुळाधाराला विधी समजावून त्याप्रमाणे चालवील।

Verse 35

ब्रह्मघ्ने ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातके । तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृषा

ब्रह्मघातकासाठी जे लोक स्मृत आहेत, आणि स्त्री व बालकांचा घात करणाऱ्यास जे—तेच लोक त्या तुळाधाराला प्राप्त होतात, जो तुळा कपटाने (मृषा) धरतो।

Verse 36

एकस्मिंस्तोलयेच्छिक्ये ज्ञातं सूपोषितं नरम् । द्वितीये मृत्तिकां शुभ्रां गौरां तु तुलयेद्बुधः

तोलाच्या एका पारड्यात सुप्रसिद्ध व सुसंपोषित पुरुषास तोलावे; दुसऱ्या पारड्यात बुद्धिमानाने शुद्ध, उजळ, गौरवर्ण माती तोलावी।

Verse 37

इष्टिकाभस्मपाषाणकपालास्थीनि वर्जयेत् । तोलयित्वा ततः पूर्वं तस्मात्तमवतारयेत्

विटा, भस्म, दगड, कुंभारकपाल व अस्थी—ही (प्रतिभार म्हणून) वर्ज्य करावीत. प्रथम विधिपूर्वक तोलून मग त्यास तोलावरून उतरवावे.

Verse 38

मूर्ध्नि पत्रं ततो न्यस्य न्यस्तपत्रं निवेशयेत् । पत्रे मंत्रस्त्वयं लेख्यो यः पुरोक्तः श्वयंभुवा

त्यानंतर त्याच्या मस्तकी एक पत्र ठेवून ठेवलेले पत्र नीट स्थिर करावे. त्या पत्रावर तोच मंत्र लिहावा, जो पूर्वी स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनी सांगितला होता.

Verse 39

ब्रह्मणस्त्वं सुता देवी तुलानाम्नेति कथ्यते । तुकारो गौरवे नित्यं लकारो लघुनि स्मृतः

‘हे देवी, तू ब्रह्माची कन्या आहेस; तुला “तुला” या नावाने संबोधिले जाते. “तु” हा अक्षर नित्य गुरुत्व (भार) दर्शवितो आणि “ला” हा अक्षर लघुत्व स्मरवितो.’

Verse 40

गुरुलाघवसंयोगात्तुला तेन निगद्यसे । संशयान्मोचयस्वैनमभिशस्तं नरं शुभे

‘गुरुत्व व लघुत्व यांच्या संयोगामुळे तू “तुला” म्हणून कथिली जाते. हे शुभे, या अभियुक्त पुरुषास संशयातून मुक्त कर.’

Verse 41

भूय आरोपयेत्तं तु नरं तस्मिन्सपत्रकम् । तुलितो यदि वर्धेत शुद्धो भवति धर्मतः

मग त्या पुरुषास त्या पानासह पुन्हा तराजूत बसवावे। जर तोलताना त्याचे वजन वाढले, तर धर्मतः तो शुद्ध (निर्दोष) मानला जातो।

Verse 42

हीयमानो न शुद्धः स्यादिति धर्मविदो विदुः । शिक्यच्छेदे तुलाभंगे पुनरारोपयेन्नरम्

धर्मज्ञांचे मत असे की वजन कमी झाले तर तो शुद्ध मानू नये. जर पारड्याची दोरी तुटली किंवा तराजू मोडला, तर त्या पुरुषास पुन्हा त्यावर बसवावे।

Verse 43

एवं निःसंशयं ज्ञानं यच्चान्यायं न लोपयेत् । एतत्सर्वं रवौ वारे कार्यं संपूज्य भास्करम्

अशा रीतीने संशयरहित ज्ञान प्राप्त होते आणि अन्यायाला वाव दिला जात नाही. हे सर्व रविवारी, भास्कर (सूर्य) याची विधिवत पूजा करून करावे।

Verse 44

अथातः संप्रवक्ष्यामि विषदिव्यं श्रृणुष्व मे

आता मी विष-दिव्य (विष-परीक्षा) सविस्तर सांगतो; माझे वचन सावधपणे ऐक।

Verse 45

द्विप्रकारं च तत्प्रोक्तं घटसर्पविषं तथा । शृंगिणो वत्सनाभस्य हिमशैलभवस्य वा

ते (विष-दिव्य) दोन प्रकारचे सांगितले आहे—घट-सर्प-विष आणि शृंगीचे विष; ते वत्सनाभ (अतिविष/अकोनाइट)चे असो वा हिमशैलातून उत्पन्न झालेले असो।

Verse 46

यवाः सप्त प्रदातव्या अथवा षड्घृतप्लुताः । मूर्ध्नि विन्यस्तपत्रस्य पत्रे चैवं निवेशयेत्

सात यवकण द्यावेत; किंवा तुपाने ओलसर केलेले सहा कण. ज्याच्या मस्तकी पान ठेवले आहे, त्या पानातच विधिपूर्वक ते कण असे ठेवावेत.

Verse 47

त्वं विष ब्रह्मणः पुत्र सत्यधर्मे व्यवस्थितः । त्रायस्वैनं नरं पापात्सत्येनास्य भवामृतम्

हे विषा, ब्रह्मदेवाचा पुत्र, सत्यधर्मात स्थित—या नरास पापापासून वाचव; सत्याच्या प्रभावाने तू याच्यासाठी अमृत हो, मृत्यू नव्हे.

Verse 48

येन वेगैर्विना जीर्णं छर्दिमूर्च्छाविवर्जितम् । तं तु शुद्धं विजानीयादिति धर्मविदो विदुः

जर ते कोणत्याही तीव्र वेगाविना पचले आणि उलटी व मूर्च्छा नसेल, तर धर्मज्ञ त्यास शुद्ध (निर्दोष) मानतात.

Verse 49

क्षुधितं क्षुधितः सर्पं घटस्थं प्रोच्य पूर्ववत् । संस्पृशेत्तालिकाः सप्त न दशेच्छुध्यतीति सः

सर्प भुकेला असता, साधकही भुकेलाच राहून, घटातील त्या सर्पास पूर्ववत् संबोधावे. सात वेळा स्पर्श करावा; तो दंश करणार नाही—असे तो शुद्ध ठरतो.

Verse 50

अग्निदिव्यं यथा प्राह विरंचिस्तच्छृणुष्व मे । सप्तमंडलकान्कुर्याद्देवस्याग्रे रवेस्तथा

विरंची (ब्रह्मा) यांनी जसे अग्निदिव्य सांगितले, तसे माझ्याकडून ऐक. देवतेसमोर आणि तसेच सूर्यदेवापुढे सात मंडले काढावीत.

Verse 51

मंडलान्मंडलं कार्यं पूर्वेणेति विनिश्चयः । षोडशांतुलकं कार्यं मंडलात्तावदं तरम्

मंडलानंतर मंडल करावे, पूर्वीच्या मंडलानुसारच हा निश्चित नियम आहे. एका मंडलापासून दुसऱ्या मंडलापर्यंत सोळा अंगुळांचे अंतर ठेवावे।

Verse 52

आर्द्रवाससमाहूय तथा चैवाप्युपोपितम् । कारयेत्सर्वदिव्यानि देवब्राह्मणसंनिधौ

ओले वस्त्र परिधान केलेल्या व्यक्तीस बोलावून, तसेच उपवासात ठेवलेल्या व्यक्तीलाही आणून; देवता व ब्राह्मणांच्या सान्निध्यात सर्व दिव्य-परीक्षा कराव्यात।

Verse 53

प्रत्यक्षं कारयेद्दिव्यं राज्ञो वाधिकृतस्य वा । ब्राह्मणानां श्रुतवतां प्रकृतीनां तथैव च

दिव्य-परीक्षा उघडपणे करावी—राजाच्या समोर किंवा त्याच्या नेमलेल्या अधिकाऱ्याच्या समोर; तसेच श्रुतीत पारंगत ब्राह्मण व प्रजा (साक्षीजन) यांच्या उपस्थितीतही।

Verse 54

पश्चिमे दिनकाले हि प्राङ्मुखः प्राञ्जलिः शुचिः । चतुरस्रे मंडलेऽन्ये कृत्वा चैव समौ करौ

दिवसाच्या शेवटी (पश्चिम वेळेस) तो शुद्ध होऊन पूर्वेकडे तोंड करून, हात जोडून उभा राहावा. मग वेगळे चौरस (चतुरस्र) मंडल करून, दोन्ही हात समप्रमाणे नीट ठेवावेत।

Verse 55

लक्षयेयुः कृतादीनि हस्तयोस्तस्य हारिणः । सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि भध्नीयुः करयोस्ततः

त्या व्यक्तीच्या दोन्ही हातांवरील कृतादी लक्षणे (रेषा-चिन्हे इ.) नीट पाहावीत. नंतर त्याच्या हातांवर अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाची सात पाने बांधावीत।

Verse 56

नवेन कृतसूत्रेण कार्पासेन दृढं यथा । ततस्तु सुसमं कृत्वा अष्टांगुलमथायसम्

नवीन केलेल्या कापसाच्या दोऱ्याने ते घट्ट बांधावे। नंतर ते नीट सम व संतुलित करून आठ अंगुळ मापाचा लोखंडाचा तुकडा तयार करावा॥

Verse 57

पिंडं हुताशसंतप्तं पंचाशत्पलिकं दृढम् । आदौ पूजां रवेः कृत्वा हुताशस्याथ कारयेत्

पन्नास पल वजनाचा दृढ लोखंडाचा पिंड अग्नीत तापवावा। प्रथम सूर्याची पूजा करून, नंतर पवित्र अग्नीचे कर्म करवावे॥

Verse 58

रक्तचंदनधूपाभ्यां रक्तपुष्पैस्तथैव च । अभिशस्तस्य पत्रं च बध्नीयाच्चैव मूर्धनि

लाल चंदन व धूप, तसेच लाल फुलांनी; अभिशस्त (आरोपी/पीडित) याच्या मस्तकी एक पानही बांधावे॥

Verse 59

मंत्रेणानेन संयुक्तं ब्राह्मणाभिहितेन च । त्वमग्ने वेदाश्चत्वारस्त्वं च यज्ञेषु हूयसे

या मंत्राने संयुक्त होऊन, आणि ब्राह्मणांनी उच्चारल्याप्रमाणे: ‘हे अग्ने! तूच चारही वेद आहेस, आणि यज्ञांत तुलाच आहुती दिली जाते’॥

Verse 60

पापं पुनासि वै यस्मात्तस्मात्पावक उच्यसे । त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वं मुखं ब्रह्मवादिनाम्

कारण तू पाप शुद्ध करतोस, म्हणून तुला ‘पावक’ म्हणतात. तू सर्व देवतांचे मुख आहेस, आणि ब्रह्मवादी (वेदज्ञ ऋषी) यांचेही मुख आहेस॥

Verse 61

जठरस्थोऽसि भूतानां ततो वेत्सि शुभाशुभम् । पापेषु दर्शयात्मानमर्चिष्मान्भव पावक

तू सर्व भूतांच्या जठरात वास करतोस, म्हणून शुभाशुभ जाणतोस। पापाच्या प्रसंगी आपले स्वरूप प्रकट कर—हे पावका, ज्वालामय होऊन प्रकाशमान हो।

Verse 62

अथवा शुद्धभावेषु शीतो भवमहाबल । ततोऽभिशस्तः शनकैर्मंडलानि परिक्रमेत्

किंवा शुद्धभाव असणाऱ्यांसाठी शीतल हो, हे महाबला। मग अभिशस्त (आरोपित) पुरुषाने हळूहळू मांडलांची परिक्रमा करावी।

Verse 63

परिक्रम्य शनैर्जह्याल्लोहपिंडं ततः क्षितौ । विपत्रहस्तं तं पश्चात्कारयेद्व्रीहिमर्दनम्

हळूहळू परिक्रमा करून मग लोखंडाचा पिंड जमिनीवर टाकावा। त्यानंतर पानांपासून मोकळ्या हातांनी त्याच्याकडून तांदळाचे दाणे मर्दन (चोळणे) करवावे।

Verse 64

निर्विकारौ करौ दृष्ट्वा शुद्धो भवति धर्मतः । भयाद्वा पातयेद्यस्तु तदधो वा विभाव्यते

दोन्ही हात निर्विकार (अक्षत) दिसल्यास तो धर्मतः शुद्ध मानला जातो. पण जो भयाने ते खाली पाडतो, तो त्यायोगे अधः (दोषी/पतित) समजला जातो।

Verse 65

पुनस्त्वाहारयेल्लोहं विधिरेष प्रकीर्तितः । अथातः संप्रऐवक्ष्यामि तप्तमाषविधिं श्रृणु

मग त्याने पुन्हा लोखंड उचलावे—ही विधी सांगितली आहे. आता मी तप्त-माष (गरम डाळ) याची विधी सविस्तर सांगतो; ऐक।

Verse 66

कारयेदायसं पात्रं ताम्रं वा षोडशांगुलम् । चतुरंगुलखातं तु मृन्मयं वापि कारयेत्

लोखंडाचे किंवा तांब्याचे सोळा अंगुळ मापाचे पात्र करवावे. त्यात चार अंगुळ खोलीचा खळगा ठेवावा; किंवा मातीचे पात्रही करवावे.

Verse 67

पूरयेद्घृततैलाभ्यां पलैर्विशतिभिस्ततः । सुतप्ते निक्षिपेत्तत्र सुवर्णस्य तु माषकम्

त्यानंतर वीस पल प्रमाणे तूप व तेल घालून ते पात्र भरावे. ते चांगले तापल्यावर त्यात सुवर्णाचा एक माषक टाकावा.

Verse 68

वह्न्युक्तं विन्यसेन्मंत्रमभिशस्तस्य मूर्धनि । अंगुष्ठांगुलियोगेन तप्तमाषं समुद्धरेत्

अग्निसंबंधी सांगितलेला मंत्र त्या अभियुक्ताच्या मस्तकी ठेवावा. मग अंगठा व बोट एकत्र करून तापलेला माषक उचलावा.

Verse 69

शुद्धं ज्ञेयमसंदिग्धं विस्फोटादिविवर्जितम् । फालशुद्धिं प्रवक्ष्यामि तां श्रृणु त्वं धनंजय

फोड-फुगे इत्यादी दोष नसलेले ते निःसंशय शुद्ध समजावे. आता मी फाळ-शुद्धीचे विधान सांगतो; हे धनंजया, तू ऐक.

Verse 70

आयसं द्वादशपलं घटितं फालमुच्यते । अष्टांगुलमदीर्घं च चतुरंगुलविस्तृतम्

लोखंडापासून घडवलेला बारा पल वजनाचा फाळ असे म्हणतात. तो आठ अंगुळ लांब आणि चार अंगुळ रुंद असावा.

Verse 71

वह्न्युक्तं विन्यसेन्मंत्रमभिशस्तस्य मूर्धनि । त्रिःपरावर्तयेज्जिह्वा लिहन्नस्मात्षडंगुलम्

अग्निसंबंधी जो मंत्र सांगितला आहे तो अभियुक्ताच्या मस्तकी न्यास करावा. मग त्याने जीभ तीनदा उलटून, या (तप्त साधन) पासून सहा अंगुळेपर्यंत चाटावे.

Verse 72

गवां क्षीरं प्रदातव्यं जिह्वाशोधनमुत्तमम् । जिह्वापरीक्षणं कुर्याद्दग्धा चेन्न तु विमोच्यते

गायीचे दूध द्यावे—हे जीभ शुद्ध करण्याचे उत्तम साधन आहे. जीभ तपासावी; ती भाजलेली आढळल्यास त्याला मुक्त करू नये.

Verse 73

तं विशुद्धं विजानीयाद्विशुद्धा चेत्तु जायते । तंदुलस्याथ वक्ष्यामि विधिधर्मं सनातनम्

जर खरोखर शुद्धी उत्पन्न झाली, तर त्याला पूर्ण शुद्ध समजावे. आता मी तंडुळ (तांदूळ) याविषयीची सनातन विधि-धर्म सांगतो.

Verse 74

चौर्ये तु तंदुला देया न चान्यत्र कथंचन । तंदुलानुदके सिक्त्वा रात्रौ तत्रैव स्थापयेत्

चोरीच्या प्रकरणात तंडुळ (तांदूळ)च द्यावेत; अन्य कोणतेही द्रव्य कधीही नको. तंडुळांवर पाणी शिंपडून, रात्रभर तेथेच ठेवावेत.

Verse 75

प्रभाते कारिणे देया भक्षणाय न संशयः । त्रिःकॉत्वः प्राङ्मुखश्चैव पत्रे निष्ठीवयेत्ततः

प्रभाती ते कर्त्यास (संबंधित व्यक्तीस) खाण्यास द्यावेत—यात संशय नाही. नंतर पूर्वेकडे तोंड करून त्याने पानावर तीनदा थुंकावे.

Verse 76

पिप्पलस्याथ भूर्जस्य न त्वन्यस्य कथंचन । तांस्तु वै कारयेच्छुद्धांस्तंदुलाञ्छालिसंभवान्

पिंपळ किंवा भोजपत्र यांचीच पाने वापरावीत; इतर कोणत्याही प्रकारची कधीही नाहीत. आणि शाली-धान्यापासून झालेले तांदूळकण शुद्ध करून घ्यावेत.

Verse 77

मृन्मये भाजने कृत्वा सवितुः पुरतः स्थितः । तन्दुलान्मंत्रयेच्छुद्धान्मन्त्रेणानेन धर्मतः

ते मातीच्या भांड्यात ठेवून, सविता (सूर्य) याच्या समोर उभा राहून, धर्मानुसार या मंत्राने शुद्ध तांदुळकणांचे अभिमंत्रण करावे.

Verse 78

दीयसे धर्मतत्त्वज्ञैर्मानुषाणां विशोधनम् । स्तुतस्तन्दुल सत्येन धर्मतस्त्रातुमर्हसि

मानवांच्या शुद्धीसाठी धर्मतत्त्वज्ञ तुला देतात. हे तांदुळकणा! सत्याने स्तुत, तू धर्मानुसार रक्षण करण्यास योग्य आहेस.

Verse 79

निष्ठीवने कृते तेषां सवितुः पुरतः स्थिते । शोणितं दृश्यते यस्य तमशुद्धं विनिर्दिशेत्

निष्ठीवनाची क्रिया केल्यावर, सविता (सूर्य) समोर उभे असताना, ज्याच्या थुंकीत रक्त दिसेल त्याला अशुद्ध ठरवावे.

Verse 80

एवमष्टविधं दिव्यं पापसंशयच्छेदनम् । भट्टादित्यस्य पुरतो जायते कुरुनंदन

अशा रीतीने पापाविषयीचा संशय छेदणारी ही अष्टविध दिव्य परीक्षा, हे कुरुनंदना, भट्टादित्याच्या समोर सिद्ध होते.

Verse 81

जलदिव्यं तथा प्राहुर्द्विप्रकारं पुराविदः । जलहस्तं स्मृतं चैकं मज्जनं चापरं विदुः

पुरातन जाणकारांनी ‘जल-दिव्य’ दोन प्रकारचे सांगितले आहे—एक ‘जलहस्त’ (पाण्यात हाताची परीक्षा) आणि दुसरे ‘मज्जन’ (पाण्यात बुडविण्याची परीक्षा)।

Verse 82

बाणक्षेपस्तथादानं यावद्वीर्यवता कृतम् । तावत्तं मज्जयेज्जीवेत्तथा तच्छुद्धिमादिशेत्

बलवान पुरुष जितक्या अंतरावर बाण फेकून परत येऊन तो घेऊन येईल, तितका वेळ त्याला पाण्यात बुडवून ठेवावे; तो जिवंत राहिला तर तदनुसार त्याची शुद्धी जाहीर करावी।

Verse 83

एवंविधमिदं स्थानं भट्टादित्यस्य भारत । ममैव कृपया भानोर्जातमेतन्महीतले

हे भारत! भट्टादित्याचे हे असेच पवित्र स्थान आहे. माझ्याच कृपेने भानु (सूर्य) याचे हे प्राकट्य पृथ्वीवर उत्पन्न झाले।