Adhyaya 34

Verse 1

नारद उवाच । ततस्तृतीयलिंगस्य चिकीर्षु स्थापनं गुहम् । ब्रह्मा प्राहास्य प्रीत्यर्थं स्वयमन्यं प्रकुर्महे

नारद म्हणाले—त्यानंतर गुह (स्कंद) तिसरे लिंग स्थापण्याची इच्छा करू लागला. त्याच्या प्रीत्यर्थ ब्रह्मा म्हणाला—“चला, आपणच स्वतः आणखी एक लिंग स्थापूया.”

Verse 2

यद्यप्येतच्छुभं लिंगं सर्वदोषविवर्जितम् । तथाप्यन्यत्करिष्येऽहं सर्वश्रेष्ठतमं हि यत्

जरी हे शुभ लिंग सर्व दोषांपासून मुक्त आहे, तरीही मी आणखी एक करीन—जे खरोखर सर्वांत श्रेष्ठ असेल.

Verse 3

ततो ब्रह्मा सर्वदोषविमुक्तं निर्ममे स्वयम् । दृष्टिकांतं मनःकांतं फलकांतं सुलिंगकम्

मग ब्रह्माने स्वतः सर्व दोषांपासून मुक्त असे सुंदर शिवलिंग घडविले—दिसायला रम्य, मनाला प्रिय, आणि फळ देण्यात शोभिवंत.

Verse 4

तत्र स्कंदस्य प्रीत्यर्थं सर्वदेवैर्निनिर्मितम् । सरः सुरम्यं तीर्थानि तत्र ते निदधुस्तथा

तेथे स्कंदाच्या प्रीत्यर्थ सर्व देवांनी अतिशय रम्य असे सरोवर निर्माण केले; आणि त्याच ठिकाणी त्यांनी तीर्थांचीही स्थापना केली.

Verse 5

गंगादिकानि तीर्थानि यानि प्रोचुर्दिवौकसः । इदं यावत्सरस्तावत्सर्वैरत्र समुष्यताम्

देवांनी वर्णिलेली गंगा-आदी सर्व तीर्थे, हे सरोवर ज्या काळपर्यंत टिकेल त्या काळपर्यंत येथेच एकत्र राहोत।

Verse 6

एवमस्त्विति तान्यूचुः प्रीत्यर्थं शरजन्मनः । ततो ब्रह्मा स्वयं तत्र रौद्रैर्मंत्रैर्हुताशनम् । गाधिपुत्रादिभिर्विप्रैस्तर्पयामास संयुतः

‘एवमस्तु’ असे म्हणत त्यांनी शरजन्मा भगवान् स्कंदाला प्रसन्न करण्याचा हेतू धरला। मग ब्रह्मदेवांनी तेथेच रौद्र मंत्रांनी हुताशनाला तृप्त केले आणि गाधिपुत्र आदी विप्रांसह तर्पण केले।

Verse 7

ततो वैशाखमासस्य चतुर्द्दश्यां शुभे दिने । प्रतिष्ठां चक्रिरे लिंगे चिरं विप्रमुका द्विजाः

त्यानंतर वैशाख महिन्याच्या शुभ चतुर्दशीस, विप्रांच्या नेतृत्वाखाली द्विजांनी विधिपूर्वक दीर्घ सोहळ्याने लिंगाची प्रतिष्ठा केली।

Verse 8

जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः । ततः स्कंदः प्रीतियुक्तः स्नात्वा सरसि शोभने

गंधर्वांचे अधिपती गाऊ लागले आणि अप्सरांचे समूह नृत्य करू लागले। मग प्रीतियुक्त स्कंदाने त्या शोभिवंत सरोवरात स्नान केले।

Verse 9

सर्वतीर्थोदकैः स्नाप्य तल्लिंगं भक्तिसंयुतः । विविधैः पूजयामास पुष्पैर्मंत्रैश्च पंचभिः

भक्तिभावाने त्यांनी सर्व तीर्थांच्या जलाने त्या लिंगाचा अभिषेक केला आणि विविध प्रकारे—पुष्प अर्पून व पाच मंत्रांचा जप करून—पूजन केले।

Verse 10

पूजाकाले स्वयं तत्र लिंगमध्येस्थितो हरः । जंगमा जंगमैः सार्धं स्वयं जग्राह पूजनम्

पूजाकाळी तेथे लिंगाच्या मध्यभागी स्वयं हर विराजमान होते। जंगम जीवभक्तांसह त्यांनी स्वतःच पूजन स्वीकारले।

Verse 11

ततस्तं पूजयन्प्राह स्कंदो भक्तिपरिप्लुतः । केन केनोपहारेण त्वयि दत्तेन किं फलम्

मग भक्तिभावाने परिपूर्ण झालेला स्कंद त्यांची पूजा करीत म्हणाला—“आपल्याला कोणता उपहार अर्पण केल्यास कोणते फळ मिळते?”

Verse 12

श्रीमहादेव उवाच । मम यः स्थापयेल्लिंगं शुभं सद्म च कारयेत् । मल्लोके वसतेऽसौ च वावच्चंद्रदिवाकरौ

श्रीमहादेव म्हणाले—“जो माझे लिंग स्थापील आणि शुभ मंदिर उभारून देईल, तो चंद्र-सूर्य असेपर्यंत माझ्या लोकी वास करतो।”

Verse 13

मम सद्म सुधाशुभ्रं यावत्संख्यं करोति यः । तावंत्येव च जन्मानि यशसासौ विराजते

जो माझे सुधेसारखे शुभ्र व तेजस्वी धाम जितक्या प्रमाणात उभारतो, तितक्याच जन्मांत तो यशाने उजळून निघतो।

Verse 14

ध्वजभूतो ध्वजं दत्त्वा विपापः स्यात्पताकया । विधाय चित्रविन्यास गंधर्वैः सह मोदते

ध्वज अर्पण केल्याने तो ध्वजासारखा मान्य होतो; पताका दिल्याने तो पापमुक्त होतो. आणि चित्रविन्यास करून गंधर्वांसह आनंद भोगतो.

Verse 15

रजःसंशोधनं कृत्वा नरो रोगैः प्रमुच्यते । प्राप्नोति देहं हार्दं च सुरसद्मानुलेपनात्

रज व मल शुद्ध केल्याने मनुष्य रोगांपासून मुक्त होतो. आणि देवालयाचे लेपन/अनुलेपन केल्याने तो प्रिय व मनोहर देहही प्राप्त करतो.

Verse 16

पुष्पक्षीरादि भिर्दत्तैस्तिलाभोऽक्षतदर्भकैः । शंभोः शिरसि दत्त्वार्घ्य दिवि वर्षायुतं वसेत्

फुले, दूध इत्यादींसह तीळ, अक्षत व दर्भ अर्पण करून शंभूच्या शिरावर अर्घ्य ठेवले असता साधक दहा हजार वर्षे स्वर्गात वास करतो.

Verse 17

घृतेन हतपापः स्यान्मधुना सुभगो भवेत् । विरोगो दधिदुग्धाभ्यां लिंगं संस्नाप्य जायते

तुपाने लिंगाचा अभिषेक केल्यास मनुष्य पापमुक्त होतो; मधाने केल्यास सौभाग्य व कांती प्राप्त होते; आणि दही व दूधाने अभिषेक केल्यास तो निरोगी होतो.

Verse 18

पानीयदधिदुग्धाद्यैः क्रमाद्दशगुणं फलम् । मासं संस्नाप्य वै भक्त्या पिष्टाद्यैश्च विरूक्षयेत्

पाणी, दही, दूध इत्यादींनी क्रमाने अभिषेक केल्यास फळ दहापटीने वाढते. एक महिना भक्तीने स्नापन करून नंतर पिठ इत्यादींनीही शिंपडावे/लेपन करावे.

Verse 19

कपिलापंचगव्येन सुरसिंधुजलेन वा । मां च संस्नाप्य चाभ्यच्च मल्लोकमधिगच्छति

कपिला गायीच्या पंचगव्याने किंवा दिव्य नदीच्या जलाने मला (लिंगरूपाने) स्नान घालून व माझी अर्चना करून भक्त माझा लोक प्राप्त करतो.

Verse 20

कुशोदकाद्गंधजलं तस्मात्तीर्थोदकं वरम् । तीर्थेभ्यश्च जलं दर्शे महीसागरसंभवम्

कुशोदकापेक्षा सुगंधित जल श्रेष्ठ; त्याहून तीर्थोदक अधिक उत्तम. आणि तीर्थजलांपेक्षाही अमावास्येला प्रकट होणारे, पृथ्वी व सागरातून उत्पन्न झालेले जल सर्वोत्तम मानले जाते.

Verse 21

कपिलां दत्त्वा यदाप्नोति तत्फलं कलशे पृथक् । मृत्ताम्ररौप्यसौवर्णैः क्रमाच्छतगुणं फलम्

कपिला गाय दान केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ स्वतंत्रपणे कलशदानानेही मिळते. माती, तांबे, चांदी व सोन्याच्या कलशांनी क्रमाने फळ शतगुण वाढते.

Verse 22

श्रीखंडागरुकाश्मीरशशिनः क्रमशोऽधिकाः । मां च तैश्च समालभ्य स्याच्छ्रीमान्सुभगः सुखी

चंदन, अगरु, काश्मीरचा केशर आणि कर्पूर—हे क्रमाने अधिक श्रेष्ठ आहेत. यांद्वारे माझे लेपन/अभिषेक केल्यास मनुष्य श्रीमंत, सुभाग्यवान व सुखी होतो.

Verse 23

प्रशस्तो गुग्लुलो धूपस्तस्माच्चंद्रोऽगरुर्वरः । धूपानेतान्नरो दत्त्वा सुखं स्वर्गमवाप्नुयात्

गुग्गुळाचा धूप प्रशंसनीय आहे; त्याहून चंदनधूप व उत्तम अगरु अधिक श्रेष्ठ. असे धूप अर्पण करणारा मनुष्य सहजच स्वर्गसुख प्राप्त करतो.

Verse 24

दीपदः कीर्तिमाप्नोति चक्षुरुत्तममेव च । नैवेद्यस्य प्रदानेन नरो मृष्टाशनो भवेत्

दीप अर्पण करणारा कीर्ती आणि उत्तम दृष्टी प्राप्त करतो. नैवेद्यदानाने मनुष्य रुचकर, परिष्कृत व हितकर अन्नाचा भोक्ता होतो.

Verse 25

पुष्पेण हेमकर्णस्य प्रबद्धेन द्विसंगुणम् । फलमाप्नोति पुरुषः सत्यसंधश्च जायते

हेमकर्णास सुबद्ध पुष्प अर्पण केल्याने पुरुषास द्विगुण फल प्राप्त होते आणि तो सत्यनिष्ठ होतो।

Verse 26

अखंडैर्बिल्वपत्रैश्च पुष्पैर्वा विविधैरपि । लिंगं प्रपूरणं कृत्वा लक्ष्मेकं वसेद्दिवि

अखंड बिल्वपत्रांनी किंवा विविध पुष्पांनी लिंग पूर्णतः अलंकृत केल्यास, तो लक्ष्मीसमृद्धीसह स्वर्गात वास करतो।

Verse 27

यस्तु पुष्पगृहं कुर्यान्नरः शुद्धाशयो भवेत् । पुष्पकेण विमानेन दिवि संक्रीडते चिरम्

जो नर पूजेसाठी पुष्पगृह (पुष्पमंडप) करतो, त्याचा भाव शुद्ध होतो; आणि तो स्वर्गात पुष्पक विमानाने दीर्घकाळ क्रीडा करतो।

Verse 28

भूषणांबरदानेन नरो भवति भोगभाक् । सच्चामरप्रदानेन जायते पार्थिवो नरः

भूषण व वस्त्रदानाने मनुष्य भोगसमृद्धीचा भागी होतो; उत्तम चामर अर्पण केल्याने तो पृथ्वीवर राजा म्हणून जन्म घेतो।

Verse 29

रम्यं वितानं यो दद्याच्छत्रुभिर्नाभूयते । गीतं वाद्यं प्रनृत्यं च कृत्वा शुद्धो व्रजेत्स माम्

जो रम्य वितान (छत्र/छाजन) दान करतो, तो शत्रूंनी पराभूत होत नाही; आणि गीत, वाद्य व नृत्य अर्पण करून शुद्ध होऊन मला प्राप्त होतो।

Verse 30

शंखघंटाप्रदानेन विद्वान्भवति शब्दवान् । विधाय रथयात्रां च चिरं शोकैः प्रमुच्यते

शंख व घंटा दान केल्याने मनुष्य विद्वान व प्रभावी वाणीचा होतो. तसेच रथयात्रा आयोजित केल्याने तो दीर्घकाळ शोकांपासून मुक्त होतो.

Verse 31

नमस्कारं प्रणामं च कृत्वा जायेन्महाकुले । वाचयंश्चाग्रतः शास्त्रं मम ज्ञानी प्रजायते

नमस्कार व साष्टांग प्रणाम केल्याने मनुष्य महाकुळात जन्म घेतो. आणि माझ्या समोर शास्त्राचे उच्चारून वाचन केल्याने तो माझा ज्ञानी—बुद्धिमान भक्त—होतो.

Verse 32

विमुच्यते मनोमोहैर्भक्त्या स्तुत्वा च मां नरः । गोदानफलमाप्नोति निर्माल्यस्फेटनान्मम

जो नर भक्तिभावाने माझी स्तुती करतो तो मनाच्या मोहांतून मुक्त होतो. आणि माझे निर्माल्य (वापरलेले हार-फुले) दूर केल्याने त्याला गोदानासारखे पुण्यफळ मिळते.

Verse 33

आरार्तिकं भ्रामयित्वा अर्तिहीनः प्रजायते । कृत्वा शीतलिकां तापैर्मुच्यते दोष संभवैः

आरार्तिक (दीपआरती) फिरवल्याने मनुष्य पीडारहित होतो. आणि शीतलिका-विधान केल्याने तो दाहक ताप व दुःखजनक दोषांपासून मुक्त होतो.

Verse 34

नत्वा दत्त्वाथ शक्त्या च दानं लिंगस्य संनिधौ । फलं शतगुणं प्राप्य इह चामुत्र मोदते

लिंगाच्या सन्निधीत नमन करून, मग आपल्या शक्तीनुसार दान केल्यास मनुष्य शतगुण फल प्राप्त करतो आणि इहलोकी व परलोकी दोन्हीकडे आनंदित होतो.

Verse 35

प्रणामात्पंचदश च स्नानाद्विंशतिं पूजया । शतं यथाप्रोक्तविधेरपराधानहं क्षमे

प्रणामाने पंधरा, स्नानाने वीस आणि पूजेद्वारे शंभर (अपराध)—शास्त्रोक्त विधीप्रमाणे आचरण झाल्यास मी सर्व अपराध क्षमा करतो।

Verse 36

एतत्सर्वं यथोद्दिष्टं कुमारात्र भविष्यति । ये मां प्रपूजयिष्यंति कुमारेश्वर संस्थितम्

जसे सांगितले आहे तसेच या कुमार-क्षेत्रात सर्व घडेल—कुमारेश्वरात अधिष्ठित मला जे भक्तिभावाने पूजतील, त्यांच्यासाठी।

Verse 37

वाराणस्यां यथा वत्स विश्वनाथोऽस्मि संस्थितः

हे वत्सा! जसा मी वाराणसीत विश्वनाथरूपे प्रतिष्ठित आहे,

Verse 38

गुप्तक्षेत्रे तथा स्थास्ये कुमारेश्वरमध्यतः

तसेच गुप्तक्षेत्रात मी कुमारेश्वराच्या मध्यभागी निवास करीन।

Verse 39

श्रुत्वेति वचनं रुद्राद्देवानां श्रृण्वतां गुहः । विस्मितः प्रणिपत्यैनं तुष्टाव गिरिजापतिम्

देव ऐकत असताना रुद्राची ही वाणी ऐकून गुह विस्मित झाला; त्याने प्रणाम करून गिरिजापती (शिव) यांची स्तुती केली।

Verse 40

नमः शिवायास्तु निरामयाय नमः शिवायास्तु मनोमयाय । नमः शिवायास्तु सुरार्चिताय तुभ्यं सदा भक्तकृपापराय

निरामय करणाऱ्या शिवास नमस्कार; मनोमय, अंतःकरणव्यापी शिवास नमस्कार। देवांनी पूजिलेल्या शिवास नमस्कार—हे प्रभो, आपण सदैव भक्तकृपापरायण आहात।

Verse 41

नमो भवायास्तु भवोद्भवाय नमोस्तु ते ध्वस्तमनोभवाय । नमोऽस्तु ते गूढमहाव्रताय नमोऽस्तु मायगहनाश्रयाय

भव—समस्त भवाचा उद्गम—आपणास नमस्कार; मनोभव (कामदेव) ध्वस्त करणाऱ्या आपणास नमस्कार। गूढ महाव्रतधारी आपणास नमस्कार; मायागहनाचा आश्रय असणाऱ्या आपणास नमस्कार।

Verse 42

नमोस्तु शर्वाय नमः शिवाय नमोस्तु सिद्धाय पुरातनाय । नमोस्तु कालाय नमः कलाय नमोऽस्तु ते कालकलातिगाय

शर्वास नमस्कार, शिवास नमस्कार; सिद्ध, पुरातन प्रभूस नमस्कार। काळास नमस्कार, कलास (शक्ती/अंश) नमस्कार; हे प्रभो, आपण काळ व कला यांपलीकडे आहात—आपणास नमस्कार।

Verse 43

नमो निसर्गात्मकभूतिकाय नमोऽस्त्वमेयोक्षमहर्द्धिकाय । नमः शरण्याय नमोऽगुणाय नमोऽस्तु ते भीमगुणानुगाय

निसर्गरूप भूतीकाय असणाऱ्या आपणास नमस्कार; अमेय, वृषभध्वज, महर्द्धी प्रभूस नमस्कार। शरण्य आपणास नमस्कार; निर्गुण परब्रह्मास नमस्कार; तरीही भीम दिव्य गुणांनुसार लीला करणाऱ्या आपणास नमस्कार।

Verse 44

नमोऽस्तु नानाभुवनाधिकर्त्रे नमोऽस्तु भक्ताभिमतप्रदात्रे । नमोऽस्तु कर्मप्रसावाय धात्रे नमः सदा ते भगवन्सुकर्त्रे

नानाभुवनांचा अधिपती-कर्ता आपणास नमस्कार; भक्तांच्या अभिमताची पूर्तता करणाऱ्या आपणास नमस्कार। कर्मफळ प्रसव करणाऱ्या धात्र्यास नमस्कार; हे भगवन्, सर्वकर्मांचे सुकर्ता, आपणास सदा नमस्कार।

Verse 45

अनंतरूपाय सदैव तुभ्यमसह्यकोपाय सदैव तुभ्यम् । अमेयमानाय नमोस्तु तुभ्यं वृषेंद्रयानाय नमोऽस्तु तुभ्यम्

अनंतरूप असलेल्या तुला सदा नमस्कार; दुष्टांस असह्य असा कोप धारण करणाऱ्या तुला सदा नमस्कार। अमाप महिमा असलेल्या तुला नमोऽस्तु; वृषभराजावर आरूढ प्रभूस नमोऽस्तु।

Verse 46

नमः प्रसिद्धाय महौषधाय नमोऽस्तु ते व्याधिगणापहाय । चराचरायाथ विचारदाय कुमारनाथाय नमः शिवाय

प्रसिद्ध महौषधीस्वरूप तुला नमस्कार; व्याधींच्या समूहाचा नाश करणाऱ्या तुला नमोऽस्तु। चराचरांचा अधीश, विवेक देणाऱ्या; कुमारनाथ शिवास नमः।

Verse 47

ममेश भूतेश महेश्वरोसि कामेश वागीश बलेश धीश । क्रोधेश मोहेश परापरेश नमोस्तु मोक्षेश गुहशयेश

तू माझा स्वामी आहेस—भूतेश, महेश्वर। तू कामेश, वागीश, बलेश आणि धीश आहेस। तू क्रोधेश, मोहेश, परापरेश; हे मोक्षेश, हृदयगुहेत वसणाऱ्या, तुला नमोऽस्तु।

Verse 48

इति संस्तूय वरदं शूलपाणिमुमापतिम् । प्रणिपत्य उमापुत्रो नमोनम उवाच ह

अशा रीतीने वरदाते शूलपाणी उमापती प्रभूची स्तुती करून, उमापुत्राने साष्टांग प्रणाम केला आणि पुन्हा पुन्हा म्हणाला—“नमो नमः।”

Verse 49

एवं भक्तिपराक्रांतमात्मयोग्यं स्तवं शिवः । अभिनन्द्य चिरं कालमिदं वचनमब्रवीत्

अशा प्रकारे भक्तीच्या पराक्रमाने परिपूर्ण व स्वतःस योग्य असा तो स्तव शिवांनी दीर्घकाळ अभिनंदून प्रसन्न होऊन हे वचन बोलले।

Verse 50

त्वया दुःखं न संचिंत्यं मम भक्तवधात्मकम् । कर्मणानेन श्लाघ्योऽसि मुनीनामपि पुत्रक

माझ्या या कर्माबद्दल—भक्तवधासंबंधी—तू शोक करू नकोस। बाळा, या कर्मामुळे तू मुनींमध्येही स्तुत्य व प्रशंसनीय ठरलास।

Verse 51

ये च सायं तथा प्रातस्त्वत्कृतेन स्तवेन माम् । स्तोष्यंति परया भक्त्या श्रुणु तेषां च यत्फलम्

आणि जे लोक सायंकाळी तसेच पहाटे, तुझ्या रचलेल्या या स्तवाने परम भक्तीने माझी स्तुती करतील—त्यांना मिळणारे फळ ऐक।

Verse 52

न व्याधिर्न च दारिद्र्यं न चैवेष्टवियोजनम् । भुक्त्वा भोगान्दुर्लभांश्च मम यास्यंति सद्म ते

त्यांना ना व्याधी, ना दारिद्र्य, ना प्रिय वस्तूंचा वियोग होईल। दुर्लभ भोगांचा उपभोग करून ते माझ्या धामास जातील।

Verse 53

तथान्यानपि दास्यामि वरान्परमदुर्लभान् । भक्त्या तवातितुष्टोऽहं प्रीत्यर्थं तव पुत्रक

याव्यतिरिक्त मी तुला आणखीही वर देईन—अतिशय दुर्लभ वर. बाळा, तुझ्या भक्तीने मी अत्यंत तुष्ट आहे; तुझ्या आनंदासाठी ते देत आहे.

Verse 54

महीसा गरकूले तु ये मां स्तोष्यंति पूजया । तेषां दतक्षयं सर्वं वैशाख्यां दानपूजनम्

मही नदीच्या तीरावर गरकूल येथे जे पूजाअर्चेने मला प्रसन्न करतात, त्यांच्या वैशाख महिन्यातील सर्व दान व पूजन अक्षय फल देणारे होते.

Verse 55

सरस्यत्र च ये स्नानं प्रकरिष्यंति मानवाः । सर्वतीर्थफला वाप्तिर्वैशाख्यां प्रभविष्यति

जे मनुष्य येथे या सरोवरात स्नान करतील, त्यांना वैशाख महिन्यात सर्व तीर्थस्नानाचे फळ प्राप्त होईल।

Verse 56

कुमारेशं तु मां भक्त्या महीसागरसंगमे । स्नात्वा संपूजयेन्नित्यं तस्य जातिस्मृतिर्भवेत्

जो भक्तिभावाने मही व सागर यांच्या संगमावर स्नान करून मला कुमारेश्वर म्हणून नित्य पूजतो, त्याला जातिस्मृती—पूर्वजन्मांचे स्मरण—प्राप्त होते।

Verse 57

जातिस्मृतिरियं पुत्र यस्यां जातौ प्रजायते । स्मरतेऽस्याः प्रकर्तव्यं श्रेयोरूपं सुदुर्लभम्

हे पुत्रा! ही जातिस्मृती ज्या कोणत्याही जन्मात उत्पन्न झाली, तिच्या स्मरणाने परम श्रेय देणाऱ्या अत्यंत दुर्लभ साधनेत प्रवृत्त व्हावे।

Verse 58

यस्मिन्काले ह्यनावृष्टिर्जायते कृत्तिकासुत । स्नापयेद्विधिवन्मां च कलशैर्विविधैः शुभैः

हे कृत्तिकासुता! जेव्हा अनावृष्टी होते, तेव्हा विधिपूर्वक विविध शुभ कलशांनी माझा अभिषेक करावा।

Verse 59

एकरात्रं त्रिरात्रं वा पञ्चरात्रं च सप्त वा । स्नापयेद्गंधतोयेन कुंकुमेन विलेपयेत्

एक रात्र, तीन रात्र, पाच किंवा सात रात्र—सुगंधित जलाने देवतेचे स्नान घालून कुंकुमाने लेपन करावे।

Verse 60

करवीरै रक्तपुष्पैर्जपापुष्पैस्तथैव च । अर्चयेत्पुष्पमालाभिः परिधायारुणवाससी

करवीराची रक्तपुष्पे व जपापुष्पे यांद्वारे विधिपूर्वक पूजा करावी। पुष्पमाळा धारण करून अरुण (लाल) वस्त्रे परिधान करून अर्चना करावी।

Verse 61

भोजयेद्ब्रह्णांश्चैव तापसाञ्छंसिवव्रतान् । लक्षहोमं प्रकुर्वीत शिवहोमं ग्रहादिकम्

व्रतनिष्ठ ब्राह्मण व तपस्वी यांना भोजन घालावे. लक्षहोम करावा, तसेच शिवहोम व ग्रहादि शांतीसाठीचे कर्मही करावे.

Verse 62

भूमिदानं ततः कुर्यात्तत्तो दद्याद्गवाह्निकम् । आघोषयेच्छिवां शांतिं रुद्रजाप्यं हि कारयेत्

त्यानंतर भूमिदान करावे; मग गोदान (नित्यदान/विधी) द्यावे. शिवमय शांतीचा घोष करावा आणि रुद्रजप करवून घ्यावा.

Verse 63

अनेनैव विधानेन कृतेन तु द्विजोत्तमैः । आगर्भितास्तदा मेघा वर्षते नात्र संशयः

याच विधानाने श्रेष्ठ द्विजांनी विधिपूर्वक अनुष्ठान केले असता, तेव्हा मेघ गर्भित होतात आणि निःसंशय पाऊस पडतो.

Verse 64

विविधैः पूर्यते धान्यः शाद्वलैश्च वसुन्धरा । आरोग्यं हि भवेच्चैव जने गोपकुले तथा

अनेक प्रकारच्या धान्याने कोठार भरून जातात आणि वसुंधरा नवहिरव्या शाद्वलांनी आच्छादित होते. लोकांत तसेच गोपकुलांतही आरोग्य उत्पन्न होते.

Verse 65

धर्मयुक्तो भवेद्राजा परचक्रैर्न पीड्यते । गृतेन स्नापयेन्मां च अर्कक्रांतौ नरोऽत्र यः

धर्मयुक्त राजा शत्रुसेनांनी पीडित होत नाही. आणि जो मनुष्य येथे सूर्यसंक्रांतीच्या वेळी तुपाने मला स्नान घालतो, तो तेच फल प्राप्त करतो.

Verse 66

कन्यादान फलं तस्य नात्र कार्या विचारणा । क्षीरेण स्नापयेद्देवं तथा पंचामृतेन यः

त्याला कन्यादानाचे फल मिळते—यात विचार करण्याची गरज नाही. जो दुधाने देवाला स्नान घालतो आणि तसेच पंचामृतानेही, तो ते पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 67

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं तस्योपजायते । कुमारेश्वरतीर्थेयः प्राणत्यागं करोति हि

त्याला अग्निष्टोम यज्ञाचे फल प्राप्त होते—जो खरोखर कुमारेश्वर तीर्थात प्राणत्याग करतो.

Verse 68

रुद्रलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसंप्लवम् । अयने विषुवे चैव ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः

तो प्रलयापर्यंत रुद्रलोकात वास करतो—विशेषतः अयनकाळी, विषुवकाळी आणि चंद्र-सूर्यग्रहणकाळी.

Verse 69

पौर्णमास्याममावास्यां संक्रांतौ वैधृते तथा । कुमारेशं नरः स्नात्वा महीसागरसंगमे

पौर्णिमा, अमावस्या, संक्रांती तसेच वैधृति-योगी—भूमी व सागराच्या संगमावर कुमारेशात स्नान करून मनुष्य महान पुण्य मिळवतो.

Verse 70

भक्त्या योभ्यर्चयेन्मां च तस्य पुण्यफलं श्रृणु । यन्महीतलतीर्थेषु स्नाने स्यात्तु महत्फलम्

जो भक्तिभावाने माझी पूजा करतो, त्याचे पुण्यफळ ऐक; पृथ्वीवरील तीर्थांत स्नान केल्याने जे महान फळ मिळते, तेच फळ त्याला प्राप्त होते।

Verse 71

यच्चर्चितेषु लिंगेषु सर्वेषु स्यात्फलं च तत् । आरोग्यं पुत्रलाभं च धनलाभं सुखंसुतम्

पूजित सर्व लिंगांच्या अर्चनेने जे फळ मिळते, तेच फळ येथे प्राप्त होते—आरोग्य, पुत्रलाभ, धनलाभ आणि सुख, हे पुत्रा।

Verse 72

निश्चितं लभते मर्त्यः कुमारेश्वरसेवया । ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा यस्तिष्ठेदत्र तापसः

कुमारेश्वराच्या सेवेमुळे मर्त्य निश्चयाने (परम फळ) मिळवितो; जो तपस्वी येथे ब्रह्मचारी होऊन, शुद्ध होऊन राहतो, तो ते फळ अवश्य प्राप्त करतो।

Verse 73

परं पाशुपतं योगं प्राप्य याति लयं मयि । पापात्मनां च मर्त्यानां सद्योऽस्मि फलदर्शकः

परम पाशुपत योग प्राप्त करून तो माझ्यात लीन होतो; आणि पापस्वभाव मर्त्यांसाठी मी तत्काळ फळ दाखविणारा आहे।

Verse 74

दिव्येनाष्टविधेनात्र कोशः साधारणोऽत्र च । अघोराद्यैः पंचमंत्रैः स्नाप्य लिंगं महोज्जवलम्

येथे दिव्य अष्टविध द्रव्यांनी प्रथेनुसार कोश (कलश/पात्र) सिद्ध करतात; मग अघोर आदि पंचमंत्रांनी महाउज्ज्वल लिंगाचा अभिषेक करून विधी पूर्ण होतो।

Verse 75

अघोरेणैव तत्तोयं दद्याद्दिव्यस्य कारणे । पिबेदेतदुदीर्या प्रसृतित्रयमेव च

केवळ अघोर-मंत्राने ते जल दिव्य कर्माच्या हेतु अर्पण करावे। मंत्रोच्चार करून तेच जल नेमके तीन प्रसृती (तीन अंजली) इतके प्यावे।

Verse 76

यदि धर्मस्तथा सत्यमीश्वरोऽत्र जगत्त्रये । कोशपानात्फलं सद्यो द्रक्ष्याम्यस्मि शुभा शुभम्

जर धर्म व सत्य खरोखरच स्थिर असतील आणि त्रैलोक्यात येथे ईश्वराचे अधिपत्य असेल—तर या कोश (कलश) जलाचे पान करून मी त्वरित शुभ-अशुभ फल पाहीन.

Verse 77

यास्ये चेति कुलं हन्याद्गमने च कुटुम्बकम् । दर्शने च शुभं पाने हन्याद्देहं च मिथ्यया

‘मी जाईन’—असा खोटा दावा केल्याने मनुष्य आपले कुल नष्ट करतो; आणि जाण्याच्या बाबतीत फसवणुकीने कुटुंबालाही हानी पोहोचते. ‘मी पाहिले’—अशा असत्याने शुभभाग्य नष्ट होते; आणि पानात खोटेपणा केल्यास देहही नष्ट होतो.

Verse 78

त्रिभिर्दिनैस्त्रिभिः पक्षैस्त्रिभिर्मासैस्त्रिभिः समैः । अत्युग्रपुण्यपापानां मानेन फलमश्नुते

तीन दिवस, तीन पक्ष, तीन महिने किंवा तीन वर्षांच्या आत—अत्यंत तीव्र पुण्य-पापाच्या मानानुसार—मनुष्य त्याचे फल भोगतो.

Verse 79

एते वरामया लिंगे दत्तात्रं स्थापिते त्वया । तव प्रीत्यभिवृद्ध्यर्थं ब्रूहि भूयोऽप्युमात्मज

जिथे तू लिंग स्थापित केलेस, तेथे मी हे वर प्रदान केले आहेत. आता पुन्हा सांग, हे उमा-पुत्रा, ज्यामुळे तुझी प्रीती अधिक वाढेल.

Verse 80

स्कन्द उवाच । कृतकृत्यो वरैर्दत्तैस्त्वया चैतैर्महेश्वर । नमोनमो नमस्तेस्तु नात्र त्याज्यं त्वया विभो

स्कंद म्हणाला—हे महेश्वर! तू दिलेल्या या वरांनी मी कृतकृत्य झालो. तुला पुनःपुन्हा नमस्कार; हे विभो, येथेून जाऊ नकोस।

Verse 81

एवं प्रणम्य देवं स मातरं प्रणतोऽब्रवीत् । त्वयापि मातर्नैवात्र त्याज्यं मम प्रियेप्सया

अशा रीतीने देवाला नमस्कार करून तो नम्रपणे मातेला म्हणाला—आई, माझ्या प्रेमासाठी तूही इथून जाऊ नकोस।

Verse 82

त्वामप्यत्र स्थापयिष्ये वरदा भव पर्वति

तुलाही मी येथे प्रतिष्ठापित करीन; हे पार्वती, वरदायिनी हो।

Verse 83

श्रीदेव्युवाच । यत्र शर्वः स्वभावेन तत्र तिष्ठाम्यहं सुत

श्रीदेवी म्हणाली—हे पुत्रा, जिथे शर्व (शिव) स्वभावतः वास करतो, तिथेच मीही वास करते।

Verse 84

तव भक्त्या विशेषेण स्थास्ये स्त्रीणां वरप्रदा । युद्धेषु तवकर्माणि रुद्रभक्तेषु ते कृपाम्

तुझ्या भक्तीच्या विशेष प्रभावाने मी स्त्रियांची वरदायिनी होऊन येथे वास करीन. युद्धांत तुझी कर्मे सफल होतील, आणि रुद्रभक्तांवर माझी कृपा राहील।

Verse 85

पश्यंति पुत्रिणां मुख्या प्रीणिता च भृशं त्वया । गर्भक्लेशः स्त्रियो मन्ये साफल्यं भजते तदा

तुझ्यामुळे अत्यंत प्रसन्न झालेल्या पुत्रवती श्रेष्ठ माता आपल्या मुलांचे मुख पाहतात; तेव्हा गर्भधारणेचा क्लेश, माझ्या मते, फलप्राप्तीने सफल ठरतो।

Verse 86

सुतो यदा रुद्रभक्तः सानंदं सद्भिरीर्यते । भव तस्मात्प्रियार्थाय तिष्ठाम्यत्र षडानन

जेव्हा पुत्र रुद्रभक्त होतो आणि सज्जनांकडून आनंदाने त्याची कीर्ती होते, तेव्हा प्रियार्थ सिद्ध व्हावा म्हणून मी येथेच राहतो, हे षडानन।

Verse 87

स्त्रीभिराराधिता दास्ये सौभाग्यं सुपतिं सुतान् । चैत्रे चापि तृतीयायां स्नात्वा शीतेन वारिणा

स्त्रियांनी आराधना केली असता मी सौभाग्य—उत्तम पती व पुत्र—देईन; आणि चैत्र महिन्याच्या तृतीयेला थंड पाण्याने स्नान करून…

Verse 88

अर्चयिष्यंति मां याश्च पुष्पैर्धूपैर्विलेपनैः । दास्यामि चाष्टसौभाग्यं या नारी भक्तितत्परा

ज्या स्त्रिया पुष्प, धूप व विलेपनांनी माझी पूजा करतील—जी नारी भक्तीत तत्पर आहे—तिला मी अष्टसौभाग्य देईन।

Verse 89

पितरौ श्वशुरौ पुत्रान्पतिं सौभाग्यसंपदः । कुंकुमं पुष्पश्रीखंडं तांबूलांजनमिक्षवः

ती आई-वडील, सासू-सासरे, पुत्र, पती आणि सौभाग्यसंपदा प्राप्त करते; तसेच कुंकुम, पुष्प, सुगंधी श्रीखंड, तांबूल, अंजन व ऊसही।

Verse 90

सप्तमं लवणं प्रोक्तमष्टमं च सुजीरकम् । तोलयेत्तुलया वापि सांघ्रिश्च तुलिता भवेत्

सातवे द्रव्य लवण सांगितले आहे आणि आठवे सुजीरे. तराजूत नीट तौलावे; त्यामुळे ते युगल योग्य रीतीने मोजले जाते.

Verse 91

सुवर्मेनाथ सौगन्ध्यद्रव्यैः शुभफलैरपि । भुंक्ते वा लवणं पश्चान्नासौ वै विधवा भवेत्

हे नाथ! सुवर्ण, सुगंधी द्रव्ये आणि शुभ फळे यांसह—जर ती नंतर लवण सेवन करील, तर ती निश्चयच विधवा होत नाही.

Verse 92

माघे वा कार्तिके वापि चैत्रे स्नात्वार्चयेत् माम् । दौर्भाग्यदुःखदारिद्र्यैर्न सा संयोगमाप्नुयात्

माघ असो वा कार्तिक, किंवा चैत्र—स्नान करून माझी पूजा करावी. मग ती दुर्भाग्य, दुःख आणि दारिद्र्य यांचा संयोग पावत नाही.

Verse 93

श्रुत्वेति गिरिजावाचं सानंदः पार्वतीसुतः । स्थापयित्वा गिरिसुतां कपर्दिनमथाब्रवीत्

गिरिजा (पार्वती) हिचे वचन ऐकून पार्वतीपुत्र आनंदित झाला. गिरिसुतेची विधिपूर्वक प्रतिष्ठा करून तो मग कपर्दिन (शिव) यांस म्हणाला.

Verse 94

पुष्पैर्धूपैर्मोदकैश्च पूर्वमभ्यर्च्य त्वां प्रभो । पुजयंति कुमारेशं तेषां विघ्नहरो भव

हे प्रभो! पुष्प, धूप आणि मोदक यांनी प्रथम तुझी पूजा करून, मग ते कुमारेशाचे पूजन करतात. त्यांच्यासाठी तू विघ्नहर्ता हो.

Verse 95

कपर्द्युवाच । भ्रातस्त्वया स्थापितेऽस्मिंल्लिंगे भक्ताश्च ये नराः । न तेषां मम विघ्नानि मम वागनुगामिनी

कपर्दी (शिव) म्हणाले—हे भ्राता! तू स्थापिलेल्या या लिंगाची जे भक्तिभावाने पूजा करतात, त्यांना माझ्याकडून कोणतेही विघ्न होणार नाही; माझी वाणी निश्चयाने त्यांच्या पाठीशी राहील।

Verse 96

एवमुक्ते विघ्नराज्ञा प्रतीतेऽस्थापयच्च तम् । तस्मादसौ सदाभ्यर्च्यश्चतुर्थ्यां च विशेषतः

विघ्नराजाने असे बोलून प्रसन्नचित्ताने संमती दिल्यावर त्याने त्या देवतेची स्थापना केली। म्हणून त्याची नित्य पूजा करावी—विशेषतः चतुर्थी तिथीस।

Verse 97

एवं स्थाप्य कुमारेशं लब्ध्वा चैतान्वराञ्छिवात् । मनसा कृतकृत्यं चात्मानं मेने षडाननः

अशा रीतीने कुमारेशाची स्थापना करून आणि शिवाकडून हे वर प्राप्त करून, षडाननाने मनोमन स्वतःला कृतकृत्य मानले।

Verse 98

तस्थावंशेन तत्रैव कुमारेश्वरसंनिधौ । अत्र स्थितं कुमारं ये पश्यन्ति स्वामियात्रिमः

तो तेथेच कुमारेश्वराच्या सान्निध्यात आपल्या अंशासह स्थिर राहिला। येथे स्थित कुमाराला जे स्वामियात्रेचे यात्रेकरू दर्शन घेतात—

Verse 99

सफला स्वामियात्रा च तेषां भवति भारत । कार्तिक्यां च विशेषेण कार्तिकेयं समर्चयेत्

हे भारत! त्यांची स्वामियात्रा सफल होते। आणि कार्तिक महिन्यात विशेषतः कार्तिकेयाची भक्तिभावाने पूजा करावी।

Verse 100

यत्फलं स्वामियात्रायां तत्फलं समावाप्नुयात् । एवंविधमिदं पार्थ महीसागरसंगमम्

स्वामियात्रेत जे फळ मिळते, तेच फळ येथे पूर्णपणे प्राप्त होते। हे पार्था, हा भूमी व सागर यांचा असा पवित्र संगम आहे।

Verse 101

निमित्तीकृत्य चात्मानं साध्वर्थे लिंगमर्चितम् । रोगाभिभूतो रोगैर्वा नाम्नामष्टोत्तरं शतम्

स्वतःला निमित्त मानून आणि साधु हेतूसाठी लिंगाची अर्चना करावी। जो रोगांनी पीडित असेल, त्याने (शिवाची) अष्टोत्तर-शतनामावली जपावी।

Verse 102

जप्त्वा शुचिर्ब्रह्मचारी मासं मुच्येत पातकात् । एतदाराध्य संजाता रजिरामादयः पुरा

जप करून, शुचिर्भूत राहून व ब्रह्मचर्य पाळल्यास एका महिन्यात पापातून मुक्ती मिळते। याची आराधना करून पूर्वी रजिराम इत्यादी महापुरुष प्रकट झाले।

Verse 103

शतसंख्याबलं राज्यं रुद्रलोक च भेजिरे । जामदग्न्यस्त्विदं लिंगमाराध्य च समायुतम्

त्यांनी शतगुण बळाने युक्त असे राज्य मिळविले आणि रुद्रलोकही प्राप्त केला। परंतु जामदग्न्य (परशुराम) यांनी या लिंगाची आराधना करून पूर्ण सामर्थ्य व ऐश्वर्य प्राप्त केले।

Verse 104

लेभे कुठारमुज्जह्ने येनार्जुनभुजान्युधि । अग्रतो देवदेवस्य ज्ञात्वा तीर्थे महागुणान्

त्याने तो कुठार (परशु) प्राप्त केला, ज्याने युद्धात अर्जुनाच्या भुजा छेदल्या. देवदेवाच्या अग्रभागी जाऊन, त्या तीर्थाचे महागुण जाणून (त्याला हे सामर्थ्य मिळाले)।

Verse 105

रामेश्वरमिति ख्यातं स्थापितं लिंगमुत्तमम् । तच्च योऽभ्यर्चयेद्भक्त्या रुद्रलोकं स गच्छति

ते उत्तम लिंग ‘रामेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध होऊन स्थापित झाले. जो त्याची भक्तिभावाने पूजा करतो, तो रुद्रलोकास जातो.

Verse 106

प्रीतः स्यात्तस्य रामश्च कुमारेशश्च फाल्गुन । इति संक्षेपतः प्रोक्तं कुमारेशस्य वर्णनम्

हे फाल्गुन! त्या व्यक्तीवर राम आणि कुमारेशही प्रसन्न होतात. अशा रीतीने संक्षेपाने कुमारेशाचे वर्णन सांगितले आहे.

Verse 107

कुमारेशस्य माहात्म्यं कीर्तयेद्यस्तदग्रतः । ये च श्रृण्वंत्यनुदिनं रुद्रलोके वसंति ते

जो कुमारेशाच्या समोर त्याचे माहात्म्य कीर्तन करतो, आणि जे ते नित्य ऐकतात—ते निश्चयाने रुद्रलोकात वास करतात.

Verse 108

अस्य लिंगस्य माहात्म्यं श्राद्धकाले तु यः पठेत् । पितॄणामक्षयं जायते नात्र संशयः

जो श्राद्धकाळी या लिंगाचे माहात्म्य पठण करतो, त्याच्या पितरांसाठी अक्षय फल उत्पन्न होते—यात संशय नाही.

Verse 109

अस्य लिंगस्य माहात्म्यं गुर्विणीं श्रावयेद्यदि । गुणवाञ्जायते पुत्रः कन्या चापि पतिव्रता

जर कोणी गर्भवती स्त्रीला या लिंगाचे माहात्म्य ऐकविले, तर गुणवान पुत्र जन्मतो, आणि कन्याही पतिव्रता होते.

Verse 110

एतत्पुण्यं पापहरं धर्म्यं चाह्लादकारकम् । पठतां चापि सर्वाभीष्टफल प्रदम्

हे स्तोत्र परम पुण्यकारक, पापहर, धर्म्य व आनंददायक आहे। याचे पठण करणाऱ्यांना हे सर्व अभिष्ट फळांची सिद्धी देते।