Adhyaya 27

Verse 1

। नारद उवाच । ततो निरुपमं दिव्यं सर्वरत्नमयं शुभम् । ईशाननिर्मितं साक्षात्सह देव्याविशद्गृहम्

नारद म्हणाले—त्यानंतर तो देवीसह त्या अनुपम, दिव्य, सर्वरत्नमय, शुभ भवनात प्रविष्ट झाला; जे साक्षात् ईशान (शिव) यांनी निर्माण केले होते।

Verse 2

तत्रासौ मंदरगिरौ सह देव्या भगाक्षहा । प्रासादे तत्र चोद्याने रेमे संहृष्टमानसः

तेथे मंदरगिरीवर देवीसह भगाचे नेत्र नाश करणारे शंकर होते। त्या प्रासादात व उद्यानात ते हर्षित मनाने रमले।

Verse 3

एतस्मिन्नंतरे देवास्तारकेणातिपीडिताः । प्रोत्साहितेन चात्यर्थं मया कलिचिकीर्षुणा

याच दरम्यान तारकाने अतिशय पीडित झालेले देव, कलह घडवू इच्छिणाऱ्या माझ्याकडून अत्यंत प्रोत्साहित झाले.

Verse 4

आसाद्य ते भवं देवं तुष्टुबुर्बहुधा स्तवैः । एतस्मिन्नंतरे देवी प्रोद्वर्तयत गात्रकम्

ते भवरूप देवाजवळ जाऊन अनेक स्तोत्रांनी त्यांची स्तुती करू लागले. त्याच वेळी देवीने अंगावर उटणे चोळण्यास आरंभ केला.

Verse 5

उद्वर्तनमलेनाथ नरं चक्रे गजाननम् । देवानां संस्तवैः पुण्यैः कृपयाभिपरिप्लुता

उटण्याच्या मळानेच देवीने गजानन नावाचा पुरुष निर्माण केला. देवांच्या पुण्य स्तुतिंनी प्रेरित होऊन ती करुणेने परिपूर्ण झाली होती.

Verse 6

पुत्रेत्युवाच तं देवी ततः संहृष्टमानसा । एतस्मिन्नंतरे शर्वस्तत्रागत्य वचोऽब्रवीत्

मग हर्षित मनाने देवीने त्याला ‘पुत्रा’ असे म्हणत संबोधिले. त्याच वेळी शर्व तेथे येऊन हे वचन बोलला.

Verse 7

पुत्रस्तवायं गिरिजे श्रृणु यादृग्भविष्यति । विक्रमेण च वीर्येण कृपया सदृशो मया

हे गिरिजे! हा तुझा पुत्र आहे—ऐक, तो कसा होईल. पराक्रम, वीर्य आणि करुणा यांत तो माझ्यासारखाच असेल.

Verse 8

यथाहं तादृशश्चासौ पुत्रस्ते भविता गुणैः । ये च पापा दुराचारा वेदान्धर्मं द्विषंति च

मी जसा आहे, तसाच गुणांनी तुझा पुत्र होईल. आणि जे पापी, दुराचारी, वेद व धर्माचा द्वेष करणारे आहेत—

Verse 9

तेषामामरणांतानि विघ्नान्येष करिष्यति । ये च मां नैव मन्यंते विष्णुं वापि जगद्गुरुम्

त्यांच्यासाठी हा (पुत्र) मृत्यूपर्यंत टिकणारे विघ्न निर्माण करील—विशेषतः जे मला मानत नाहीत आणि जगद्गुरु विष्णूलाही मानत नाहीत।

Verse 10

विघ्निता विघ्नराजेन ते यास्यंति महत्तमः । तेषां गृहेषु कलहः सदा नैवोपसाम्यति

हे महत्तम! विघ्नराजाने ज्यांना अडथळे घातले, ते नाश पावतील; आणि त्यांच्या घरांत कलह सदैव राहील, कधीही शांत होणार नाही.

Verse 11

पुत्रस्य तव विघ्नेन समूलं तस्य नश्यति । येषां न पूज्याः पूज्यंते क्रोधासत्यपराश्च ये

तुझ्या पुत्राने घातलेल्या विघ्नामुळे ते मुळासकट नष्ट होतात—जे अयोग्याला पूज्य मानून पूजतात, आणि जे क्रोध व असत्याला धरून राहतात।

Verse 12

रौद्रसाहसिका ये च तेषां विघ्नं करिष्यति । श्रुतिधर्माञ्ज्ञातिधर्मान्पालयंति गुरूंश्च ये

जे रौद्र व धाडसी होऊन उन्मत्त हिंसा करतात, त्यांच्यावर तो विघ्न घालतो. पण जे श्रुति-धर्म, नात्यांचे कर्तव्य पाळतात आणि गुरूंचा मान-पूजन करतात—त्यांच्यावर त्याची कृपा असते.

Verse 13

कृपालवो गतक्रोधास्तेषां विघ्नं हरिष्यति । सर्वे धर्माश्च कर्माणि तथा नानाविधानि च

जे कृपाळू आहेत व ज्यांनी क्रोध त्यागला आहे, त्यांचे विघ्न तो दूर करील. त्यांच्या सर्व धर्मकर्मे व नानाविध विधी—सर्व काही निर्विघ्न सिद्ध होईल.

Verse 14

सविघ्नानि भिवष्यंति पूजयास्य विना शुभे । एवं श्रुत्वा उमा प्राह एवमस्त्विति शंकरम्

हे शुभे! याची पूजा न करता सर्व काही विघ्नयुक्त होईल. असे ऐकून उमा शंकरास म्हणाली—‘एवमस्तु’, म्हणजे ‘असेच होवो’.

Verse 15

ततो बृहत्तनुः सोऽभूत्तेजसा द्योतयन्दिशः । ततो गणैः समं शर्वः सुराणां प्रददौ च तम् । यावत्तार कहंता वो भवेत्तावदयं प्रभुः

मग तो विशाल देहधारी झाला व आपल्या तेजाने दिशांना उजळू लागला. नंतर शर्वाने गणांसह त्याला देवांना अर्पण करून म्हटले—‘जोवर तारक-वधकर्ता प्रकट होत नाही, तोवर हा प्रभू तुमचा रक्षक राहील.’

Verse 16

ततो विघ्नपतिर्देवैः संस्तुतः प्रमतार्तिहा । चकार तेषां कृत्यानि विघ्नानि दितिजन्मनाम्

तेव्हा देवांनी स्तुत केलेला, प्रमथांचे दुःख हरिणारा विघ्नपति आपल्या कार्यास लागला; दितिवंशज दैत्यांसाठी त्याने विघ्ने निर्माण केली.

Verse 17

पार्वती च पुनर्देवी पुत्रत्वे परिकल्प्य च । अशोकस्यांकुरं वार्भिरवर्द्धयत स्वादृतैः

देवी पार्वतीने पुन्हा त्याला पुत्ररूप मानून, अशोकवृक्षाचा अंकुर आदराने जपलेल्या पाण्याने वाढविला।

Verse 18

सप्तर्षीनथ चाहूय संस्कारमंगलं तरोः । कारयामास तन्वंगी ततस्तां मुनयोऽब्रुवन्

मग तन्वंगी देवीने सप्तर्षींना बोलावून त्या वृक्षाचे मंगलमय संस्कार करविले; त्यानंतर मुनी तिला म्हणाले।

Verse 19

त्वयैव दर्शिते मार्गे मर्यादां कर्तुमर्हसि । किं फलं भविता देवि कल्पितैस्तरुपुत्रकैः

हे देवी! मार्ग तूच दाखविलास, म्हणून मर्यादा-नियम ठरविणे तुलाच योग्य आहे। या कल्पित ‘वृक्षपुत्रां’पासून कोणते फळ मिळेल?

Verse 20

देव्युवाच । यो वै निरुदके ग्रामे कूपं कारयते बुधः । यावत्तोयं भवेत्कूपे तावत्स्वर्गे स मोदते

देवी म्हणाली—जो बुद्धिमान मनुष्य पाण्याविना गावात विहीर करवितो, त्या विहिरीत ज्या काळपर्यंत पाणी राहते, त्या काळपर्यंत तो स्वर्गात आनंद भोगतो।

Verse 21

दशकूपसमावापी दशवापी समं सरः । दशसरःसमा कन्या दशकन्यासमः क्रतुः

एक बावडी दहा विहिरींइतकी; एक सरोवर दहा बावड्यांइतके; एक कन्यादान दहा सरोवरांइतके; आणि एक यज्ञ दहा कन्यादानांइतका होय।

Verse 22

दशक्रतुसमः पुत्रो दशपुत्रसमो द्रुमः

एक पुत्र दहा यज्ञांइतका; आणि एक वृक्ष दहा पुत्रांइतका मानला आहे।

Verse 23

एषैव मम मर्यादा नियता लोकभाविनी । जीर्णोद्धारे कृते वापि फलं तद्द्विगुणं मतम्

हीच माझी निश्चित मर्यादा आहे, जी लोककल्याणकारी आहे; आणि जीर्ण-भंगलेल्या वस्तूचा जीर्णोद्धार केल्यास त्या कर्माचे फळ द्विगुण मानले जाते।

Verse 24

इति गणेशोत्पत्तिः । ततः कदाचिद्भगवानुमया सह मंदरे । मंदिरे हर्षजनने कलधौतमये शुभे

अशा रीतीने गणेशोत्पत्तीचा वृत्तांत समाप्त झाला. नंतर एकदा भगवान उमेसह मंदर पर्वतावर, हर्ष उत्पन्न करणाऱ्या, शुभ व शुद्ध सुवर्णनिर्मित मंदिरात विराजमान झाले।

Verse 25

प्रकीर्णकुसुमामोदमहालिकुलकूजिते । किंनरोद्गीतसंगीत प्रतिशब्दितमध्यके

तेथे विखुरलेल्या पुष्पांचा सुगंध आणि मोठ्या मधुमक्षिकांच्या थव्यांचा गुंजार भरलेला होता; आणि आत किन्नरांच्या गायन-संगीताचा प्रतिध्वनी निनादत होता।

Verse 26

क्रीडामयूरैर्हसैश्च श्रुतैश्चैवाभिनादिते । मौक्तिकैर्विविध रत्नैर्विनिर्मितगवाक्षके

ते क्रीडणाऱ्या मोर, हंस व इतर पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादत होते; आणि त्यातील गवाक्ष मोती व विविध रत्नांनी घडविलेले होते।

Verse 27

तत्र पुण्यकथाभिश्च क्रीडतो रुभयोस्तयोः । प्रादुरभून्महाञ्छब्दः पूरितांबरगोचरः

तेथे त्या दोघे क्रीडा करीत व पुण्यकथा सांगत असता, सहसा एक महान नाद प्रकट झाला; तो आकाश भरून सर्व गगनात पसरला।

Verse 28

तं श्रुत्वा कौतुकाद्देवी किमेतदिति शंकरम् । पर्यपृच्छच्छुभतनूर्हरं विस्मयपूर्वकम्

तो नाद ऐकून कौतुकाने देवीने शंकरास विचारले—‘हे काय?’ शुभतनू देवीने विस्मयपूर्वक हरास प्रश्न केला।

Verse 29

तामाह देवीं गिरिशो दृष्टपूर्वास्तु ते त्वया । एते गणा मे क्रीडंति शैलेऽस्मिंस्त्वत्प्रियाः शुभे

गिरीश देवीला म्हणाला—‘हे तुला पूर्वी दिसलेलेच आहेत. हे शुभे! हे माझे गण या पर्वतावर क्रीडा करीत आहेत; कारण ते तुला प्रिय आहेत.’

Verse 30

तपसा ब्रह्मचर्येण क्लेशेन क्षेत्रसाधनैः । यैरहं तोषितः पृथ्व्यां त एते मनुजोत्तमाः

तप, ब्रह्मचर्य, कष्ट आणि क्षेत्रसाधना यांद्वारे ज्यांनी पृथ्वीवर मला संतुष्ट केले—तेच हे मनुजांतील उत्तम आहेत।

Verse 31

मत्समीपमनुप्राप्ता मम लोकं वरानने । चराचरस्य जगतः सृष्टिसंहारणक्षमाः

हे वरानने! ते माझ्या समीप येऊन माझा लोक प्राप्त झाले आहेत; आणि ते चराचर समस्त जगताची सृष्टी व संहार करण्यास समर्थ आहेत।

Verse 32

विनैतान्नैव मे प्रीतिर्नैभिर्विरहितो रमे । एते अहमहं चैते तानेतान्पस्य पार्वति

यांच्याविना मला कधीच प्रीती नाही; यांच्यापासून विरहित झालो तर मी रममाण होत नाही. हे जसे मी तसेच मी जसे ते—हे पार्वती, यांना पाहा.

Verse 33

इत्युक्ता विस्मिता देवी ददृशे तान्गवाक्षके । स्थिता पद्मपलाशाक्षी महादेवेन भाषिता

असे ऐकून देवी विस्मित झाली आणि गवाक्षात त्यांना पाहिले। पद्मपलाश-नेत्री ती महादेवाने संबोधिल्याने तेथेच स्थिर उभी राहिली.

Verse 34

केचित्कृशा ह्रस्वदीर्घाः केचित्स्थूलमहोदराः । व्याघ्रेभमेषाजमुखा नानाप्राणिमहामुखाः

काही कृश, काही ठेंगणे वा उंच; काही स्थूल व महोदर होते. काहींचे मुख वाघ, हत्ती, मेंढा वा बोकडासारखे—नानाप्राण्यांचे महा-मुखधारी होते.

Verse 35

व्याघ्रचर्मपरीधाना नग्ना ज्वालामुखाः परे । गोकर्णा गजकर्णाश्च बहुपादमुखेक्षणाः

काहींनी व्याघ्रचर्म परिधान केले होते; काही नग्न, ज्वालामुखी होते. काहींचे कान गाईसारखे, काहींचे हत्तीसारखे; आणि काहींचे अनेक पाय, मुख व नेत्र होते.

Verse 36

विचित्रवाहनाश्चैव नानायुधधरास्तथा । गीतवादित्रतत्त्वज्ञाः सत्त्वगीतरसप्रियाः

त्यांची वाहने विचित्र होती आणि ते नानाविध आयुध धारण करीत. गीत व वाद्य यांचे तत्त्व जाणणारे ते सात्त्विक, मधुर संगीत-रसात अनुरक्त होते.

Verse 37

तान्दृष्ट्वा पार्वती प्राह कतिसंख्याभिधास्त्वमी

त्यांना पाहून देवी पार्वती म्हणाल्या—“यांची संख्या किती, आणि हे कोणत्या नावांनी ओळखले जातात?”

Verse 38

श्रीशंकर उवाच । असंख्ये यास्त्वमी देवी असंख्येयाभिधास्तथा । जगदापूरितं सर्वमेतैर्भीमैर्महाबलैः

श्रीशंकर म्हणाले—“हे देवी, ते असंख्य आहेत; त्यांची नावेही अगणित आहेत. या भयंकर महाबलांनी सर्व जगत् व्यापले आहे।”

Verse 39

सिद्धक्षेत्रेषु रथ्यासु जीर्णोद्यानेषु वेश्मसु । दानवानां शरीरेषु बालेषून्मत्तकेषु च

ते सिद्धक्षेत्रांत, रस्त्यांत, जीर्ण उद्यानांत व घरांत; दानवांच्या देहांत, तसेच बालकांत व उन्मत्तांतही वास करतात।

Verse 40

एते विशति मुदिता नानाहारविहारिणः । ऊष्मपाः फेनपाश्चैव धूम्रपा मधुपायिनः । मदाहाराः सर्वभक्ष्यास्तथान्ये चाप्यभोजनाः

हे वीस (गण) आनंदित होऊन नानाविध आहार-विहार करीत फिरतात. कोणी ऊष्मा पितात, कोणी फेन, कोणी धूर, कोणी मधु; कोणी मद्यालाच आहार मानतात; कोणी सर्वभक्षी—आणि काही तर न खाता देखील राहतात।

Verse 41

गीतनृत्योपहाराश्च नानावाद्यरवप्रियाः । अनंतत्वादमीषां च वक्तुं शक्या न वै गुणाः

ते गीत-नृत्य व उपहारांत रमतात आणि नानाविध वाद्यांच्या नादास प्रिय मानतात. यांचे स्वरूप अनंत असल्याने यांचे गुण वाणीने पूर्ण सांगता येत नाहीत।

Verse 42

श्रीदेव्युवाच । मनःशिलेन कल्केन य एष च्छुरिताननः । तेजसा भास्कराकारो रूपेण सदृशस्तव

श्रीदेवी म्हणाली—ज्याच्या मुखावर मनःशिलेचा लेप आहे, तो तेजाने सूर्यसमान आहे; आणि रूपाने तो तुझ्यासारखाच आहे।

Verse 43

आकर्ण्याकर्ण्य ते देव गणैर्गीतान्महागुणान् । मुहुर्नृत्यति हास्यं च विदधाति मुहुर्मुहुः

हे देव, गणांनी गायलेले तुझे महागुण वारंवार ऐकून तो पुन्हा पुन्हा नाचतो आणि पुन्हा पुन्हा हसतो।

Verse 44

सदाशिवशिवेत्येवं विह्वलो वक्ति यो मुहुः । धन्योऽमीदृशी यस्य भक्तिस्त्वयि महेश्वरे

तो विह्वळ होऊन पुन्हा पुन्हा ‘सदाशिव! शिव!’ असे म्हणत राहतो. धन्य तो, ज्याची तुझ्यात, हे महेश्वर, अशी भक्ती आहे।

Verse 45

एनं विज्ञातुमिच्छामि किंनामासौ गणस्तव । श्रीशंकर उवाच । स एष वीरक देवी सदा मेद्रिसुते प्रियः

देवी म्हणाली—मला याला ओळखायचे आहे; हा तुझा कोणता गण, याचे नाव काय? श्रीशंकर म्हणाले—देवी, हा वीरक आहे; हे गिरिसुते, तो सदैव मला प्रिय आहे।

Verse 46

नानाश्चर्यगुणाधारः प्रतीहारो मतोंऽबिके । देव्युवाच । ईदृशस्य सुतस्यापि ममोऽकंठा पुरांतक

हे अंबिके, तो नानाविध अद्भुत गुणांचा आधार असून द्वारपाल (प्रतीहार) मानला जातो. देवी म्हणाली—हे पुरांतक, अशा पुत्रासाठीही माझी आस कंठापर्यंत भरून आली आहे।

Verse 47

कदाहमीदृशं पुत्रं लप्स्याम्यानंददायकम् । शर्व उवाच । एष एव सुतस्तेस्तु यावदीदृक्परो भवेत्

“असा आनंद देणारा पुत्र मला केव्हा मिळेल?” शर्व म्हणाले—“हाच तुझा पुत्र होवो; जोपर्यंत तो अशाच प्रकारे परमभक्त राहील।”

Verse 48

इत्युक्ता विजयां प्राह शीघ्रमानय वीरकम् । विजया च ततो गत्वा वीरकं वाक्यमब्रवीत्

असे बोलून (शिव) विजयाला म्हणाले—“लवकर वीरकाला आण.” मग विजया जाऊन वीरकाला शब्द सांगितले।

Verse 49

एहि वीरक ते देवी गिरिजा तोषिता शुभा । त्वममाह्वयति सा देवी भवस्यानुमते स्वयम्

“ये, वीरक. शुभ देवी गिरिजा प्रसन्न आहे. भवाच्या अनुमतीने ती देवी स्वतः तुला बोलावत आहे.”

Verse 50

इत्युक्तः संभ्रमयुतो मुखं संमार्ज्य पाणिना । देव्याः समीपमागच्छज्जययाऽनुगतः शनैः

हे ऐकून तो संभ्रमयुक्त झाला; हाताने चेहरा पुसून, जयाच्या मागोमाग हळूहळू देवीजवळ आला.

Verse 51

तं दृष्ट्वा गिरिजा प्राह गिरामधुरवर्णया । एह्येहि पुत्र दत्तस्त्वं भवेन मम पुत्रकः

त्याला पाहून गिरिजा मधुर वाणीने म्हणाली—“ये, ये बाळा. भवाने तुला मला पुत्र म्हणून दिले आहे; तू माझा प्रिय पुत्र आहेस.”

Verse 52

इत्युक्तो दंडवद्देवीं प्रणम्यावस्थितः पुरः । माता ततस्तमालिंग्य कृत्वोत्संगे च वीरकम्

असे सांगितल्यावर त्याने देवीला दंडवत् प्रणाम केला व तिच्यासमोर उभा राहिला। मग मातेनं त्याला आलिंगन देऊन वीरकाला आपल्या मांडीवर बसवलं।

Verse 53

चुचुंब च कपोले तं गात्राणि च प्रमार्जयत् । भूषयामास दिव्यैस्तं स्वयं नानाविभूषणैः

तिने त्याच्या गालावर चुंबन केले आणि प्रेमाने त्याचे अवयव पुसले. मग तिने स्वतःच त्याला नानाविध दिव्य भूषणांनी अलंकृत केले.

Verse 54

एवं संकल्प्य तं पुत्रं लालयित्वा उमाचिरम् । उवाच पुत्र क्रीडेति गच्छ सार्धं गणैरिति

अशा रीतीने त्याला पुत्र मानून उमाने बराच वेळ त्याचे लाड केले. मग ती म्हणाली—“बाळा, खेळायला जा; गणांसोबत जा.”

Verse 55

ततश्चिक्रीड मध्ये स गणानां पार्वतीसुतः । मुहुर्मुहुः स्वमनसि स्तुवन्भक्तिं स शांकरीम्

त्यानंतर पार्वतीपुत्र तो गणांच्या मध्ये खेळू लागला; आणि वारंवार मनात शांकरीभक्ती—देवीभक्तीचे स्तवन करू लागला.

Verse 56

प्रणम्य सर्वभूतानि प्रार्थयाम्यस्मि दुष्करम् । भक्त्या भजध्वमीशानं यस्या भक्तेरिदं फलम्

सर्व भूतांना प्रणाम करून मी एक कठीण विनंती करतो—भक्तीने ईशानाचे भजन करा; कारण हाच त्या भक्तीचा फल आहे.

Verse 57

क्रीडितुं वीरके याते ततो देवी च पार्वती । नानाकथाभिस्चिक्रीड पुनरेव जटाभृता

वीरक खेळायला गेल्यावर देवी पार्वतीने जटाधारी भगवान् शंकरांसह पुन्हा क्रीडा केली आणि नानाविध कथांत रमली।

Verse 58

ततो गिरिसुताकण्ठे क्षिप्तबाहुर्महेश्वरः । तपसस्तु विशेषार्थं नर्म देवीं किलाब्रवीत्

मग महेश्वरांनी गिरिसुतेच्या कंठावर भुजा टाकून, तपस्येच्या विशेष हेतूचा संकेत देत, देवीशी विनोदाने बोलले।

Verse 59

स हि गौरतनुः शर्वो विशेषाच्छशिशोभितः । रंजिता च विभावर्या देवी नीलोत्पलच्छविः

शर्व गौरतनू होते आणि चंद्रप्रभेने विशेष शोभत; नीलोत्पलछवी देवीही रात्रिवैभवाने अधिकच सुशोभित झाली।

Verse 60

शर्व उवाच । शरीरे मम तन्वंगी सिते भास्यसितद्युतिः । भुजंगीवासिता शुभ्रे संश्लिष्टा चन्दने तरौ

शर्व म्हणाले—हे तन्वंगी, हे शुभ्रे! माझ्या देहावर तुझी कांति अशी भासते की जणू उजळ शुभ्रतेत श्याम छटा मिसळली आहे—जशी फिकट चंदनवृक्षाला बिलगलेली तेजस्वी नागीण।

Verse 61

चंद्रज्योत्स्नाभिसंपृक्ता तामसी रजनी यथा । रजनी वा सिते पक्षे दृष्टिदोषं ददासि मे

तू चंद्रज्योत्स्ना मिसळलेल्या तमस्वी रात्रिसारखी आहेस; किंवा शुक्लपक्षातील रात्रिसारखी। हे शुभ्रे, तू माझ्या दृष्टीला जणू दोष देत आहेस।

Verse 62

इत्युक्ता गिरिजा तेन कण्ठं शर्वाद्विमुच्य सा । उवाच कोपरक्ताक्षी भृकुटीविकृतानना

त्याने असे म्हटल्यावर गिरिजेने शर्वाचा कंठ सोडला आणि क्रोधाने लाल झालेल्या नेत्रांनी, भृकुटी वाकडी करून विकृत मुखाने ती बोलू लागली।

Verse 63

स्वकृतेन जनः सर्वो जनेन परिभूयते । अवश्यमर्थी प्राप्नोति खण्डनां शशिखंडभृत्

स्वतःच्या कृत्यांमुळेच प्रत्येक मनुष्य दुसऱ्यांकडून पराभूत व अपमानित होतो। हे शशिखंडधारी! जो परकृपेचा अर्थी होतो, त्याला निश्चयच तुच्छता व खंडन मिळते।

Verse 64

तपोभिर्दीप्तचरितैर्यत्त्वां प्रार्थितवत्यहम् । तस्य मे नियमस्यैवमवमानः पदेपदे

तपश्चर्या आणि तेजस्वी व्रतपालन करून मी तुला जेव्हा प्रार्थिले, त्या माझ्या नियमाचाच असा पावलोपावली अपमान होत आहे।

Verse 65

नैवाहं कुटिला शर्व विषमा न च धूर्जटे । स्वदोषैस्त्वं गतः क्षांतिं तथा दोषाकरश्रियः

हे शर्व! मी कुटिल नाही; हे धूर्जटे! मी अन्यायीही नाही। दोषांची खान म्हणून शोभणारा तू, आपल्या दोषांमुळेच क्षमाशीलतेकडे आला आहेस।

Verse 66

नाहं मुष्णामि नयने नेत्रहंता भवान्भव । भगस्तत्ते विजानाति तथैवेदं जगत्त्रयमा

हे भव! मी तुझे नेत्र चोरत नाही; नेत्रांचा हंता तर तूच आहेस। तुझे ते स्वरूप भग जाणतो, आणि हे संपूर्ण त्रैलोक्यही जाणते।

Verse 67

मूर्ध्नि शूलं जनयसे स्वैर्दोषैर्मामदिक्षिपन् । यत्त्वं मामाह कृष्णेति महाकालोऽसि विश्रुतः

स्वतःच्या दोषांनी मला दोष देत तू माझ्या मस्तकी शूलासारखी वेदना उत्पन्न करतोस। आणि तू मला ‘कृष्ण’ म्हणतोस, म्हणूनच तू ‘महाकाल’ म्हणून प्रसिद्ध आहेस।

Verse 68

यास्याम्यहं परित्यक्तुमात्मानं तपसा गिरिम् । जीवंत्या नास्ति मे कृत्यं धूर्तेन परिभूतया

मी तपस्येसाठी पर्वतावर जाऊन देहत्याग करीन। धूर्ताने अपमानित झाल्यावर जिवंत राहण्यात माझे काहीच प्रयोजन उरले नाही.

Verse 69

निशम्य तस्या वचनं कोपतीक्ष्णाक्षरं भवः । उवाचाथ च संभ्रांतो दुर्ज्ञेयचरितो हरः

तिचे क्रोधाने तीक्ष्ण झालेले शब्द ऐकून भव (शिव) व्याकुळ झाले; मग हर बोलले, कारण हऱ्याचे चरित्र जाणणे कठीण आहे.

Verse 70

न तत्त्वज्ञासि गिरिजे नाहं निंदापरस्तव । चाटूक्तिबुद्ध्या कृतवांस्त वाहं नर्मकीर्तनम्

हे गिरिजे, तुला तत्त्व कळले नाही; आणि मी तुझी निंदा करणारा नाही. केवळ चाटूक्तीच्या क्रीडाबुद्धीने मी ते परिहासाचे शब्द उच्चारले.

Verse 71

विकल्पः स्वच्छचित्तेति गिरिजैषा मम प्रिया । प्रायेण भूतिलिप्तानामन्यथा चिंतिता हृदि

हे गिरिजे, माझा प्रिय विचार असा—स्वच्छ चित्तातही विकल्प उठतो. जे भूतिलिप्त, म्हणजे संसाररजाने माखलेले, त्यांच्या हृदयात बहुधा अर्थ वेगळाच कल्पिला जातो.

Verse 72

अस्मादृशानां कृष्णांगि प्रवर्तंतेऽन्यथा गिरः । यद्येवं कुपिता भीरु न ते वक्ष्याम्यहं पुनः

हे कृष्णांगी, आमच्यासारख्यांच्या वाणी कधी कधी वेगळ्याच अर्थाने निघून जाते. तू अशी रुष्ट झालीस, हे भीरु, तर मी पुन्हा तुला काहीही बोलणार नाही.

Verse 73

नर्मवादी भविष्यामि जहि कोपं सुचिस्मिते । शिरसा प्रणतस्तेऽहं रचितस्ते मयाञ्जलिः

मी फक्त मृदु व विनोदपूर्ण वचनच बोलेन—हे सुचिस्मिते, कोप सोड. मी मस्तक झुकवून तुला प्रणाम करतो; तुझ्यासमोर मी अंजली जोडली आहे.

Verse 74

दीनेनाप्यपमानेन निंदिता नमि विक्रियाम् । वरमस्मि विनम्रोऽपि न त्वं देवि गुणान्विता

दीनाच्या अपमानानेही निंदित झालो तरी मी माझी भूमिका बदलत नाही. मी नम्र राहणेच उत्तम; पण हे देवि, तू गुणांना साजेसा व्यवहार करीत नाहीस.

Verse 75

इत्यनेकैश्चाटुवाक्यैः सूक्तैर्देवेन बोधिता । कोपं तीव्रं न तत्याज सती मर्मणि घट्टिता

अशा रीतीने देवाने अनेक चाटुवचनांनी व सुंदर सूक्तांनी तिला समजावले; तरीही मर्मावर घाव बसल्याने सतीने तीव्र कोप सोडला नाही.

Verse 76

अवष्टब्धावथ क्षिप्त्वा पादौ शंकरपाणिना । विपर्यस्तालका वेगाद्गन्तुमैच्छत शैलजा

मग तिने स्वतःला सावरून शंकराचा हात आपल्या पायांवरून झटकून टाकला. घाईने तिचे केस विस्कटले, आणि शैलजा तत्काळ निघून जाऊ इच्छित होती.

Verse 77

तस्यां व्रजन्त्यां कोपेन पुनराह पुरांतकः । सत्यं सर्वैरवयवैः सुतेति सदृशी पितुः

ती क्रोधाने निघून जात असता पुरांतकही क्रुद्ध होऊन पुन्हा म्हणाला— “खरेच, हे कन्ये! सर्व अवयवांनी तू पित्याप्रमाणेच आहेस।”

Verse 78

हिमाचलस्य श्रृंगैस्तैर्मेघमालाकुलैर्मनः । तथा दुरवागाह्योऽसौ हृदयेभ्यस्तवाशयः

जसे हिमाचलाची शिखरे मेघमाळांनी वेढलेली असतात, तसेच तुझे अंतःकरणातील अभिप्राय हृदयांनी प्रवेश केला तरीही दुर्वगाह्य आहे।

Verse 79

काठिन्यं कष्टमस्मिंस्ते वनेभ्यो बहुधा गतम् । कुटिलत्वं नदीभ्यस्ते दुःसेव्यत्वं हिमादपि

तुझे काठिण्य जणू वनांतून अनेकदा गोळा केलेले; तुझे कुटिलत्व नद्यांतून; आणि तुझे दु:सेव्यपण हिम-तुषारापासूनही आलेले आहे।

Verse 80

संक्रांतं सर्वमेवैतत्तव देवी हिमाचलात् । इत्युक्ता सा पुनः प्राह गिरिशं सैलजा तदा

“हे देवी! हे सर्व हिमाचलजादेवीकडूनच तुझ्यात संक्रांत झाले आहे,” असे म्हटल्यावर सैलजाने त्या वेळी गिरिशाला पुन्हा उत्तर दिले।

Verse 81

कोपकंपितधूम्रास्या प्रस्फुरद्दशनच्छदा । मा शर्वात्मोपमानेन निंद त्वं गुणिनो जनान्

क्रोधाने थरथर कापत तिचा मुख धूसर झाला, दातांवर ओठ फडफडले; ती म्हणाली— “हे शर्व! स्वतःला सर्वात्मा मानून गुणी जनांची निंदा करू नकोस।”

Verse 82

तवापि दुष्टसंपर्कात्संक्रांतं सर्वमेवहि । व्यालेभ्योऽनेकजिह्वत्वं भस्मनः स्नेहवन्ध्यता

तुझ्यातही खचितच दुष्टसंगतीने सर्व काही संक्रांत झाले आहे—सर्पांपासून बहुजिह्वत्व, आणि भस्मापासून स्नेहाची वंध्यता।

Verse 83

हृत्कालुष्यं शशांकात्ते दुर्बोधत्वं वृषादपि । अथवा बहुनोक्तेन अलं वाचा श्रमेण मे

शशांकापासून तू हृदयाचे कालुष्य घेतलेस, आणि वृषभापासून दुर्बोधत्व। पण बहुतेक काय—माझ्या वाणीचा श्रम पुरे झाला।

Verse 84

श्मशानवास आसीस्त्वं नग्नत्वान्न तव त्रपा । निर्घृणत्वं कपालित्वादेवं कः शक्नुयात्तवं

तू श्मशानात वास करतोस; नग्नत्वामुळे तुला लज्जा नाही. कपालधारणामुळे निर्घृणता—असा तुला कोण आवरू शकेल?