Adhyaya 26

Verse 1

नारद उवाच । अथ ब्रह्मा महादेवमभिवाद्य कृतांजलिः । उद्वाहः क्रियतां देव इत्युवाच महेश्वरम्

नारद म्हणाले— मग ब्रह्माने महादेवांना वंदन करून हात जोडून महेश्वरास म्हटले, “हे देव, विवाहविधी करावा.”

Verse 2

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राहेदं भगवान्हरः । पराधीना वयं ब्रह्मन्हिमाद्रेस्तव चापि यत्

ते वचन ऐकून भगवान हर म्हणाले— “हे ब्रह्मन्, आम्ही पराधीन आहोत; खरे तर हिमाद्री आणि तुझ्याही अधीन राहूनच येथे आहोत.”

Verse 3

यद्युक्तं क्रियतां तद्धि वयं युष्मद्वशेऽधुना । ततो ब्रह्मा स्वयं दिव्यं पुरं रत्नमयं शुभम्

जे योग्य तेच करावे; आता आम्ही तुमच्या अधीन आहोत. मग स्वयं ब्रह्मदेवांनी रत्नमय, दिव्य व शुभ अशी नगरी निर्माण केली.

Verse 4

उद्वाहार्थं महेशस्य तत्क्षणात्समकल्पयत् । शतयोजनविस्तीर्णं प्रासादशतशोभितम्

महेशाच्या विवाहासाठी त्याने तत्क्षणीच सर्व सज्जता केली—शतयोजन विस्ताराची, शेकडो प्रासादांनी शोभलेली नगरी।

Verse 5

पुरेतस्मिन्महादेवः स्वयमेव व्यतिष्ठत । ततः सप्तमुनीन्देवश्चिंतिताब्यागतान्पुरः

त्या नगरीत महादेव स्वतः विराजमान झाले. मग प्रभूंनी केवळ चिंतन करताच सात मुनि समोर आलेले पाहिले.

Verse 6

प्राहिणोदंबिकायाश्च स्थिरपत्रार्थमीश्वरः । सारुंधतीकास्ते तत्र ह्लादयंतो हिमाचलम्

स्थिरपत्र (मंगलचिन्ह) मिळविण्यासाठी ईश्वराने त्यांना अंबिकेकडे पाठविले. अरुंधतीसमान सद्गुणी तेथे हिमाचलाला आनंदित करू लागले.

Verse 7

सभार्यामीश्वरगुणैः स्थिरपत्राणि चादधुः । ततः संपूजितास्तेन पुनरागम्य तेऽचलात्

पत्नींसह त्यांनी ईश्वराच्या गुणप्रभावाने ती स्थिरपत्रे (मंगलचिन्हे) प्राप्त केली. मग त्याने सन्मानपूर्वक पूजिल्यावर ते पर्वतावरून परत आले.

Verse 8

न्यवेदयंस्र्यंबकाय स च तानभ्यनंदत । उद्वाहार्थं ततो देवो विश्वं सर्वं न्यमंत्रयत्

त्यांनी ते वृत्त त्र्यंबक (महादेव) यांना निवेदिले; ते त्यांच्यावर प्रसन्न झाले. मग विवाहार्थ देवाने समस्त विश्वाला निमंत्रण दिले.

Verse 9

समागतं च तत्सव विना दैत्यैर्दुरात्मभिः । स्थावरं जंगमं यच्च विश्वं विष्णुपुरोगमम्

ते सर्व एकत्र झाले—दुरात्मा दैत्यांशिवाय. विश्वातील जे काही स्थावर-जंगम होते, ते विष्णूला अग्रस्थानी ठेवून आले.

Verse 10

सब्रह्यकं पुरारातेर्महिमानमवर्धयत् । ततस्तं विधिराहेदं गन्धमादनपर्वते

अशा रीतीने ब्रह्म्यासह पुरारि (त्रिपुरांतक शिव) यांची महिमा वाढली. मग गंधमादन पर्वतावर विधाता ब्रह्मा त्यांना हे वचन म्हणाले.

Verse 11

पुरे स्थितं विवाहस्य देव कालः प्रवर्तते । ततस्तस्य जटाजूटे चंद्रखंडं पितामहः

‘नगरात विवाहाचा दिव्य काळ सुरू झाला आहे.’ असे म्हणून पितामह ब्रह्म्याने त्यांच्या जटाजूटावर चंद्रखंड ठेवला.

Verse 12

बबंध प्रणयोदारविस्फारितविलोचनः । कपर्द्दं शोभनं विष्णुः स्वय चक्रेऽस्य हर्षतः

प्रणयाच्या उदारतेने ज्यांचे नेत्र विस्फारित झाले होते, त्यांच्यासाठी विष्णूंनी हर्षाने स्वतःच्या हातांनी शोभन कपर्द (जटामुकुट) करून बांधला.

Verse 13

कपालमालां विपुलां चामुण्डा मूर्ध्न्यबंधत । उवाच चापि गिरिशं पुत्रं जनय शंकर

चामुण्डेने त्यांच्या मस्तकी विशाल कपालमाळ बांधली आणि गिरिशाला म्हणाली— “हे शंकर, पुत्र उत्पन्न कर।”

Verse 14

यो दैत्येंद्रकुलं हत्वा मां रक्तैस्तर्पयिष्यति । सूर्यो ज्वलच्छिखारक्तं भाबासितजगत्त्रयम्

“जो दैत्येंद्रांच्या कुलाचा संहार करून रक्त-तर्पणाने मला तृप्त करील…” तेव्हा ज्वलंत किरणांनी रक्तवर्ण सूर्याने त्रिलोकी उजळली।

Verse 15

बबंध देवदेवस्यच स्वयमेव प्रमोदतः । शेषवासुकिमुख्याश्च ज्वलंतस्तेजसा शुभाः

आनंदाने त्यांनी स्वतः देवदेवाला अलंकृत केले. शेष, वासुकी आणि प्रमुख नाग शुभ व तेजस्वी होऊन दीप्त झाले.

Verse 16

आत्मानं भूषणस्थाने स्वयं ते चक्रुरीश्वरे वायवश्च ततस्तीक्ष्णश्रृंगं हिमगिरिप्रभम्

ते स्वतः ईश्वराच्या भूषणस्थानी स्थान घेऊन आभूषण झाले. मग वायुदेवांनी हिमगिरीसारखी प्रभा असलेले तीक्ष्ण शृंग त्यांच्यासाठी घडविले.

Verse 17

वृषं विभूषयामासुर्नानारत्नोपपत्तिभिः । शक्रो गजजिनं गृह्य स्वयमग्रे व्यवस्थितः

त्यांनी नानाविध रत्नांनी वृषभाला विभूषित केले. शक्र (इंद्र) हत्तीचे चर्म घेऊन स्वतः पुढे उभा राहिला.

Verse 18

विना भस्म समाधाय कपाले रजतप्रभम् । मनुजास्थिमयीं मालां प्रेतनाथश्च वन्दनम्

एकाने पवित्र भस्म धारण केले, तर दुसऱ्याने रजतप्रभेने उजळणारे कपालपात्र ठेवले. प्रेतनाथानेही मनुष्य-अस्थींची माळ धारण केली—वैराग्याचे भयावह पण वंदनीय चिन्ह।

Verse 19

वह्निस्तेजोमयं दिव्यमजिनं प्रददौ स्थितः । एवं विभूषितः सर्वैर्भृत्यैरीशो बभौ भृशम्

वह्नि जवळ उभा राहून तेजोमय दिव्य अजिन अर्पण करू लागला. अशा रीतीने सर्व सेवकांनी विभूषित केल्याने ईश्वर अत्यंत तेजस्वी दिसू लागले.

Verse 20

ततो हिमाद्रेः पुरुषा वीरकं प्रोचिरे वचः । मा भूत्कालात्ययः शीघ्रं भवस्यैतन्निवेद्यताम्

मग हिमालयातील पुरुषांनी वीरकाला म्हटले—“विलंब होऊ देऊ नकोस; हे वृत्तांत शीघ्र भव (शिव) यांना निवेद.”

Verse 21

ततो देवं प्रणम्याह वीरकः करसंपुटी । त्वरयंति महेशानं हिमाद्रेः पुरुषास्त्वमी

तेव्हा वीरकाने हात जोडून देवाला प्रणाम केला व म्हणाला—“हे महेशान, हिमालयातील पुरुष तुम्हाला शीघ्रतेस उद्युक्त करीत आहेत.”

Verse 22

इति श्रुत्वा वचो देवः शीघ्रमित्येव चाब्रवीत् । सप्त वारिधयस्तस्य चक्रुर्दर्पणदर्शनम्

हे वचन ऐकून देव म्हणाले—“शीघ्र.” त्यानंतर सातही समुद्रांनी त्यांना आरशासारखे दर्शन घडविले.

Verse 23

तत्रैक्षत महादेवः स्वरूपं स जगन्मयम् । ततो बद्धांजलिर्धीमान्स्थाणुं प्रोवाच केशवः

तेथे महादेवांनी आपलेच जगन्मय स्वरूप पाहिले. मग धीर व बुद्धिमान केशवाने हात जोडून स्थाणु (अचल प्रभू) यांस निवेदन केले.

Verse 24

देवदेव महादेव त्रिपुरांतक शंकर । शोभसेऽनेन रूपेण जगदानंददायिना

हे देवाधिदेव, हे महादेव, हे त्रिपुरांतक शंकर! जगाला आनंद देणाऱ्या या रूपाने आपण अत्यंत शोभून दिसता.

Verse 25

महेश्वर यथा साक्षादपरस्त्वं महेश्वरः । ततः स्मयन्महादेवो जयेति भुवने श्रुतः

“हे महेश्वर! आपण साक्षात् परब्रह्म आहात; आपल्यावाचून अन्य कोणी नाही, हे महेश्वर।” मग महादेव हसत ‘जय’ असे उच्चारले—ते सर्व भुवनांत ऐकू आले.

Verse 26

करमालंब्य विष्णोश्च वृषभं रुरुहेशनैः । ततश्च वसवो देवाः शूलं तस्य न्यवेदयन्

विष्णूचा हात धरून तो हळूहळू वृषभावर आरूढ झाला. मग वसु देवांनी त्याला त्रिशूळ अर्पण केले.

Verse 27

धनदो निदिभिर्युक्तः समीपस्थस्ततोऽभवत् । स शूलपाणिर्विश्वात्मा संचचाल ततो हरः

तेव्हा निधींसह धनद (कुबेर) जवळ येऊन उभा राहिला. त्यानंतर शूलपाणी, विश्वात्मा हर तेथून प्रस्थान करू लागला.

Verse 28

देवदुंदुभिनादैश्च पुष्पासारैश्च गीतकैः । नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च जयेति च महास्वनैः

देवदुंदुभींच्या गजरासह पुष्पवृष्टी, मधुर गीते, नृत्य करणाऱ्या अप्सरा आणि ‘जय’च्या महाघोषांनी सर्व दिशा निनादून गेल्या।

Verse 29

सव्यदक्षिणसंस्थानौ ब्रह्मविष्णूतु जग्मतुः । हंसं च गरुडं चैव समारुह्य महाप्रभौ

डावीकडे व उजवीकडे स्थित ब्रह्मा-विष्णू हे महाप्रभू हंस व गरुडावर आरूढ होऊन पुढे निघाले।

Verse 30

अथादितिर्दितिः सा च दनुः कद्रूः सुपर्णजा । पौलोमी सुरसा चैव सिंहिका सुरभिर्मुनिः

त्यानंतर अदिती, दिती, दनु, कद्रू, सुपर्णजा, पौलोमी, सुरसा, सिंहिका, सुरभी तसेच मुनिगणही तेथे आले।

Verse 31

सिद्धिर्माया क्षमा दुर्गा देवी स्वाहा स्वधा सुधा । सावित्री चैव गायत्री लक्ष्मीः सा दक्षिणा द्युतिः

सिद्धी, माया, क्षमा, दुर्गा देवी, स्वाहा, स्वधा, सुधा; तसेच सावित्री, गायत्री, लक्ष्मी, दक्षिणा आणि द्युतीही उपस्थित झाल्या।

Verse 32

स्पृहामतिर्धृतिर्बुद्धिर्मंथिरृद्धिः सरस्वती । राका कुहूः सिनीवाली देवी भानुमती तथा

स्पृहा, मती, धृती, बुद्धी, मंथी, ऋद्धी, सरस्वती; तसेच राका, कुहू, सिनीवाली आणि देवी भानुमतीही तेथे आल्या।

Verse 33

धरणी धारणी वेला राज्ञी चापि च रोहिणी । इत्येताश्चान्यदेवानां मातरः पत्नयस्तथा

धरणी, धारणी, वेला, राज्ञी आणि रोहिणी—या तसेच इतर देवांच्या माता व पत्न्याही तेथे उपस्थित होत्या।

Verse 34

उद्वाहं देवदेवस्य जग्मुः सर्वा मुदान्विताः । उरगा गरुडा यक्षा गंधर्वाः किंनरा नराः

देवाधिदेवाच्या विवाहास सर्वे आनंदाने गेले—नाग, गरुड, यक्ष, गंधर्व, किन्नर आणि मनुष्यही।

Verse 35

सागरा गिरयो मेघा मासाः संवत्सरास्तथा । वेदा मंत्रास्तथा यज्ञाः श्रौता धर्माश्च सर्वशः

सागर, पर्वत, मेघ, मास व संवत्सर; तसेच वेद, मंत्र, यज्ञ आणि सर्व प्रकारचे श्रौतधर्मविधानही तेथे उपस्थित होते।

Verse 36

हुंकाराः प्रणवाश्चैव इतिहासाः सहस्रशः । कोटिशश्च तथा देवा महेंद्राद्याः सवाहनाः

असंख्य हुंकार आणि प्रणव ‘ॐ’चा नाद उठला; सहस्रों इतिहासपाठ झाले। तसेच महेंद्र (इंद्र) आदी देव कोट्यवधी, आपापल्या वाहनांसह आले।

Verse 37

अनुजग्मुर्महादेवं कोटिशोऽर्बुदशश्च हि । गणाश्च पृष्ठतो जग्मुः शंखवर्णाश्च कोटिशः

महादेवांच्या मागे कोट्यवधी—खरेच, अर्बुदशः—लोक चालले। आणि त्यांच्या पाठीमागे शंखासारखे शुभ्र, तेजस्वी गणही कोट्यवधी संख्येने चालले।

Verse 38

दशभिः केकराख्याश्च विद्युतोऽष्टाभिरेव च । चतुःषष्ट्या विशाखाश्च नवभिः पारियात्रिकाः

केकर नामाचे गण दहा-दहाच्या पथकांनी आले; विद्युत् (विजेचे) गण आठ-आठांनी; विशाख गण चौसष्टांनी; आणि पारियात्रिक गण नऊ-नऊच्या दलांनी उपस्थित झाले।

Verse 39

षड्भिः सर्वांतकः श्रीमांस्तथैव विकृताननः । ज्वालाकेशो द्वादशभिः कोटिभिः संवृतो ययौ

श्रीमान् सर्वांतक सहा दलांसह पुढे निघाला; तसेच विकृताननही। ज्वालाकेश बारा कोटी अनुयायांनी वेढलेला प्रस्थानास निघाला।

Verse 40

सप्तभिः समदः श्रीमान्दुंदुभोष्ठाभिरेव च । पंचभिश्च कपालीशः षड्भिः संह्रादकः शुभः

श्रीमान् समद सात दलांसह आला; दुंदुभोष्ठही तसाच। कपालीश पाच दलांसह, आणि शुभ संह्रादक सहा दलांसह उपस्थित झाला।

Verse 41

कोटिकोटिभिरेवैकः कुंडकः कुंभकस्तथा । विष्टंभोऽष्टाभिरेवेह गणपः सर्वसत्तमः

कुंडक एकटाच कोटी-कोटी सहकाऱ्यांसह आला; तसेच कुंभकही। येथे सर्वसत्तम गणप विष्टंभ आठ दलांसह उपस्थित झाला।

Verse 42

पिप्पलश्च सहस्रेण सन्नादश्च तथा बली । आवेशनस्तथाष्टाभिः सप्तभिश्चंद्रतापनः

पिप्पल हजार जणांसह आला; बलवान् सन्नादही तसाच। आवेशन आठ दलांसह, आणि चंद्रतापन सात दलांसह उपस्थित झाला।

Verse 43

महाकेशः सहस्रेण नंदिर्द्वादशभिस्तथा । नगः कालः करालश्च महाकालः शतेन च

महाकेश हजार गणांसह आला; नंदीही बारा गणांसह आला। नाग, काल व करालही आले; आणि महाकाल शंभर गणांसह आला।

Verse 44

अग्निकः शतकोट्या वै कोट्याग्निमुख एव च । आदित्यमूर्धा कोट्या च कोट्या चैव धनावहः

अग्निक शंभर कोटी गणांसह आला; आणि अग्निमुखही एक कोटी गणांसह आला. आदित्यमूर्धा एक कोटींसह आला; धनावहही एक कोटींसह आला.

Verse 45

सन्नागश्च शतेनैव कुमुदः कोटिभिस्त्रिभिः । अमोघः कोकिलश्चैव कोटिकोट्या सुमंत्रकः

सन्नाग शंभर गणांसह आला; कुमुद तीन कोटी गणांसह आला. अमोघ व कोकिलही आले; आणि सुमंत्रक कोटी-कोटी गणांसह आला.

Verse 46

काकपादस्तता षष्ट्या षष्ट्या संतानको गणः । महाबलश्च नवभिर्मधुपिंगश्च पिंगलः

काकपाद, तता आणि संतानक—प्रत्येकी साठ गणांसह आले. महाबल नऊंसह आला; मधुपिंग व पिंगलही एकत्र आले.

Verse 47

नीलो नवत्या सप्तत्या चतुर्वक्त्रश्च पूर्वपात् । वीरभद्रश्चश्चतुःषष्ट्या करणो बालकस्तथा

नील नव्वद गणांसह आला; आणि दुसरा सत्तर गणांसह आला. चतुर्वक्त्र पूर्व दिशेकडून आला. वीरभद्र चौसष्टांसह आला; तसेच करण व बालकही आले.

Verse 48

पंचाक्षः शतमन्युश्च मेघमन्युश्च विंशतिः । काष्ठकोटिश्चतुःषष्ट्या सुकोशो वृषभस्तथा

पंचाक्ष, शतमन्यु आणि मेघमन्यु (वीस जणांसह) तेथे आले. काष्ठकोटी चौंसष्ट जणांसह आला; तसेच सुकोश व वृषभही आले.

Verse 49

विश्वरूपस्तालकेतुः पंचाशच्च सिताननः । ईशानो वृद्धदेवश्च दीप्तात्मा मृत्युहा तथा

विश्वरूप आणि तालकेतु आले; तसेच सितानन पन्नास जणांसह आला. ईशान, वृद्धदेव, दीप्तात्मा आणि मृत्युहा हेही तेथे पोहोचले.

Verse 50

विषादो यमहा चैव गणो भृंगरिटिस्तथा । अशनी हासकश्चैव चतुःषष्ट्या सहस्रपात्

विषाद, यमहा आणि भृंगरिटि नावाचा गणही आला. अशनी व हासक पोहोचले; तसेच सहस्रपात चौंसष्ट जणांसह आला.

Verse 51

एते चान्ये च गणपा असंख्याता महाबलाः । सर्वे सहस्रहस्ताश्च जटामुकुटधारीणः

हे आणि असे अनेक अन्य गणप—असंख्य व महाबली—तेथे एकत्र झाले. ते सर्व सहस्रहस्त होते आणि जटामुकुट धारण करणारे होते.

Verse 52

चंद्रलेखावतंसाश्च नीलकंठास्त्रिलोचनाः । हारकुंडलकेयूरमुकुटाद्यैरलंकृताः

ते चंद्रलेखा अलंकारासारखी धारण करणारे, नीलकंठ व त्रिलोचन होते. हार, कुंडले, केयूर, मुकुट इत्यादी अलंकारांनी ते विभूषित होते.

Verse 53

अणिमादिगुणैर्युक्ताः शक्ताः शापप्रसादयोः । सूर्यकोटिप्रतीकाशास्तत्राजग्मुर्गणेश्वराः

अणिमा इत्यादी सिद्धींनी युक्त, शाप व प्रसाद देण्यास समर्थ, कोटी सूर्यांसारखे तेजस्वी गणेश्वर तेथे येऊन पोहोचले।

Verse 54

पातालांबरभूमिस्थाः सर्वलोकनिवासिनः । तुंबुरुर्नारदो हाहा हूहूश्चैव तु सामगाः

पाताळ, आकाश व पृथ्वी—अशा सर्व लोकांतून—सर्व लोकांचे निवासी आले; सामगान करणारे तुंबुरु, नारद, हाहा आणि हूहूही आले।

Verse 55

तंत्रीमादाय वाद्यांश्चाऽवादयञ्छंकरोत्सवे । ऋषयः कृत्स्नशश्चैव वेदगीतांस्तपोधनाः

तंत्री व इतर वाद्ये घेऊन त्यांनी शंकराच्या उत्सवात मधुर वादन केले; आणि तपोधन ऋषींनी संपूर्ण वेदगीते गाऊन उच्चारली।

Verse 56

पुण्यान्वैवाहिकान्मंत्राञ्जेषुः संहृष्टमानसाः । एवं प्रतस्थेगिरिशो वीज्यमानश्च गंगया

हर्षित मनाने त्यांनी विवाहाचे पुण्य-मंगल मंत्र जपले. अशा रीतीने गिरिश (शिव) प्रस्थानास निघाले; गंगादेवी चवर ढाळून त्यांची सेवा करीत होती।

Verse 57

तथा यमुनया चापांपतिना धृतच्छत्रया । स्त्रीभिर्नानाविधालापैलाजाभिश्चानुमोदितः

तसेच यमुना आणि अपांपति वरुण यांनी छत्र धारण केले. नानाविध मंगल वचने बोलणाऱ्या स्त्रिया व लाजा (भाजलेले धान्य) अर्पण करून त्यांनी त्यांचे अभिनंदन केले।

Verse 58

महोत्सवेन देवेशो गिरिस्थानं विवेश सः । प्रभासत्स्वर्णकलशं तोरणानां शतैर्युतम्

महामहोत्सवात देवांचा स्वामी त्या गिरिस्थानी प्रविष्ट झाला। तेजस्वी सुवर्णकलशांनी शोभणाऱ्या शेकडो तोरणांनी ते स्थान अलंकृत होते।

Verse 59

वैडूर्यबद्धभूमिस्थं रत्नजैश्च गृहैर्युतम् । तत्प्रविश्य स्तूयमानो द्वारमभ्याससाद ह

तेथील अंगण वैडूर्य-मण्यांनी जडलेले होते व रत्ननिर्मित गृहांनी युक्त होते। तेथे प्रवेश करून, सर्वत्र स्तुती होत असता, तो द्वाराजवळ आला।

Verse 60

ततो हिमाचलस्तत्र दृश्यते व्याकुलाकुलः । आदिशदात्मभृत्यानां महादेव उपस्थिते

त्यानंतर तेथे हिमाचल व्याकुळ व अस्वस्थ दिसला। महादेव उपस्थित असताना त्याने आपल्या सेवकांना आज्ञा देण्यास सुरुवात केली।

Verse 61

ततो ब्रह्माणमचलो गुरुत्वे प्रार्थयत्तदा । कृत्यानां सर्वभारेषु वासुदेवं च बुद्धिमान्

तेव्हा बुद्धिमान अचलाने ब्रह्मदेवांना गुरुत्व—म्हणजे अध्यक्षता—स्वीकारण्याची विनंती केली आणि सर्व कृत्यांचा भार घेण्यासाठी वासुदेवांनाही प्रार्थना केली।

Verse 62

प्रत्याह च विवाहऽस्मिन्कुमारीभ्रातरं विना । भविष्यति कथं विष्णो लाजहोमादिकर्मसु

तो प्रत्युत्तरला—“हे विष्णो! या विवाहात कन्येच्या भावाविना लाजाहोम इत्यादी कर्मे कशी पार पडतील?”

Verse 63

सुतो हि मम मैनाकः स प्रविष्टोऽर्णवे स्थितः । इति चिंताविषण्णं तं विष्णुराहमहामतिः

“माझा पुत्र मैनाक समुद्रात प्रवेश करून तेथेच स्थित आहे।” असे म्हणत चिंतेने खिन्न झालेल्या त्याला पाहून महामती विष्णूंनी त्यास संबोधिले।

Verse 64

अत्र चिंता न कर्तव्या गिरिराज कथंचन । अहं भ्राता जगन्मातुरेतदे वं च नान्यथा

“येथे कशाही प्रकारची चिंता करू नका, हे गिरिराज। मी स्वतः जगन्मातेचा भाऊ आहे—हेच सत्य, अन्यथा नाही।”

Verse 65

ततः प्रमुदितः शैलः पार्वतीं च स्वलंकृताम् । सखीभिः कोटिसंख्याभिर्वृतां प्रवेशयत्सदः

त्यानंतर आनंदित गिरिराजाने स्वशोभेने अलंकृत पार्वतीला, कोटीसंख्य सख्यांनी वेढलेल्या अवस्थेत, सभामंडपात प्रवेश करविला।

Verse 66

ततो नीलमयस्तंभं ज्वलत्कांचनकुट्टिमम् । मुक्ताजालपरिष्कारं ज्वलितौ षधिदीपितम्

त्यानंतर नीलमय स्तंभांनी युक्त, तेजस्वी सुवर्ण कुट्टिमाने मढलेला, मुक्ताजालांनी सजलेला आणि ज्वलंत औषधींनी प्रकाशमान झालेला विवाहमंडप दिसला।

Verse 67

रत्नासनसहस्राढ्यं शतयोजनविस्तृतम् । विवाहमंडपं शर्वो विवेशानुचरावृतः

हजारो रत्नासनांनी समृद्ध व शतयोजन विस्तीर्ण अशा त्या विवाहमंडपात, अनुचरांनी वेढलेला शर्व (शिव) प्रवेशला।

Verse 68

ततः शैलः सपत्नीकः पादौ प्रक्षाल्य हर्षितः । भवस्य तेन तोयेन सिषिचे स्वं जगत्तथा

त्यानंतर शैल (हिमालय) पत्नीसह आनंदित होऊन भव (शिव) यांचे चरण प्रक्षाळून, त्याच चरणामृत-जलाने आपल्या समस्त जगतास सिञ्चन करून पावन केले।

Verse 69

पाद्यमाचमनं दत्त्वा मधुपर्कं च गां तथा । प्रदानस्य प्रयोगं च संचिंतयंति ब्राह्मणाः

पाद्य व आचमनाचे जल, मधुपर्क आणि गौ अर्पण करून ब्राह्मण दानकर्माच्या योग्य विधीचा विचार करू लागले।

Verse 70

दौहित्रीं कव्यवाहानां दद्मि पुत्रीं स्वकामहम् । इत्युक्त्वा तस्थिवाञ्छैलो न जानाति हरस्य सः

“कव्यवाहनांच्या (अग्निदेवांच्या) दौहित्रि—माझी कन्या मी स्वेच्छेने देतो”—असे म्हणून शैल उभा राहिला; पण हर (शिव) यांचे खरे तत्त्व त्याला माहीत नव्हते।

Verse 71

ततः सर्वानपृच्छत्स कुलं कोऽपि न वेद तत् । ततो विष्णुरिदं प्राह पृछ्यंतेऽन्ये किमर्थतः

मग त्याने सर्वांना (वराचे) कुल विचारले; पण कोणालाही ते माहीत नव्हते। तेव्हा विष्णू म्हणाले, “इतरांना विचारण्याचे प्रयोजन काय?”

Verse 72

अज्ञातकुलतां तस्य पृछ्यतामयमेव च । अहिरेव अहेः पादान्वेत्ति नान्यो हिमाचल

त्याच्या अज्ञात कुलाविषयी यालाच विचारावे; कारण सर्पाच्या पावलांचा ठाव सर्पालाच कळतो, दुसऱ्याला नाही—हे हिमाचल।

Verse 73

स्वगोत्रं यदि न ब्रूते न देया भगिनी मम । ततो हासस्तदा जज्ञे सर्वेषां सुमहास्वनः

तो आपले गोत्र सांगत नसेल, तर माझी भगिनी देऊ नये. तेव्हा सर्वांमध्ये मोठ्या गजरासह प्रचंड हास्य उसळले.

Verse 74

निवृत्तश्च क्षणाद्भूयः किं वक्ष्यति हरस्त्विति । ततो विमृश्य बहुधा किंचिद्भीताननो यता

क्षणातच हास्य थांबले; पुन्हा सर्वे म्हणू लागले—“हर काय बोलेल?” मग अनेक प्रकारे विचार करून, किंचित् भयभीत मुखाने (एक) पुढे गेला.

Verse 75

लज्जाजडः स्मितं चक्रे ततः पार्थ स वै हरः । ततो विशिष्टा ब्रुवति शीघ्रं कालोऽतिवर्तते

तेव्हा, हे पार्थ, लज्जेने स्तब्ध झालेल्या हराने फक्त मंद स्मित केले. मग एक श्रेष्ठ स्त्री म्हणाली—“लवकर करा, वेळ निघून जात आहे.”

Verse 76

हरिः प्राह महेशानं बिभ्यदावेद्मयहं तव । मातामहं च पितरं प्रयोगं श्रृणु भूधर

हरिने महेशानास म्हटले—“आदरयुक्त भयाने हे तुला निवेदन करीत आहे. हे भूधर, विधी ऐक; या प्रयोगात मी मातामहही होईन आणि पिताही होईन.”

Verse 77

आत्मपुत्राय ते शंभो आत्मदौहित्रकाय ते । इत्युक्ते विष्णुना सर्वे साधुसाध्विति ते जगुः

विष्णूने “हे शंभो, हे तुझ्या स्वतःच्या पुत्रासाठी, तुझ्या स्वतःच्या दौहित्रासाठी” असे म्हटल्यावर सर्वे “साधु! साधु!” असे म्हणाले.

Verse 78

देवोऽप्युदाहरेद्वुद्धिं सर्वेभ्योऽप्यधिकां वराम् । ततः शैलस्तथा चोक्त्वा दत्त्वा देवीं च सोदकम्

देव (विष्णु) यांनीही सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ असा उत्तम उपदेश सांगितला। मग हिमवान् शैलाने तसेच बोलून देवीला सोदक (विधिजलासह) दान दिले।

Verse 79

आत्मानं चापि देवाय प्रददौ सोदकं नगः । ततः सर्वे तुष्टुवुस्तं विवाहं विस्मयान्विताः

आणि त्या पर्वतराजाने सोदकासह आपले आत्मसमर्पणही देवाला अर्पण केले। मग सर्वजण विस्मयाने भरून त्या विवाहाची स्तुती करू लागले।

Verse 80

दाता महीभृतां नाथो होता देवश्चतुर्मुखः । वरः पशुपतिः साक्षात्कन्या विश्वरणिस्तथा

दाता पर्वतांचे नाथ हिमवान् होते; होता चतुर्मुख देव ब्रह्मा होते. वर साक्षात् पशुपती होते आणि कन्या विश्वरणी (पार्वती) होती.

Verse 81

ततः स्तुवत्सु मुनिषु पुष्पवर्षे महत्यपि । नदत्सु देवतूर्येषु करं जग्राह त्र्यम्बकः

तेव्हा मुनी स्तुती गात असताना, महान पुष्पवृष्टी होत असताना आणि देवतूर्यांचा निनाद होत असताना त्र्यंबकाने तिचा हात ग्रहण केला.

Verse 82

देवो देवीं समालोक्य सलज्जां हिमशैलजाम् । न तृप्यति न चाह्लादत्सा च देवां वृषध्वजम्

भगवान् लज्जायुक्त हिमशैलजा देवीकडे पाहून कधी तृप्त झाले नाहीत, आनंदातून कधी विरले नाहीत; आणि तीही वृषध्वज देवाला पाहून हर्षित झाली.

Verse 83

तत्र ब्रह्मादिमुनयो देवीमद्भुतरूपिणीम् । पश्यंतः शरणं जग्मुर्मनसा परमेश्वरम्

तेथे ब्रह्मा आदी मुनींनी देवीचे अद्भुत रूप पाहून मनोमन परमेश्वराचे शरण घेतले।

Verse 84

मा मुह्याम पार्वतीं च यथा नारदपर्वतौ । ततस्तथैव तच्चक्रे सर्वेषामीप्सितं वचः

“जसे नारद व पर्वत पार्वतीविषयी मोहात पडले, तसे आपण मोहात पडू नये.” मग त्याने सर्वांच्या इच्छित वचनास तसाच अर्थ सिद्ध केला।

Verse 85

ततो देवैश्च मुनिभिः संस्तुतः परमेश्वरः । प्रविवेश शुभां वेदीं मूर्तिमज्ज्वलनाश्रिताम्

मग देव व मुनी यांनी स्तुत केलेला परमेश्वर देहधारी पवित्र अग्नीत आश्रय घेऊन त्या शुभ वेदीत प्रविष्ट झाला।

Verse 86

वेधाः श्रुतीरितैर्मं त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपस्थितैः । मूर्तमग्निं जुहाव त्रिः परिक्रम्य च तं हरः

तेव्हा वेधाः (ब्रह्मा) वेदोक्त देहधारी मंत्रांनी सेवित होऊन प्रकट अग्नीत तीनदा आहुती देऊ लागला; आणि हर (शिव) नेही त्या अग्नीची तीनदा प्रदक्षिणा केली।

Verse 87

लाजाहोम उमाभ्राता प्राह तं सस्मितं हरिः । बहवो मिलिताः संति लोकाः संमर्द ईश्वर

लाजा-होमाच्या वेळी हरि (विष्णू) हसत उमेच्या भ्रात्यास (शिवास) म्हणाला— “हे ईश्वर, अनेक लोक येथे एकत्र झाले आहेत; मोठी गर्दी झाली आहे.”

Verse 88

सावधानेन रक्ष्याणि भूषणानि त्वया हर । ततो हरश्च तं प्राह स्वजने माऽतिगोपय

हे हर! ही भूषणे अत्यंत सावधपणे जपून ठेव. तेव्हा हर त्याला म्हणाला—आपल्या स्वजनांपासून हे फारसे लपवू नकोस.

Verse 89

किंचित्प्रार्थय दास्यामि प्राह विष्णुस्ततो वरम् । त्वयि भक्तिर्दृढा मेऽस्तु स च तद्दुर्लभं ददौ

मग विष्णू म्हणाला—काही माग, मी तुला वर देईन. तो म्हणाला—तुझ्याविषयी माझी भक्ती दृढ राहो. आणि विष्णूंनी तो दुर्मिळ वर दिला.

Verse 90

ददतुः सृष्टिसंरक्षां ब्रह्मणे दक्षिणामुभौ । अग्नये यज्ञभागांश्च प्रीतौ हरजनार्दनौ

प्रसन्न झालेले हर व जनार्दन—दोघांनी ब्रह्माला दक्षिणा म्हणून सृष्टीचे संरक्षण करण्याचा भार दिला; आणि अग्नीला यज्ञातील योग्य भाग अर्पण केले.

Verse 91

भृग्वादीनां ततो दत्त्वा श्रुतिरक्षणदक्षिणाम् । ततो गीतैश्च नृत्यैश्च भोजनैश्च यथेप्सितैः

मग भृगु आदी ऋषींना श्रुतीरक्षणाची दक्षिणा देऊन, पुढे त्यांनी गीते, नृत्ये आणि इच्छित भोजन यांची व्यवस्था केली.

Verse 92

महोत्सवैरनेकैश्च विस्मयं समपद्यत । विसृज्य लोकं तं सर्वं किमिच्छादानकैर्भवः

अनेक महोत्सवांनी सर्वजण विस्मयचकित झाले. मग त्या सर्व लोकसमूहाला निरोप देऊन, भव (शिव) जे जे मागितले जाई, त्याप्रमाणे दान देत राहिला.

Verse 93

सरस्वत्या च पितरौ देव्याश्चाऽश्वास्य दुःखितौ । आमंत्र्य हिमशैलेंद्रं ब्रह्मणं च सकेशवम्

सरस्वतीने देवीच्या दुःखी माता-पित्याला धीर दिला; मग हिमालय, ब्रह्मा आणि केशव (विष्णू) यांना निरोप देऊन ते प्रस्थानाची तयारी करू लागले।

Verse 94

जगाम मंदरगिरिं गिरिणा यानुगोर्चितः

गिरिराज (हिमालय) यांच्या अनुगमन व सत्कारासह तो मंदरगिरीकडे गेला।

Verse 95

ततो गते भगवति नीललोहिते सहोमया गिरिममलं हि भूधरः । सबांधवो रुदिति हि कस्य नो मनो विसंष्ठंलं जगति हि कन्यकापितुः

भगवान नीललोहित (शिव) उमेच्या संगतीने निघून गेल्यावर, पर्वतराज हिमालय आपल्या निर्मळ पर्वतावर सर्व नातेवाईकांसह आक्रोश करून रडू लागला। कन्येच्या पित्याच्या दुःखाने या जगात कोणाचे मन हेलावणार नाही?

Verse 96

इमं विवाहं गिरिराजपुत्र्याः श्रृणोति चाध्येति च यो नरः शुचिः । विशेषतश्चापि विवाहमंगले स मंगलं वृद्धिमवाप्नुते चिरम्

गिरिराजकन्या (पार्वती) हिच्या या विवाहवृत्तांताचे जो शुद्धचित्त मनुष्य श्रवण व अध्ययन करतो—विशेषतः विवाहाच्या मंगलदिनी—तो दीर्घकाळ मंगल, समृद्धी व वृद्धी प्राप्त करतो।