Adhyaya 24

Verse 1

नारद उवाच । एवं श्रुत्वा सभार्यः स प्रमोदप्लुतमानसः । प्रणम्य मामिति प्राह यद्येवं पुण्यवानहम्

नारद म्हणाले—हे ऐकून तो पत्नीसमवेत अंतःकरणी आनंदाने भरून गेला. मला प्रणाम करून तो म्हणाला, “जर मी खरोखरच असा पुण्यवान असेन…”

Verse 2

पुनः किंचित्प्रवक्ष्यामि पुत्र्या मे दक्षिणः करः । उत्तानः कारणं किं तच्छ्रोतुमिच्छामि नारद

“पुन्हा थोडेसे सांगतो: माझ्या कन्येचा उजवा हात वर उघडा (उत्तान) आहे—त्याचे कारण काय? हे नारद, ते मला ऐकायचे आहे.”

Verse 3

इति पृष्टोऽस्मि शैलेन प्रावोचं कारणं तदा । सर्वदैव करो ह्यस्याः सर्वेषां प्राणिनां प्रति

अशा रीतीने शैलराजाने विचारल्यावर मी तेव्हा कारण सांगितले—तिचा कर सदा सर्व प्राणिमात्रांप्रती करुणेने पुढे असतो।

Verse 4

अभयस्य प्रदाताऽसावुत्तानस्तु करस्ततः । एषा भार्या जगद्भर्तुर्वृषांकस्य महीधर

म्हणून तो उन्नत कर अभय देणारा आहे। हे महीधर! ही जगद्भर्ता वृषांक (शिव) यांची पत्नी आहे।

Verse 5

जननी सर्वलोकस्य भाविनी भूतभाविनी । तद्यथा शीघ्रमेवैषा योगं यातु पिनाकिना

ती सर्व लोकांची जननी—कल्याणकारिणी, सर्व भूतांची हितकारिणी आहे। म्हणून ही शुभा पिनाकी (शिव) यांच्याशी शीघ्र योग प्राप्त करो।

Verse 6

त्वया विधेयं विधिवत्तथा शैलेन्द्रसत्तम । अस्त्यत्र सुमहतकार्यं देवानां हिमभूधर

हे शैलेंद्रश्रेष्ठ! तुला विधिपूर्वक तसेच करणे आवश्यक आहे। हे हिमभूधर! येथे देवांचे अत्यंत महान कार्य आहे।

Verse 7

इति प्रोच्य तमापृच्छ्य प्रावोचं वासवाय तत् । मम भूयस्तु कर्तव्यं तन्मया कृतमेव हि

असे बोलून त्यांना निरोप देऊन मी तो विषय वासव (इंद्र) यांना सांगितला। माझ्याकडून पुढे जे करावयाचे होते, ते मी आधीच केले होते।

Verse 8

किं तु पंचशरः प्रेर्यः कार्यशेषेऽत्र वासव । इत्यादिश्य गतश्चाहं तारकं प्रति फाल्गुन

परंतु हे वासवा! या कार्याच्या उरलेल्या भागासाठी पंचशर कामदेवाला प्रवृत्त करणे आवश्यक आहे. असे सांगून, हे फाल्गुना, मी तारकाकडे निघालो।

Verse 9

कलिप्रियत्वात्तस्यैनमर्थं कथयितुं स्फुटम् । हिमाद्रिरपि मे वाक्यप्रेरितः पार्वतीं प्रति

त्याच्या कलि-प्रिय स्वभावामुळे तो हेतू त्याला स्पष्ट सांगणे कठीण झाले. आणि माझ्या वचनांनी प्रेरित होऊन हिमाद्रीही पार्वतीकडे प्रवृत्त झाले।

Verse 10

भवस्याराधनां कर्तुं ससखीमादिशत्तदा । सा तं परिचचारेशं तस्या दृष्ट्वा सुशीलताम्

तेव्हा त्याने तिला सखीसमवेत भव (शिव) यांची आराधना करण्यास आज्ञा केली. ती त्या ईश्वराची सेवा करू लागली; तिची सुशीलता पाहून (ईश) प्रसन्न झाले।

Verse 11

पुष्पतोयफलाद्यानि नियुक्ता पार्वती व्यधात् । महेन्द्रोपि च मद्वाक्यात्स्मरं सस्मार भारत

नियुक्त झाल्यावर पार्वतीने पुष्प, जल, फळ इत्यादीची तयारी केली. आणि हे भारता! माझ्या वचनांमुळे महेंद्रानेही स्मर (कामदेव) याचे स्मरण केले।

Verse 12

स च तत्स्मरणं ज्ञात्वा वसंतरतिसंयुतः । चूतांकुरास्त्रःऋ सहसा प्रादुरासीन्मनोभवः

आणि तो (कामदेव) आपले स्मरण झाले हे जाणून, वसंत व रतीसह, आंब्याच्या कळ्यांचे अस्त्र धारण करून, सहसा प्रकट झाला—मनोज देव।

Verse 13

तमाह च वचो धीमान्स्मरन्निव च तं स्पृशन् । उपदेशेन बहुना किं त्वां प्रति रतिप्रिय

तेव्हा त्या धीमानाने त्याला जणू स्मरण करून देत आणि सौम्य स्पर्श करीत म्हटले— “हे रतिप्रिये, तुला फार उपदेश कशाला?”

Verse 14

चित्ते वससि तेन त्वं वेत्सि भूतमनोगतम् । तथापि त्वां वदिष्यामि स्वकार्यपरतां स्मरन्

तू चित्तात वास करतोस; म्हणून जे घडले व जे घडणार आहे ते तुला ठाऊक आहे. तरीही तुझी स्वकार्यपरता स्मरून मी तुला सांगतो.

Verse 15

ममैकं सुमहत्कार्यं कर्तुमर्हसि मन्मथ । महेश्वरं कृपानाथं सतीभार्यावियोजितम्

माझे एक अत्यंत महान कार्य आहे, हे मन्मथ—ते तुला करणे योग्य आहे. कृपानाथ महेश्वर सतीपत्नीपासून वियोगित झाले आहेत.

Verse 16

संयोजय पुनर्देव्या हिमाद्रिगृहजातया । देवी देवश्च तुष्टौ ते करिष्यत इहेप्सितम्

हिमाद्रीच्या गृही जन्मलेल्या देवी (पार्वती) सोबत त्यांना पुन्हा जोड. देवी व देव प्रसन्न झाले तर ते इथे तुझे इप्सित साध्य करतील.

Verse 17

मदन उवाच । अलीकमेतद्देवेन्द्र स हि देवस्य पोरतिः । नान्यासादयितव्यानि तेजांसि मुनरब्रवीत्

मदन म्हणाला— “हे देवेन्द्र, हे निष्फळ आहे; कारण तो देव (शिव) यांचा पूर्वसहचर आहे. मुनिंनी सांगितले आहे की अशी दिव्य तेजे अन्यथा जवळ जाऊन छेडू नयेत।”

Verse 18

वेदान्तेषु च मां विप्रा गर्हसंयति पुनःपुनः । महाशनो महापाप्मा कामोऽयम नलो गहान्

वेदान्तांतही विप्र मला पुन्हा पुन्हा निंदितात—“हा काम महाभक्षक, महापापी; अग्नीप्रमाणे घरे गिळून भस्म करतो।”

Verse 19

आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनां नित्यवैरिणा । तस्मादयं सदा त्याज्यः कामऽहिरिव सत्तमैः

या (काम) रूपी नित्य वैऱ्यामुळे ज्ञानीजनांचे ज्ञान आच्छादित होते. म्हणून सत्तमांनी हा काम सदा टाकून द्यावा—सर्पाप्रमाणे।

Verse 20

एवं शीलस्य मे कस्मात्प्रतुष्यति महेश्वरः । मद्यपस्येव पापस्य वासुदेवो जगद्गुरः

माझा स्वभाव असा असताना महेश्वर माझ्यावर कसे प्रसन्न होतील? जसा पापी मद्यपावर जगद्गुरु वासुदेव कसा प्रसन्न होईल?

Verse 21

इंद्र उवाच । मैवं ब्रूहि महाभाग त्वां विनाकः पुमान्भुवि । धर्ममर्थं तथा कामं मोक्षं वा प्राप्तुमीश्वरः

इंद्र म्हणाला—हे महाभाग, असे बोलू नकोस. तुझ्यावाचून पृथ्वीवर कोण पुरुष धर्म, अर्थ, काम किंवा मोक्ष प्राप्त करण्यास समर्थ होईल?

Verse 22

यत्किंचित्साध्यते लोके मूलं तस्य च कामना । कथं कामं विनिंदति तस्मात्ते मोक्षसाधकाः

जगात जे काही साध्य होते त्याचे मूळ कामना आहे. मग कामाची निंदा कशी करावी? म्हणून मोक्षसाधकही (सूक्ष्म रूपाने) तिचाच आश्रय घेतात।

Verse 23

सत्यं चापि श्रुतेर्वाक्यं तव रूपं त्रिधागतम् । तामसं राजसं चैव सात्त्विकं चापि मन्मथ

श्रुतीचे वचन खरोखरच सत्य आहे—हे मन्मथ! तुझे रूप त्रिविध आहे: तामस, राजस आणि सात्त्विक।

Verse 24

अमुक्तितः कामनया रूपं तत्तामसं तव । सुखबुद्ध्या स्पृहा या च रूपं तद्राजसं तव

अमुक्ती (बंधनबुद्धी) पासून उत्पन्न होणारी कामना हे तुझे तामस रूप आहे. आणि सुखबुद्धीतून उठणारी स्पृहा हे तुझे राजस रूप आहे.

Verse 25

केवलं यावदर्थार्थं तद्रूपं सात्त्विकं तव । तत्ते रूपत्रयमिदं ब्रूहि नोपासते हि के

केवळ कार्यसिद्धीसाठी जितकी आवश्यकता तितकीच इच्छा—हे तुझे सात्त्विक रूप आहे. तुझे हे त्रिरूप सांग; असा कोण आहे की जो तुझी उपासना करीत नाही?

Verse 26

त्वं साक्षात्परमः पूज्यः कुरु कार्यमिदं हि नः । अथ वा पीडितान्दृष्ट्वा सामान्यानपि पंडिताः । स्वप्राणैरपि त्रायांति परमेतन्महाफलम्

तू साक्षात् परम पूज्य आहेस—आमचे हे कार्य सिद्ध कर. कारण पंडितही सामान्य जनांना पीडित पाहून, स्वतःच्या प्राणांचीही पर्वा न करता त्यांचे रक्षण करतात; याचे फळ परम महान आहे.

Verse 27

इति संचिंत्य कार्यं त्वं सर्वथा कुरु तत्स्फुटम्

असे चिंतन करून, ते कार्य तू सर्वथा—स्पष्टपणे व निश्चयाने—करून टाक.

Verse 28

इत्या कर्ण्य तथेत्युक्त्वा वसंतरतिसंयुतः । पिकादिसैन्यसंपन्नो हिमाद्रिं प्रययौ स्मरः

हे ऐकून स्मर (कामदेव) ‘तथास्तु’ असे म्हणाला. मग वसंत व रती यांच्यासह, कोकिळा इत्यादींच्या सैन्याने युक्त होऊन तो हिमाद्री (हिमालय) कडे निघाला.

Verse 29

तत्रापश्यत शंभोः स पुण्यमाश्रममंडलम् । नानावृक्षसमाकीर्णं शांतसत्त्वसमाकुलम्

तेथे स्मराने शंभूंचे पुण्य आश्रममंडल पाहिले—नानाविध वृक्षांनी भरलेले आणि शांत स्वभावाच्या सत्त्वांनी परिपूर्ण.

Verse 30

तत्रापश्यत्त्रिनेत्रस्य वीरकंनाम द्वारपम् । यथा साक्षान्महेशानं गणआंश्चायुतशोऽस्य च

तेथे त्याने त्रिनेत्रधारी प्रभूचा ‘वीरक’ नावाचा द्वारपाल पाहिला; तसेच जणू साक्षात् महेशानच, असे असंख्य गणही पाहिले.

Verse 31

ददर्श च महेशानं नासाग्रकृतलोचनम् । देवदारुद्रुमच्छायावेदिका मध्यमाश्रितम् । समाकायं सुखासीनं समाधिस्थं महेश्वरम्

त्याने महेशान पाहिला—ज्यांची दृष्टी नासाग्रावर स्थिर होती. देवदारू वृक्षांच्या छायेत असलेल्या वेदिकेच्या मध्यभागी, समभावाने सुखासनात बसलेले, समाधिस्थ महेश्वर त्याने पाहिले.

Verse 32

निस्तरंगं विनिर्गृह्य स्थितमिंद्रियगोचरान् । आत्मानमात्मना देवं प्रविष्टं तपसो निधिम्

इंद्रियांचे विषय आवरून आणि मन तरंगरहित करून, तो आत्म्यात स्थिर राहिला—आणि आत्म्यानेच तपस्येच्या निधिरूप देवामध्ये प्रविष्ट झाला.

Verse 33

तं तथाविधमालोक्य सोंतर्भेदाय यत्नवान् । भ्रमरध्वनिव्याजेन विवेश मदनो मनः

त्याला त्या अवस्थेत पाहून, अंतःसमाधीचा भंग करण्यास उद्यत मदन भ्रमरनादाच्या बहाण्याने मनात शिरला।

Verse 34

एतस्मिन्नंतरे देवो विकासितविलोचनः । सस्मार नगराजस्य तनयां रक्तमानसः

तेवढ्यात देवाने नेत्र उघडले; आणि अनुरागाने रंजलेल्या मनाने पर्वतराजाची कन्या आठवली।

Verse 35

निवेदिता वीरकेण विवेश च गिरेः सुता । तस्मिन्काले महाभागा सदा यद्वदुपैति सा

वीरकाने निवेदन केल्यावर गिरिराजाची कन्या आत आली. त्या वेळी ती महाभागा नेहमीप्रमाणे आपल्या रीतिने पुढे आली।

Verse 36

ततस्तस्यां मनः स्वीयमनुरक्तमवेक्ष्य च । निगृह्य लीलया देवः स्वकं पृष्ठमवैक्षत । तावदापूर्णधनुषमपश्यत रतिप्रियम्

मग तिच्याकडे आपले मन अनुरक्त झालेले पाहून देवाने ते लीलया आवरले आणि मागे पाहिले. तेवढ्यात धनुष्य पूर्ण ताणलेला रतीप्रिय मदन दिसला।

Verse 37

तन्नाशकृपया देवो नानास्थानेषु सोऽगमत् । तावत्पस्यति पृष्ठस्तमाकृष्य धनुषः शरम्

त्याचा नाश होऊ नये या करुणेने देव अनेक ठिकाणी गेला; तरीही मागे पाहता तो धनुष्यावरून बाण ओढताना दिसत राहिला।

Verse 38

स नदीः पर्वताश्चैव आश्रमान्सरसीस्तथा । परिभ्रमन्महादेवः पृष्ठस्थं तमवैक्षत

तो नद्या, पर्वत, आश्रम आणि सरोवरांतून परिभ्रमण करीत राहिला; आणि महादेव जिथे जिथे फिरला, तिथे तिथे त्याला आपल्या पाठीमागेच स्थित पाहत राहिला।

Verse 39

जगत्त्रयं परिभ्रम्य पुनरागात्स्वमाश्रमम् । पृष्ठस्थमेव तं वीक्ष्य निःश्वासं मुमुचे हरः

त्रैलोक्य परिभ्रमण करून तो पुन्हा आपल्या आश्रमात आला। तो अजूनही पाठीमागेच आहे असे पाहून हर (शिव) यांनी एक दीर्घ निःश्वास सोडला।

Verse 40

ततस्तृतीयनेत्रोत्थवह्निना नाकवासिनाम् । क्रोशतां गमितः कामो भस्मत्वं पांडुनंदन

मग तृतीय नेत्रातून उत्पन्न झालेल्या अग्नीने, स्वर्गवासी आक्रोश करीत असताना, कामदेव भस्म झाला—हे पांडुनंदना।

Verse 41

सस तु तं भस्मसात्कृत्वा हरनेत्रोद्भवोऽनलः । व्यजृंभत जगद्दग्धुं ज्वालापूरितदिङ्मुखः

त्याला भस्मसात करून, हराच्या नेत्रातून उत्पन्न झालेला तो अनल जणू संपूर्ण जग दग्ध करावयास भडकून उठला; सर्व दिशांचे मुख ज्वालांनी भरून गेले।

Verse 42

ततो भवो जगद्धेतोर्व्यभजज्जातवेदसम् । साहंकारे जने चंद्रे सुमनस्सु च गीतके

मग जगत्कारण भव (शिव) यांनी त्या जातवेदस्-अग्नीचे विभाजन केले—अहंकारात, जनांमध्ये, चंद्रात, सुमनांत (पुष्पांत) आणि गीतात।

Verse 43

भृंगेषु कोकिलास्येषु विहारेषु स्मरानलम् । तत्प्राप्तौ स्नेहसंयुक्तं कामिनां हृदयं किल

भुंग्यांत, कोकिळेच्या कंठात आणि विहार-उद्यानांत स्मराची अग्नी वास करते. ती प्राप्त होताच कामिनांचे हृदय खरेच स्नेहबंधनाने बांधले जाते.

Verse 44

ज्वालयत्यनिशं सोऽग्निर्दुश्चिकित्स्योऽसुखावहः । विलोक्य हरनिःश्वासज्वालाभस्मीकृतं स्मरम्

तोच अग्नी अखंड जळत राहतो—उपचारास कठीण आणि दुःखदायक. विशेषतः हराच्या (शिवाच्या) निःश्वास-ज्वाळांनी भस्म झालेला स्मर पाहिल्यावर.

Verse 45

विललाप रतिर्द्दीना मधुना बंधुना सह । विलपंती सुबहुशो मधुना परिसांत्विता

अतिशय दीन रती आपल्या बंधु मधूसह विलाप करू लागली. ती वारंवार रडत असता मधूने तिला सांत्वन केले.

Verse 46

रत्याः प्रलापमाकर्ण्य देवदेवो वृषध्वजः । कृपया परया प्राह कामपत्नीं निरीक्ष्य च

रतीचा प्रलाप ऐकून देवाधिदेव वृषध्वज (शिव) यांनी कामपत्नीला पाहिले आणि परम कृपेने बोलले.

Verse 47

अमूर्तोऽपि ह्ययं भद्रे कार्यं सर्वं पतिस्तव । रतिकाले ध्रुवं बाले करिष्यति न संशयः

हे भद्रे! आता तुझा पती अमूर्त असला तरी तो सर्व कार्य सिद्ध करील. हे बाले! रतिकाळी तो नक्कीच करील—यात संशय नाही.

Verse 48

यदा विष्णुश्च भविता वसुदेवात्मजो विभुः । तदै तस्य सुतो यः स्यात्सपतिस्ते भविष्यति

जेव्हा सर्वशक्तिमान भगवान विष्णु वसुदेवाचा पुत्र म्हणून प्रकट होतील, तेव्हा त्यांचा जो पुत्र जन्मेल तोच तुझा पती होईल।

Verse 49

सा प्रणम्य ततो रुद्रमिति प्रोक्ता रतिस्ततः । जगाम स्वेच्छया गत्या वसंतादिभिरन्विता

असा उपदेश मिळाल्यावर रतीने रुद्राला प्रणाम केला आणि मग वसंत इत्यादींसह, आपल्या इच्छेनुसार गतीने ती निघून गेली।