Adhyaya 22

Verse 1

नारद उवाच । एवं विप्रकृता देवा महेंद्रसहितास्तदा । ययुः स्वायंभुवं दाम मर्करूपमुपाश्रिताः

नारद म्हणाले—अशा रीतीने पीडित व अपमानित देवगण, महेंद्रासह, तेव्हा स्वयंभू प्रभूच्या धामास गेले, मर्कट-रूप धारण करून (छद्मवेषाने)।

Verse 2

ततश्च विस्मितो ब्रह्मा प्राह तान्सुरपुंगवान् । स्वरूपेणेह तिष्ठध्वं नात्र वस्तारकाद्भयम्

तेव्हा विस्मित ब्रह्मदेवांनी देवश्रेष्ठांना म्हटले— “तुम्ही आपल्या-आपल्या स्वरूपातच येथे स्थिर रहा; या स्थानी तारकाचा भय नाही.”

Verse 3

ततो देवाः स्वरूपस्थाः प्रम्लानवदनांबुजाः । तुष्टुवुः प्रणताः सर्वे पितरं पुत्रका यथा

मग देव आपल्या-आपल्या स्वरूपात स्थिर झाले; त्यांची कमलमुखे म्लान राहिली नाहीत. सर्वांनी नम्र होऊन, पुत्र जसे पित्याची स्तुती करतात तसे, त्यांची स्तुती केली.

Verse 4

नमो जगत्प्रसूत्यै ते हेतवे पालकाय च । संहर्त्रे च नमस्तुभ्यं तिस्रोऽवस्थास्तव प्रभो

जगाच्या उत्पत्तीच्या कारणरूप तुला नमस्कार, पालनकर्त्या रूपालाही नमस्कार; संहारकर्त्या रूपालाही प्रणाम. हे प्रभो, या तिन्ही अवस्था तुझ्याच आहेत.

Verse 5

त्वमपः प्रथमं सृष्ट्वा तासु वीर्यमवासृजः । तदण्डमभवद्धैमं यस्मिल्लोकाश्चराचराः

तू प्रथम जलाची सृष्टी केलीस आणि त्यात आपले तेज प्रविष्ट केलेस. त्यातून सुवर्णमय ब्रह्मांड उत्पन्न झाले, ज्यात चराचर सर्व लोक आहेत.

Verse 6

वेदेष्वाहुर्विराड्रूपं त्वामेकरूपमीदृशम् । पातालं पादमूलं च पार्ष्णिपादे रसातलम्

वेदांमध्ये तुला अशा एकमेव विराट्-रूपात वर्णिले आहे. पाताळ तुझ्या पादमूळी आहे आणि रसातळ तुझ्या पार्ष्णी व पादप्रदेशी आहे.

Verse 7

महातलं चास्य गुल्फौ जंघे चापि तलातलम् । सुतलं जानुनी चास्य ऊरू च वितलातले

त्यांच्या गुल्फांमध्ये महातल, जंघांमध्ये तलातल; गुडघ्यांत सुतल आणि मांड्यांत वितल लोक स्थित आहे.

Verse 8

महीतलं च जघनं नाभिश्चास्य नभस्तलम् । ज्योतिः पदमुरः स्थानं स्वर्लोको बाहुरुच्यते

त्यांचे जघन महीतल, नाभी नभस्तल; उरःस्थळ ज्योतिःपद आणि बाहू स्वर्लोक असे म्हटले आहे.

Verse 9

ग्रीवा महश्चवदनं जनलोकः प्रकीर्त्यते । ललाटं च तपोलोकः शीर्ष सत्यमुदाहृतम्

त्यांची ग्रीवा महर्लोक, मुख जनलोक म्हणून कीर्तित; ललाट तपोलोक आणि शिर सत्यलोक असे उदाहृत आहे.

Verse 10

चन्द्रसूर्यौ च नयने दिशः श्रोत्रे नासिकाश्विनौ । आत्मानं ब्रह्मरंध्रस्थमाहुस्त्वां वेदवादिनः

चंद्र-सूर्य हे तुझे दोन नेत्र, दिशा तुझे कर्ण; अश्विनीकुमार तुझी नासिका. वेदवेत्ते म्हणतात—तू ब्रह्मरंध्रस्थ आत्मा आहेस.

Verse 11

एवं ये ते विराड्रूपं संस्मरंत उपासते । जन्मबन्धविनिर्मुक्ता यांति त्वां परमं पदम्

जे असे तुझे विराट्‌रूप स्मरून उपासना करतात, ते जन्मबंधनातून मुक्त होऊन तुझे परम पद प्राप्त करतात.

Verse 12

एवं स्थूलं प्राणिमध्यं च शूक्ष्मं भावेभावे भावितं त्वां गृणंति । सर्वत्रस्थं त्वामतः प्राहुर्वेदास्तस्मै तुभ्यं पदम्ज इद्विधेम

अशा रीतीने ते तुला स्थूलरूपाने, प्राण्यांच्या अंतरी वसणाऱ्या अंतर्यामी रूपाने, आणि प्रत्येक भावस्थितीत चिंतिलेल्या सूक्ष्मरूपाने स्तवितात. म्हणून वेद तुला सर्वत्रस्थित म्हणतात; हे पद्मासनज, तुला हे स्तुतीकर्म अर्पण करीत आहोत.

Verse 13

एवं स्तुतो विरंचिस्तु कृपयाभिपरिप्लुतः । जानन्नपि तदा प्राह तेषामाश्वासहेतवे

अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर विरंचि (ब्रह्मा) करुणेने परिप्लुत झाले. सर्व जाणूनही, त्यांना धीर देण्यासाठी त्यांनी तेव्हा वचन उच्चारले.

Verse 14

सर्वे भवन्तो दुःखार्ताः परिम्लानमुखांबुजाः । भ्रष्टायुदास्तथाऽकस्माद्भ्रष्टा भरणवाससः

तुम्ही सर्व दुःखाने व्याकुळ आहात; तुमची कमळासारखी मुखे म्लान झाली आहेत. तुमची आयुधे गळून पडली आहेत, आणि अचानक तुमचे अलंकार व वस्त्रेही सुटून गेली आहेत.

Verse 15

ममैवयं कृतिर्देवा भवतां यद्वडम्बना । यद्वैराजशरीरे मे भवन्तो बाहुसंज्ञकाः

हे देवांनो, तुमची ही विडंबना खरे तर माझ्याच कृत्याने झाली आहे; कारण माझ्या वैराज (विराट) शरीरात तुम्ही माझ्या ‘बाहू’ म्हणून ओळखले जाता.

Verse 16

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं धार्मिकं चोर्जितं महत् । तत्रासीद्बाहुनाशो मे बाहुस्थाने च ते मम

जिथे-जिथे विभूतीसंपन्न, धर्मनिष्ठ, बलवान व महान असे कोणतेही सत्त्व होते, तिथे माझ्या बाहूंचा नाश झाला; आणि माझ्या बाहूंच्या स्थानी असलेले तुम्हीही आघातग्रस्त झालात.

Verse 17

तन्नूनं मम भग्नौ च बाहू तेन दुरात्मना । येन चोपहृतं देवास्तन्ममाख्यातु मर्हथ

निश्चितच त्या दुरात्म्याने माझे दोन्ही बाहू मोडले आहेत आणि देवांनाही पीडित केले आहे. हे कृत्य कोणी केले ते मला सांगणे तुम्हांस उचित आहे।

Verse 18

देवा ऊचुः । योऽसौ वज्रांगतनयस्त्वया दत्तवरः प्रभो । भृशं विप्रकृतास्तेन तत्त्वं जानासि तत्त्वतः

देव म्हणाले—हे प्रभो! तो वज्राङ्गाचा पुत्र आहे, ज्याला आपण वर दिला होता. त्याने आम्हांस अत्यंत त्रास दिला आहे; तरी आपण तत्त्व तत्त्वतः जाणता।

Verse 19

यत्तन्महीसमुद्रस्य तटं शार्विकतीर्थकम् । तदाक्रम्य कृतं तेन मरुभूमिसमं प्रभोः

हे प्रभो! महासागराचा जो ‘शार्विक तीर्थ’ नावाचा तट आहे, तो त्याने तुडवून मरुभूमीसारखा करून टाकला आहे।

Verse 20

ऋद्धयः सर्वदेवानां गृहीतास्तेन सर्वतः । महाभूतस्वरूपेण स एव च जगत्पतिः

त्याने सर्व बाजूंनी सर्व देवांची ऋद्धी-समृद्धी हिरावून घेतली आहे; आणि महाभूतांचे स्वरूप धारण करून तोच जगत्पती झाला आहे।

Verse 21

चंद्रसूर्यौ ग्रहास्तारा यच्चान्यद्देवपक्षतः । तच्च सर्वं निराकृत्य स्थापितो दैत्यपक्षकः

चंद्र-सूर्य, ग्रह-तारे आणि देवपक्षाचे जे काही होते ते सर्व त्याने दूर करून टाकले; आणि दैत्यपक्षाचे प्रभुत्व स्थापित केले।

Verse 22

वयं च विधृता स्तेन बहूपहसितास्तथा । प्रसादान्मुक्ताश्च कथंचिदिव कष्टतः

आम्हीही त्याने पकडले गेलो आणि वारंवार उपहासिले गेलो; केवळ तुमच्या प्रसादानेच आम्ही कसाबसा, मोठ्या कष्टाने, सुटलो।

Verse 23

तद्वयं शरणं प्राप्ताः पीडिताः क्षुत्तृषार्दिताः । धर्मरक्षा कराश्चेति संचिंत्य त्रातुमर्हसि

म्हणून आम्ही शरण आलो आहोत—पीडित, भूक-तहानें व्याकुळ. तुम्ही धर्मरक्षक आहात असे चिंतून, आम्हांला वाचविणे तुम्हांस योग्य आहे।

Verse 24

इत्युक्तः स्वात्मभूर्देवः सुरैर्दैत्यविचेष्टितम् । सुरानुवाच भगवानतः संचिंत्य तत्त्वतः

सुरांनी दैत्यांच्या दुष्कृत्यांचे निवेदन केल्यावर, स्वयम्भू भगवान् ब्रह्मदेव तत्त्वतः विचार करून देवांना म्हणाले।

Verse 25

अवध्यस्तारको दैत्यः सर्वैरपि सुरासुरैः । यस्य वध्यश्च नाद्यापि स जातो भगवान्पुनः

तारक दैत्य सर्व देव-दानवांनाही अवध्य आहे; पण तोच भगवान् पुन्हा प्रकट झाला आहे—जो त्याच्या वधासाठी नियत आहे, जरी तो वध आजवर झाला नाही।

Verse 26

मया च वरदानेन च्छन्दयित्वा निवारितः

आणि माझ्याकडून वरदान देऊन त्याला संतुष्ट करून आवरले गेले।

Verse 27

तपसा स हिदीप्तोऽभूत्त्रैलोक्यदहनात्मकः । स च वव्रे वधं दैत्यः शिशतः सप्तवासरात्

तपस्येने तो प्रज्वलित झाला, त्रैलोक्य दहन करण्यास समर्थ असा। त्या दैत्याने वर मागितला की सात दिवसांच्या शिशूकडूनच माझा वध व्हावा।

Verse 28

स च सप्तदिनो बालः शंकराद्यो भविष्यति । तारकस्य च वीरस्य वधकर्ता भविष्यति

आणि तो सात दिवसांचा बालक शंकरापासून उत्पन्न होऊन अग्रगण्य ठरेल; तोच वीर तारकाचा वध करणारा होईल.

Verse 29

सतीनामा तु या देवी विनष्टा दक्षहेलया । सा भविष्यति कल्याणी हिमाचलशरीरजा

सती नावाची जी देवी दक्षाच्या अपमानामुळे विनष्ट झाली, तीच पुन्हा कल्याणी होऊन हिमाचलाची कन्या म्हणून जन्म घेईल.

Verse 30

शंकरस्य च तस्याश्च यत्नः कार्यः समागमे । अहमप्यस्य कार्यस्य शेषं कर्ता न संशयः

शंकर आणि तिच्या समागमासाठी निश्चयाने प्रयत्न करावा. आणि या कार्याचा उरलेला भाग मीही पूर्ण करीन—यात संशय नाही.

Verse 31

इत्युक्तास्त्रिदशास्तेन साक्षात्कलयोनिना । जग्मुर्मेरुं प्रणम्येशं मर्करूपेण संवृताः

युगांचा आदिस्रोत साक्षात् ब्रह्म्याने असे सांगितल्यावर त्रिदेवगण मेरूला गेले. ईश्वराला प्रणाम करून ते वानररूप धारण करून गुप्तपणे निघाले.

Verse 32

ततो गतेषु देवेषु ब्रह्मा लोकपितामहः । निशां सस्मार भगवान्स्वां तनुं पूर्वसंभवाम्

देव निघून गेल्यावर लोकपितामह भगवान् ब्रह्मदेवांनी पूर्वकाळी उत्पन्न झालेली आपलीच तनु—देवी रात्रि—यांचे स्मरण केले।

Verse 33

ततो भगवती रात्रिरुपतस्थे पितामहम् । तां विविक्ते समालोक्य तथोवाच विभावरीम्

त्यानंतर भगवती देवी रात्रि पितामहाजवळ उपस्थित झाली. तिला एकांतस्थानी पाहून ब्रह्मदेवांनी विभावरीला असे म्हटले.

Verse 34

विभावरि महाकार्यं विबुधानामुपस्थितम् । तत्कर्तव्यं त्वया देवि श्रृणु कार्यस्य निश्चयम्

हे विभावरी! देवतांचे एक महान कार्य उपस्थित झाले आहे. हे देवी, ते तुलाच करावयाचे आहे—या कार्याचा निश्चय ऐक.

Verse 35

तारकोनाम दैत्येंद्रः सुरकेतुरनिर्ज्जितः । तस्याभावाय भगवाञ्जनयिष्यति यं शिवः

तारक नावाचा एक दैत्येंद्र आहे, देवशत्रूंचा ध्वज, अजिंक्य. त्याच्या विनाशासाठी भगवान् शिव एक (पुत्र) उत्पन्न करतील.

Verse 36

सुतः स भविता तस्य तारकस्यांतकारकः । अहं त्वादौ यदा जातस्तदापश्यं पुरःस्थितम्

तो पुत्र तारकाच्या अंताचा कारणीभूत ठरेल. आणि मी जेव्हा आदौ जन्मलो, तेव्हा (त्या प्रभूला) माझ्या समोर उभे पाहिले.

Verse 37

अर्धनारीश्वरं देवं व्याप्य विश्वमवस्थितम् । दृष्ट्वा तमब्रुवं देवं भजस्वेति च भक्तितः

विश्वात व्यापून स्थित असलेल्या अर्धनारीश्वर देवाचे मी दर्शन घेतले. त्या प्रभूला पाहून मी भक्तिभावाने म्हणालो—“त्याचेच भजन करा.”

Verse 38

ततो नारी पृथग्जाता पुरुषश्च तथा पृथक् । तस्याश्चैवांशजाः सर्वाः स्त्रियस्त्रिभुवने स्मृताः

त्यानंतर नारी वेगळी उत्पन्न झाली आणि पुरुषही तसाच वेगळा उत्पन्न झाला. त्रिलोकीतील सर्व स्त्रिया तिच्या अंशातून उत्पन्न झाल्या असे मानले जाते.

Verse 39

एकादश च रुद्राश्च पुरुषास्तस्य चांशजाः । तां नारीमहामालोक्य पुत्रं दक्षमथा ब्रवम्

आणि एकादश रुद्र तसेच अन्य पुरुषगण त्याच्या अंशातून उत्पन्न झाले. त्या महान नारीला पाहून मी माझ्या पुत्र दक्षाला म्हणालो.

Verse 40

भजस्व पुत्रीं जगती ममापि च तवापि च । पुंदुःखनकात्त्रात्री पुत्री ते भाविनी त्वियम्

हे जगत्पते! या कन्येचा आदराने स्वीकार करून पालन कर; ती माझीही आहे आणि तुझीही. ही तुझी कन्या होईल आणि देहधारींच्या दुःख-संतापातून तारिणी ठरेल.

Verse 41

एवमुक्तो मया दक्षः पुत्रीत्वे परि कल्पिताम् । रुद्राय दत्तवान्भक्त्या नाम दत्त्वा सतीति यत्

माझे असे बोलणे ऐकून दक्षाने तिला कन्या म्हणून स्वीकारले. नंतर भक्तिभावाने तिला रुद्राला अर्पण करून तिचे नाव ‘सती’ असे ठेवले.

Verse 42

ततः काले चं कस्मिंश्चिदवमेने च तां पिता । मुमूर्षुः पापसंकल्पो दुरात्मा कुलकज्जलः

नंतर काही काळाने तिच्या पित्याने तिचा अपमान केला. पापसंकल्पी, दुष्टबुद्धी व कुलाला काळिमा लावणारा तो तिरस्काराने वागला.

Verse 43

ये रुद्रं नैव मन्यंते ते स्फुटं कुलकज्जलाः । पिशाचास्ते दुरात्मानो भवंति ब्रह्मराक्षसाः

जे रुद्राला मानत नाहीत ते खरेच कुलाला काळिमा आहेत. असे दुरात्मे पिशाच होऊन पुढे ब्रह्मराक्षस बनतात.

Verse 44

अवमानेन तस्यापि यथा देवी जहौ तनुम् । यथा यज्ञः स च ध्वस्तो भवेन विदितं हि ते

त्याच्या अपमानामुळे देवीने जशी देहत्याग केला, तसाच तो यज्ञही भव (शिव) यांनी ध्वस्त केला—हे तुला ज्ञातच आहे.

Verse 45

अधुना हिमशैलस्य भवित्री दुहिता च सा । महेश्वरं पतिं सा च पुनः प्राप्स्यति निश्चितम्

आता ती हिमालयाची कन्या होईल, आणि ती निश्चयाने पुन्हा महेश्वराला पती म्हणून प्राप्त करील.

Verse 46

तदिदं च त्वया कार्यं मेनागर्भे प्रविश्य च । तस्याश्छविं कुरु कृष्णां यथा काली भवेत्तु सा

म्हणून तुला हे करावे लागेल—मेनेच्या गर्भात प्रवेश करून तिची कांती कृष्ण (श्याम) कर, जेणेकरून ती काली होईल.

Verse 47

यदा रुद्रोपहसिता तपस्तप्स्यति सा महत् । समाप्तनियमा देवी यदा चोग्रा भविष्यति

जेव्हा रुद्राविषयी उपहास झाल्याने प्रेरित होऊन ती महादेवी महान तप आरंभते—आणि जेव्हा देवी आपले व्रत-नियम पूर्ण करून उग्र संकल्पाने दृढ होते…

Verse 48

स्वयमेव यदा रूपं सुगौरं प्रतिपत्स्यते । विरहेण हरश्चास्या मत्वा शून्यं जगत्त्रयम्

जेव्हा ती स्वतःच अतिशय गौर, परम सुंदर रूप पुन्हा प्राप्त करते, तेव्हा तिच्या विरहाने हरही त्रिलोकीला शून्यवत् मानतो।

Verse 49

तस्यैव हिमशैलस्य कंदरे सिद्धसेविते । प्रतीक्षमाणस्तां देवीमुग्रं संतप्स्यते तपः

त्याच हिमशैलाच्या सिद्ध-सेवित गुहेत देवीची वाट पाहत तो उग्र तप आचरेल।

Verse 50

तयोः सुतप्ततपसोर्भविता यो महान्सुतः । भविष्यति स दैत्यस्य तारकस्य निवारकः

त्या दोघांच्या अत्यंत तप्त तपातून एक महान पुत्र जन्मेल; तोच दैत्य तारकाचा निवारक व विनाशक ठरेल।

Verse 51

तपसो हि विना नास्ति सिद्धिः कुत्रापि शोभने । सर्वासां कर्मसिद्धीनां मूलं हि तप उच्यते

हे शोभने! तपाविना कुठेही सिद्धी नाही; सर्व कर्मसिद्धींचे मूळ तपच आहे असे सांगितले आहे।

Verse 52

त्वयापि दानवो देवि देहनिर्गतया तदा । चंडमुंडपुरोगाश्च हंतव्या लोकदुर्जयाः

हे देवी, त्या वेळी तूही देहातून प्रकट होऊन चंड-मुंडांच्या पुढे असलेल्या, लोकांना अजिंक्य अशा दानवांचा वध करावास।

Verse 53

यस्माच्चंडं च मुंडं च त्वं देवि निहनिष्यसि । चामुंडेति ततो लोके ख्याता देवि भविष्यसि

हे देवी, तू चंड आणि मुंड या दोघांचा वध करशील; म्हणूनच लोकांत तू ‘चामुंडा’ या नावाने प्रसिद्ध होशील.

Verse 54

ततस्त्वां वरदे देवी लोकः संपूजयिष्यति । भेदेर्बहुविधाकारैः सर्वगां कामसाधनीम्

त्यानंतर, वरदायिनी देवी, लोक तुझी संपूर्ण पूजा करील—अनेक भिन्न-भिन्न रूपांनी—सर्वत्र व्याप्त आणि कामना पूर्ण करणारी म्हणून।

Verse 55

ओंकारवक्त्रां गायत्रीं त्वामर्चंति द्विजोत्तमाः । ऊर्जितां बलदां पापि राजानः सुमहाबलाः

श्रेष्ठ द्विज तुला ओंकारमुखी गायत्री म्हणून अर्चितात; आणि सुमहाबल राजे तुला ऊर्जस्विनी, बलदायिनी, पापनाशिनी म्हणून पूजितात.

Verse 56

वैश्याश्च भूतिमित्येव शिवां शूद्रास्तथा शुभे । क्षांतिर्मुनीनामक्षोभ्या दया नियमिनामपि

वैश्य तुला ‘भूति’ (समृद्धी) म्हणून पूजतात, आणि शूद्र तुला ‘शिवा’ म्हणून, हे शुभे; तू मुनींची अचल क्षमा आहेस आणि नियमपालकांची करुणाही आहेस.

Verse 57

त्वं महोपाय सन्दोहा नीतिर्नयविसर्पिणाम् । परिस्थितिस्त्वमर्थानां त्वमहो प्राणिका मता

तू महान उपायांचा कोश आहेस, नीतिनयात निपुणांची मार्गदर्शक आहेस। कार्यांचा योग्य निर्णय तूच—आणि प्राणिमात्रांत तूच प्राणशक्ती मानली जाते.

Verse 58

त्वं युक्तिः सर्वभूतानां त्वं गतिः सर्वदेहिनाम् । रतिस्त्वं रतिचित्तानां प्रीतिस्त्वं हृद्यदर्शिनाम्

तू सर्व भूतांची युक्ती आहेस, सर्व देहधार्‍यांची गती व आश्रय आहेस। रतिचित्तांच्या रती तूच, आणि हृद्यदर्शन करणाऱ्यांची प्रीती तूच.

Verse 59

त्वं कांतिः शुभरूपाणां त्वं शांति शुभकर्मिणाम् । त्वं भ्रांतिर्मूढचित्तानां त्वं फलं क्रतुयाजिनाम्

तू शुभरूपांची कांती आहेस, शुभकर्म करणाऱ्यांची शांती आहेस। मूढचित्तांची भ्रांतीही तूच, आणि क्रतुयज्ञ करणाऱ्यांचे फळही तूच.

Verse 60

जलधीनां महावेला त्वं च लीला विलासिनाम् । संभूतिस्त्वं पदार्थानां स्थितिस्त्वं लोकपालिनी

तू समुद्रांची महावेला (महातट) आहेस, आणि विलासिनांची लीला-आनंद आहेस। सर्व पदार्थांची उत्पत्ती तू, आणि त्यांची स्थितीही तू—हे लोकपालिनी.

Verse 61

त्वं कालरात्रिर्निःशेष भुवनावलिनाशिनी । प्रियकंठग्रहानन्ददायिनी त्वं विभावरी

तू कालरात्रि आहेस, जी निःशेष भुवनपरंपरेचा नाश करणारी शक्ती आहेस। प्रियकंठ-आलिंगनाने आनंद देणारी तूच—हे विभावरी, तेजस्वी रात्रि.

Verse 62

प्रसीद प्रणतानस्मान्सौम्यदृष्ट्या विलोकय

प्रसन्न व्हा; आम्ही प्रणाम करणाऱ्यांकडे आपल्या सौम्य, मंगलदृष्टीने पाहा।

Verse 63

इति स्तुवंतो ये देवि पूजयिष्यंति त्वां शुभे । ते सर्वकामानाप्स्यंति नियता नात्र संशयः

हे देवी, हे शुभे! जे असे स्तुती करून तुझी पूजा करतील, ते निश्चयाने सर्व इच्छित फल प्राप्त करतील; यात संशय नाही।

Verse 64

इत्युक्ता तु निशादेवी तथेत्युक्त्वा कृताञ्जलिः । जगाम त्वरिता पूर्वं गृहं हिमगिरेर्महत्

असे सांगितल्यावर निशादेवीने ‘तथास्तु’ म्हणत हात जोडले आणि त्वरेने प्रथम हिमगिरीच्या महान गृहाकडे निघाली।

Verse 65

तत्राऽसीनां महाहर्म्ये रत्नभित्तिसमाश्रये । ददर्श मेनामापांडुच्छविवक्त्रसरोरुहाम्

तेथे तिने महाहर्म्यात रत्नभित्तीचा आधार घेऊन बसलेली मेना पाहिली—तिचे कमलमुख पांडुर, तेजस्वी प्रभेने उजळलेले होते।

Verse 66

किंचिच्छयाममुखोदग्रस्तनभागावनामिताम् । महौषधिगणबद्धमंत्रराजनिषेविताम्

तिचे मुख किंचित् श्यामल झाले होते आणि स्तनभाराच्या पूर्णतेमुळे ती थोडीशी वाकलेली होती; महौषधींच्या समूहाने तिची सेवा होत होती आणि प्रभावी मंत्रराजांचे सेवन-जप चालू होते।

Verse 67

ततः किंचित्प्रमिलिते मेनानेत्रांबुजद्वये । आविवेशमुखं रात्रिर्ब्रह्मणो वचनात्तदा

त्यानंतर मेनेची दोन्ही कमलनयने किंचित् मिटली असता, ब्रह्मदेवांच्या वचनानुसार त्या वेळी रात्रि तिच्या मुखात प्रविष्ट झाली।

Verse 68

जन्मदाया जगन्मातुः क्रमेण जठरांतरम् । अरंजयच्छविं देव्या गुहमातुर्विभावरी

जगन्मातेची जन्मदात्री होण्यासाठी विभावरी क्रमाने गर्भात प्रविष्ट झाली आणि त्या देवीची—गुहाची भावी माता—कांती व तेज अधिकच वाढवू लागली।

Verse 69

ततो जगन्मं गलदा मेना हिमगिरेः प्रिया । ब्राह्मे मुहूर्ते सुभगे प्रासूयत शुभाननाम्

त्यानंतर जगताचे मंगल करणारी, हिमगिरीची प्रिया मेना हिने शुभ ब्राह्ममुहूर्तात सुंदर मुखाची कन्या प्रसवली।

Verse 70

तस्यां तु जायमानायां जंतवः स्थाणुजंगमाः । अभवन्सुखिनः सर्वे सर्वलोकनिवासिनः

ती जन्म घेत असताना स्थावर-जंगम सर्व प्राणी सुखी झाले; खरोखरच सर्व लोकांत राहणारे सर्वजण कल्याणाने परिपूर्ण झाले।

Verse 71

अभवत्क्रूरसत्त्वानां चेतः शांतं च देहिनाम् । ज्योतिषामपि तेजस्त्वमभवत्सुतरां तदा

त्या वेळी क्रूर प्राण्यांचे चित्तही शांत झाले आणि देहधारी सर्वांमध्ये प्रशांती पसरली; तसेच ज्योतींचे तेजही फारच वाढले।

Verse 72

वनाश्रिताश्चौषधयः स्वादवंति फलानि च । गंधवंति च माल्यानि विमलं च नभोऽभवत्

वनातील औषधी अधिक गुणकारी झाल्या, फळे अतिशय मधुर झाली। माळा अधिक सुगंधित झाल्या, आणि आकाश निर्मळ व निष्कलंक झाले।

Verse 73

मारुतश्च सुखस्पर्शो दिशश्च सुमनोहराः । विस्मृता नि च शास्त्राणि प्रादुर्भावं प्रपेदिरे

वाऱ्याचा स्पर्श सुखद झाला आणि दिशा अत्यंत मनोहर भासल्या। जे शास्त्र विस्मरणात गेले होते, तेही पुन्हा प्रकट होऊन प्रकाशात आले।

Verse 74

प्रभावस्तीर्थमुख्यानां तदा पुण्यतमोऽभवत् । सत्ये धर्मे चाध्ययने यज्ञे दाने तपस्यपि

तेव्हा प्रमुख तीर्थांचा प्रभाव परम पुण्यदायक झाला। सत्य, धर्म, स्वाध्याय, यज्ञ, दान आणि तपस्या—या सर्वांतही पुण्याची मोठी वाढ झाली।

Verse 75

सर्वेषामभवच्छ्रद्धा जन्मकाले गुहारणेः । अंतरिक्षेमराश्चापि प्रहर्षोत्फुल्ललोचनाः

गुहारणे (स्कंद) यांच्या जन्मकाळी सर्वांच्या अंतःकरणात श्रद्धा जागी झाली। अंतरिक्षातील देवगणही हर्षाने प्रफुल्ल नेत्रांनी आनंदित झाले।

Verse 76

हरिब्रह्ममहेंद्रार्कवायुवह्निपुरोगमाः । पुष्पवृष्टिं प्रमुमुचुस्तस्मिन्मेनागृहे शुभे

हरि, ब्रह्मा, महेंद्र, सूर्य, वायु आणि अग्नि यांच्या अग्रस्थानी देवगणांनी मेनेच्या त्या शुभ गृहावर पुष्पवृष्टी केली।

Verse 77

मेरुप्रभृतयश्चापि मूर्तिमंतो महानगाः । तस्मिन्महोत्सवे प्राप्ता वीरकांस्योपशोभिताः

मेरू आदी महान पर्वतही जणू मूर्तिमंत होऊन त्या महोत्सवाला आले; वीरांच्या कांस्य-दीप्त अलंकारांनी ते शोभून दिसत होते।

Verse 78

सागराः सरितश्चैव समाजग्मुश्च सर्वशः

सर्व दिशांनी सागर आणि नद्याही तेथे एकत्र जमल्या।

Verse 79

हिमशैलोऽभवल्लोके तदा सर्वैश्चराचरैः । सेव्यश्चाप्यभिगम्यश्च पूजनीयश्च भारत

हे भारत! त्या वेळी जगात हिमालय सर्व चराचरांसाठी सेवनीय, अभिगम्य आणि पूजनीय झाला।

Verse 80

अनुभूयोत्सवं ते च जग्मुः स्वानालयांस्तदा

त्या पवित्र उत्सवाचा अनुभव घेऊन ते मग आपल्या-आपल्या धामांकडे निघून गेले।