Adhyaya 20

Verse 1

नारद उवाच । तं दृष्ट्वा दानवाः सर्वे क्रुद्धाः स्वैःस्वैर्बलैर्वृताः । सरघा इव माक्षिकं रुरुधुः सर्वतस्ततः

नारद म्हणाले—त्याला पाहून सर्व दानव क्रुद्ध झाले; आपापल्या सैन्यांनी वेढलेले ते मग सर्व बाजूंनी त्याला घेरू लागले—जसे मधमाश्यांचे थवे माशीला घेरतात।

Verse 2

पर्वताभे गजे भीमे मदस्राविणि दुर्दमे । सितचित्रपताके तु प्रभिन्नकरटामुखे

पर्वतासारख्या प्रचंड, भयंकर, मदस्राव करणाऱ्या व आवरण्यास कठीण अशा हत्तीवर, शुभ्र चित्रित ध्वजा धारण करून, फाटलेल्या कपोलांतून धार वाहत तो पुढे सरसावला।

Verse 3

स्वर्णवर्णांचिते यद्वन्नगे दावाग्निसंवृते । आरुह्यजौ निमिर्दैत्यो हरिं प्रत्युद्ययौ बली

सुवर्णवर्णाने उजळलेला, वनाच्छादित पर्वत जसा दावाग्नीने वेढलेला असावा—तसा बलवान दैत्य निमी (आपल्या वाहनावर) आरूढ होऊन हरिकडे धावून गेला।

Verse 4

तस्यासन्दानवा रौद्रा गजस्य परिरक्षिणः । सप्तविंशतिकोट्यश्च किरीटकवचोज्जवलाः

त्या हत्तीचे रक्षण करणारे उग्र दानव-सेवक सत्तावीस कोटी होते; किरीट व कवचांनी ते उजळून निघाले होते।

Verse 5

अश्वमारुह्य शैलाभं हरिमाद्रवत् । पंचयोजनप्रग्रीवमुष्ट्रमास्थाय जंभकः

पर्वतासारख्या घोड्यावर आरूढ होऊन (एक) हरिकडे धावला; आणि जंभक पाच योजन लांब मान असलेल्या उंटावर बसून (तोही) पुढे सरसावला।

Verse 6

शुम्भो मेषं समारुह्याव्रजद्द्वादशयोजनम् । अपरे दानवेन्द्राश्च यत्ता नानास्त्रापाणयः

शुम्भ मेंढ्यावर आरूढ होऊन बारा योजन पुढे गेला; आणि इतर दानवेंद्रही विविध अस्त्रे हातात घेऊन, सज्ज होऊन, पुढे आले।

Verse 7

आजग्मुः समरे क्रुद्धा विष्णुमक्लिष्टकारिणम् । परघेण निमिर्दैत्यो मथनो मुद्गरेण च

समरात क्रुद्ध होऊन ते अक्लिष्टकर्मा विष्णूवर धावून आले। दैत्य निमीने लोखंडी गदेने, आणि मथनाने मुद्गराने प्रहार केला।

Verse 8

शुम्भः शूलेन तीक्ष्णेन प्रासेन ग्रसनस्तथा । चक्रेण क्रथनः क्रुद्धो जंभः शक्त्या महारणे

शुम्भाने तीक्ष्ण शूळाने, आणि ग्रसनाने प्रासाने प्रहार केला। क्रथनाने क्रोधाने चक्राने, तर महारणात जंभाने शक्तीने आक्रमण केले।

Verse 9

जघ्नुर्नारायणं शेषा विशिखैर्मर्मभेदिभिः । तान्यस्त्राणि प्रयुक्तानि विविशुः पुरुषोत्तमम्

उरलेले योद्धे मर्मभेदी बाणांनी नारायणास घायाळ करू लागले। सोडलेली ती अस्त्रे पुरुषोत्तमाच्या देहात घुसली।

Verse 10

उपदेशा गुरोर्यद्वत्सच्छिष्यं बहुधेरिताः । ततः क्रुद्धो हरिर्गृह्य धनुर्बाणांश्च पुष्कलान्

जसा सत्शिष्य गुरूचे उपदेश वारंवार ग्रहण करतो, तशी अनेक ताडना झडल्या। तेव्हा हरि क्रुद्ध होऊन धनुष्य व पुष्कळ बाण हातात घेतले।

Verse 11

ममर्द दैत्यसेनां तद्धर्ममर्थवचो यथा । निमिं विव्याध विंशत्या वाणैरनलवर्चसैः

त्यांनी दैत्यसेना अशी चिरडून टाकली, जशी धर्मयुक्त अर्थपूर्ण वाणी अधर्माला दाबते. आणि निमीला अग्नितेजी वीस बाणांनी भेदले.

Verse 12

मथनं दशभिश्चैव शुम्भं पंचभिरेव च । शतेन महिषं क्रुद्धो विव्याधोरसि माधवः

क्रुद्ध माधवाने मथनास दहा बाणांनी, शुम्भास पाच बाणांनी आणि महिषास शंभर बाणांनी उरात भेदले।

Verse 13

जंभं द्वादशभिस्तीक्ष्णैः सर्वांश्चैकैक शोऽष्टभिः । तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा दानवाः क्रोधमूर्छिताः

त्याने जंभास बारा तीक्ष्ण बाणांनी आणि इतर प्रत्येकास आठ-आठ बाणांनी विद्ध केले; त्याचे लाघव पाहून दानव क्रोधाने मूर्छित झाले।

Verse 14

चक्रुर्गाढतरं यत्नमावृण्वाना हरिं शरैः । चिच्छेदाथ धनुर्ज्यां च निमिर्भल्लेन दानवः

ते शरवृष्टीने हरिला आच्छादून अधिकच घोर प्रयत्न करू लागले; तेव्हा दानव निमीने भल्लाने धनुष्याची ज्या छेदली।

Verse 15

हस्ताच्चापं च संरंभाच्चिच्छेद महिषासुरः । षीडयामासा गरुडं जंभो बाणायुतैस्त्रिभिः

उग्र क्रोधाने महिषासुराने हरिच्या हातातील धनुष्य छेदले; आणि जंभाने गरुडास तीन बाणायुतांनी (तीस हजार बाणांनी) पीडिले।

Verse 16

भुजावस्य च विव्याध शंभो बाणायुतेन वै । ततो विस्मितचित्तस्तु गदां जग्राह माधवः

शंभाने दहा हजार बाणांनी त्याच्या दोन्ही भुजा विद्ध केल्या; तेव्हा विस्मितचित्त माधवाने गदा उचलली।

Verse 17

तां प्राहिणोत्स वेगेन मथनाय महाहवे । तामाप्राप्तां निमिर्बाणैर्मुशलाभैः सहस्रशः

त्या महायुद्धात त्याने ती गदा वेगाने मथनावर फेकली; समोर येताच निमीने लोखंडी मुसळासारख्या हजारो बाणांनी तिला रोखले।

Verse 18

आहत्य पातयामास विनदन्कालमेघवत् । ततोंऽतरिक्षे हाहेति भूतानां जज्ञिरे कथाः

त्याने प्रहार करून तिला खाली पाडले आणि काळमेघासारखा गर्जला; तेव्हा आकाशात भूतगणांत ‘हाय हाय’ असा आक्रोश उठला।

Verse 19

नैतदस्ति बलं व्यक्तं यत्राशीर्यत सा गदा । तां हरिः पतितां दृष्ट्वा अस्थाने प्रार्थनामिव

‘जिथे ती गदा चुरडली, तिथे उघड बल उरत नाही.’ ती पडलेली पाहून हरिने तिला जणू अयोग्य स्थानी केलेली प्रार्थनाच मानली।

Verse 20

जग्राह मुद्गरं घोरं दिव्यरत्नपरिष्कृतम् । तं मुमोचातिवेगेन निमिमुद्दिश्य दानवम्

त्याने दिव्य रत्नांनी अलंकृत असा भयंकर मुद्गर उचलला आणि दानव निमीला लक्ष्य करून तो अतिवेगाने फेकला।

Verse 21

तमायांतं वियत्येव त्रयो दैत्या ह्यवारयन् । गदया दंभदैत्यस्तु ग्रसनः पट्टिशेन तु

तो आकाशातून पुढे येत असता तीन दैत्यांनी त्याला अडवले—दंभ दैत्य गदा घेऊन, आणि ग्रसन पट्टिश (कुऱ्हाडीसारखे शस्त्र) घेऊन।

Verse 22

शक्त्या च महिषो दैत्यो विनदंतो महाररवम् । निराकृतं तमालोक्य दुर्जनैः सुजनं यथा

दैत्य महिषाने शक्ती घेऊन प्रचंड गर्जना करीत हल्ला चढविला. पण तो परतविला गेला हे पाहून, जणू दुर्जनांनी सज्जनास नाकारावे तसे दृश्य झाले.

Verse 23

जग्राह शक्तिमुग्रोग्रां शतघंटामहास्वनाम् । जंभाय तां समुद्दिश्य प्राहिणोद्भीषणेरणे

त्याने अत्यंत उग्र व भयानक अशी शक्ती उचलली, जी शंभर घंटांच्या महाध्वनीसारखी निनादत होती. मग जंभाला लक्ष्य करून त्या भीषण रणात ती फेकली.

Verse 24

तामायान्तीमथालोक्य जंभोऽन्यस्य रथात्त्वरात् । आप्लुत्य लीलया गृह्णन्कामिनीं कामुको यथा

ती येताना पाहून जंभ दुसऱ्या रथातून त्वरेने उडी मारून उतरला. आणि लीलया तिला पकडले—जसा कामुक पुरुष आपल्या कामिनीला धरतो तसा.

Verse 25

तयैव गरुडं मूर्ध्नि जघ्ने स प्रहसन्बली । ततो भूयो रथं प्राप्य घनुर्गृह्यभ्ययोजयत्

त्याच शक्तीने त्या बलवानाने हसतहसत गरुडाच्या मस्तकी प्रहार केला. मग पुन्हा रथावर जाऊन धनुष्य हातात घेऊन बाण सोडण्यास सज्ज झाला.

Verse 26

विचेताश्चाभवद्युद्धे गरुडः शक्तिपीडितः । ततः प्रहस्य तं विष्णुः साधुसाध्विति भारत

युद्धात शक्तीच्या आघाताने पीडित गरुड शुद्ध हरपून बसला. तेव्हा विष्णूंनी हसून त्यास म्हटले—“साधु, साधु,” हे भारत।

Verse 27

करस्पर्शेन कृतवान्विमोहं विनतात्मजम् । समाश्वास्य च तं वाग्भिः शक्तिं दृष्ट्वा च निष्फलाम्

करस्पर्शाने त्याने विनतापुत्राचा मोह दूर केला; वचनांनी त्यास धीर देऊन पाहिले, तर शक्ती निष्फळ झाली होती।

Verse 28

कुभार्यस्य यथा पुंसः सर्वंस्याच्चिंतितं वृथा । दृठसारमहामौर्वीमन्यां संयोजयत्ततः

जशी दुष्ट पत्नी असलेल्या पुरुषाची सर्व योजना व्यर्थ ठरते, तशीच ती निष्फळता पाहून त्याने दुसरी दृढ व बलवान महामौर्वी प्रत्यंचा जोडली।

Verse 29

कृत्वा च तलनिर्घोषं रौद्रमस्त्रं मुमोच सः । ततोऽस्त्रतेजसा सर्वमाकाशं नैव दृश्यते

तलनिर्घोषासारखा भयंकर नाद करून त्याने रौद्रास्त्र सोडले; त्या अस्त्राच्या तेजाने मग सारे आकाशच दिसेनासे झाले।

Verse 30

भूमिर्दिशश्च विदिशो बामजालमया बुभुः । दृष्ट्वा तदस्त्रमाहात्म्यं सेनानीर्ग्रसनोऽसुरः

पृथ्वी, दिशा व विदिशा वामावर्त जाळ्यासारख्या पाशाने भरून गेल्या; त्या अस्त्राचे माहात्म्य पाहून असुरसेनापती ग्रसन विस्मय व भयाने थरथरला।

Verse 31

ब्राह्ममस्त्रं चकाराशु सर्वास्त्रविनिवारणम् । तेन तत्प्रशमं यातं रौद्रास्त्रं लोकभीषणम्

त्याने त्वरित सर्वास्त्रनिवारक ब्राह्मास्त्राचा प्रयोग केला; त्याने लोकांना भयभीत करणारे रौद्रास्त्र शांत झाले।

Verse 32

अस्त्रे प्रतिहते तस्मिन्विष्णुर्दानवसूदनः । कालदंडास्त्रमकरोत्सर्वलोकभयंकरम्

तो अस्त्र परतवून लावले गेले तेव्हा दानवसंहारक विष्णूंनी सर्वलोकभयकारी कालदंडास्त्राचा प्रहार केला.

Verse 33

संधीयमानेस्त्रे तस्मिन्मारुतः परुषो ववौ । चकंपे च मही देवी भिन्नाश्चांबुधयोऽभवन्

ते अस्त्र संधान होताच कठोर वारा सुटला; देवी पृथ्वी थरथर कापली आणि समुद्रही फाटून विभागले गेले.

Verse 34

तदस्त्रमुग्रं दृष्ट्वा तु दानवा युद्धदुर्मदाः । चक्रुरस्त्राणि दिव्यानि नानारूपाणि संयुगे

ते उग्र अस्त्र पाहून युद्धाने उन्मत्त दानवांनी रणांगणात नानारूप दिव्य अस्त्रे घडवून प्रहार केला.

Verse 35

नारायणांस्त्रं ग्रसनस्तु चक्रे त्वाष्ट्रं निमिश्चास्त्रवरं मुमोच । ऐषीकमस्त्रं च चकार जंभो युद्धस्य दण्डास्त्र निवारणाय

ग्रसनाने नारायणास्त्र चालविले; निमीने श्रेष्ठ त्वाष्ट्रास्त्र सोडले; आणि जंभाने युद्धात कालदंडास्त्र रोखण्यासाठी ऐषीकास्त्र सिद्ध केले.

Verse 36

यावच्च संधानवशं प्रयांति नारायणादीनि निवारणाय । तावत्क्षणेनैव जघान कोटींदैत्येश्वराणां किल कालदंडः

नारायणादी अस्त्रे प्रतिकारासाठी संधानात येत असतानाच, त्याच क्षणी—असे म्हणतात—कालदंडाने दैत्येश्वरांची एक कोटी ठार केली.

Verse 37

अनंतरं शांतभयं तदस्त्रं दैत्यास्त्रयोगेन च कालदण्डम् । शांतं तदालोक्य हरिः स्वमस्त्रं कोपेन कालानलतुल्यमूर्तिः

त्यानंतर दैत्यास्त्रांच्या प्रयोगाने ते अस्त्र आणि कालदंडही शांत झाले. ते शांत झालेले पाहून, प्रलयाग्नीसम क्रोधमूर्ती हरिने आपले अस्त्र उचलले.

Verse 38

जग्राह चक्रं तपना युतप्रभमुग्रारमात्मानमिव द्वितीयम् । चिक्षेप सेनापतये ज्वलंतं चतुर्भूजः संयति संप्रगृह्य

चतुर्भुज प्रभूंनी सूर्यतेजाने दीप्त, उग्र—जणू स्वतःचे दुसरे रूप—असे चक्र हातात घेतले. रणात ते घट्ट धरून त्यांनी ज्वलंत चक्र सेनापतीवर फेकले.

Verse 39

तदाव्रजच्चक्रमथो विलोक्य सर्वात्मना दैत्यवराः स्ववीर्यात् । नाशक्नुन्वारयितुं प्रचंडं दैवं यथा पूर्वमिवोपपन्नम्

ते चक्र वेगाने येताना पाहून श्रेष्ठ दैत्य आपल्या पराक्रमावर पूर्ण विसंबून राहिले; पण पूर्वीप्रमाणेच ते प्रचंड दैवबल रोखू शकले नाहीत.

Verse 40

तदप्रतर्क्यं नवहेतितुल्यं चक्रं पपात ग्रसनस्य कण्ठे । तद्रक्तधारा रुणघोरनाभि जगाम भूयोपि करं मुरारेः

ते अप्रमेय, नव्याने धार लावलेल्या शस्त्रासारखे चक्र ग्रसनाच्या कंठावर पडले. रक्तधारा वाहवत, घोर नाभी असलेले सुदर्शन पुन्हा मुरारीच्या हाती परत आले.

Verse 41

चक्राहतः संयति दानवश्च पपात भूमौ प्रममार चापि । दैत्याश्च शेषा भृशशौकमापुः क्रोधं च केचित्पिपिषुर्भुजांश्च

रणात चक्राने आघात झालेला तो दानव भूमीवर कोसळला आणि मरण पावला. उरलेले दैत्य अतिशय शोकाकुल झाले; तर काही क्रोधाने स्वतःच्या भुजा चावू लागले.

Verse 42

ततो विनिहते दैत्ये ग्रसने बलनायके । निर्मर्यादमयुध्यंत हरिणा सह दानवाः

त्यानंतर बलनायक ग्रसन नामक दैत्य मारला गेल्यावर दानव मर्यादा सोडून श्रीहरीशी उन्मत्तपणे युद्ध करू लागले।

Verse 43

पट्टिशैर्मुशलैः प्रासैग्नि दाभिः कणपैरपि । तीक्ष्णाननैश्च नाराचैश्चक्रैः शक्तिभिरेव च

पट्टिश, मूसळ, भाले, अग्निदंड, कणप तसेच तीक्ष्णमुख नाराच, चक्र आणि शक्ती अशा सर्व शस्त्रांनी त्यांनी त्याच्यावर हल्ला चढविला।

Verse 44

तदस्त्रजालं तैर्मुक्तं लब्धलक्षो जनार्दनः । एकैकं शतधा चक्रे बाणैरग्नि शिखोपमैः

त्यांनी सोडलेले ते अस्त्रजाळ पाहून, लक्ष्य अचूक साधून जनार्दनाने अग्निशिखेसारख्या बाणांनी एकेक शस्त्र शंभर तुकड्यांत फोडले।

Verse 45

जघान तेषां संक्रुद्धः कोटिकोटिं जनार्दनः । ततस्ते सहसा भूत्वा न्यपतन्केशवोपरि

संतप्त होऊन जनार्दनाने त्यांच्या कोटीच्या कोटी दानवांना ठार केले; मग ते अचानक एकवटून केशवावर तुटून पडले।

Verse 46

गरुडं जगृहुः केचित्पादयोः शतशोऽसुराः । ललंबिरे च पक्षाभ्यां मुखे चान्ये ललंबिरे

काही असुर शेकडोच्या संख्येने गरुडाचे पाय धरू लागले; काही त्याच्या पंखांना लटकले आणि काही त्याच्या चोचीतही लटकले।

Verse 47

केशवस्यापि धनुषि भुजयोः शीर्ष एव च । ललंबिरे महादैत्या निनदंतो मुहुर्मुहुः

महादैत्य केशवाच्या धनुष्यावर, भुजांवर आणि अगदी मस्तकावरही लोंबकळले; आणि पुन्हा पुन्हा गर्जना करू लागले।

Verse 48

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा सिद्धचारणवार्तिकाः । हाहेति मुमुचुर्नादसंबरे चास्तुवन्हरिम्

ते महान् अद्भुत दृश्य पाहून सिद्ध, चारण व दिव्य वार्तिक ‘हा! हा!’ असे उद्गारले; आणि नादाच्या कोलाहलात हरिची स्तुती करू लागले।

Verse 49

ततो हरिर्विनिर्धूय पातयामास तान्भुवि । यथा प्रबुद्धः पुरुषो दोषान्संसारसंभवान्

मग हरिने त्यांना झटकून भूमीवर पाडले—जसा जागृत पुरुष संसारातून उत्पन्न झालेले दोष टाकून देतो।

Verse 50

विकोशं च ततः नंदकं खड्गमुत्तमम् । चर्म चाप्यमलं विष्णुः पदातिस्तानधावत

मग विष्णूंनी उत्तम नंदक खड्ग म्यानातून काढला; आणि निर्मळ ढालही घेऊन, त्या पायदळ योद्ध्यांवर पायीच धाव घेतली।

Verse 51

ततो मुहूर्तमात्रेण पद्मानि दश केशवः । चकर्त्त मार्गे बहुभिर्विचरन्दैत्यसत्तमान्

मग केवळ एका मुहूर्तात केशवाने रणमार्गात ‘पद्म’ नावाच्या दहा विभागांना छिन्नभिन्न केले, आणि अनेक श्रेष्ठ दैत्यांना छेदत पुढे सरकला।

Verse 52

ततो निमिप्रभृतयो विनद्यासुरसत्तमाः । अधावंत महेष्वासाः केशवं पादचारिणम्

तेव्हा निमि इत्यादी असुरश्रेष्ठ गर्जना करीत, महाधनुर्धर होऊन, पायी लढणाऱ्या केशवावर धावून आले।

Verse 53

गरुत्मांश्चाभ्ययात्तूर्णमारुरोह च तं हरिः । उवाच च गरुत्मंतं तस्मिंश्च तुमुले रणे

गरुत्मान त्वरेने आला; आणि हरि त्याच्यावर आरूढ झाले. त्या घोर रणात त्यांनी गरुडाला सांगितले।

Verse 54

अश्रांतो यदि तार्क्ष्यासि मथनं प्रति तद्व्रज । श्रांतश्चेच्च मुहूर्तं त्वं रणादपसृतो भव

हे तार्क्ष्य, तू थकला नसशील तर मथनकडे जा; आणि थकलास तर क्षणभर रणातून मागे हट।

Verse 55

तार्क्ष्य उवाच । न मे श्रमोऽस्ति लोकेश किंचित्संस्मरतश्च मे । यन्मे सुतान्वाहनत्वे कल्पयामास तारकः

तार्क्ष्य म्हणाला—हे लोकेश, मला किंचितही श्रम नाही; कारण तारकाने माझ्या पुत्रांना वाहकत्वात लावले, हे स्मरल्यावर तर अधिकच नाही।

Verse 56

इति ब्रवन्रणे दैत्यं मथनं प्रति सोऽगमत् । दैत्यस्तवभिमुखं दृष्ट्वा शंखचक्रगदाधरम्

असे बोलून तो रणात दैत्य मथनकडे गेला. दैत्याने तुला समोर पाहिले—शंख, चक्र आणि गदा धारण केलेला।

Verse 57

जघान भिंडिपालेन शितधारेण वक्षसि । तं प्रहारमचिंत्यैव विष्णुस्तस्मिन्महाहवे

त्याने तीक्ष्ण धारेच्या भिन्दिपालाने विष्णूच्या छातीवर प्रहार केला, परंतु त्या महायुद्धात विष्णूने त्या प्रहाराची पर्वा केली नाही.

Verse 58

जघान पंचभिर्बाणैर्गिरींद्रस्यापि भेदकैः । आकर्णकृष्टैर्दशभिः पुनर्विद्धः स्तनांतरे

त्याने पर्वतांनाही भेदणाऱ्या पाच बाणांनी प्रहार केला; आणि पुन्हा कानापर्यंत ओढलेल्या दहा बाणांनी छातीच्या मध्यभागी वेध घेतला.

Verse 59

विचेतनो मुहूर्तात्स संस्तभ्य मथनः पुनः । गृहीत्वा परिघं मूर्ध्नि जनार्दनमताडयत्

क्षणभर बेशुद्ध पडलेला मथन पुन्हा सावरला; मग परिघ (लोखंडी गदा) हाती घेऊन त्याने जनार्दनाच्या डोक्यावर प्रहार केला.

Verse 60

विष्णुस्तेन प्रहारेण किंचिदाघूर्णितोऽभवत् । ततः कोपविवृत्ताक्षो गदां जग्राह माधवः

त्या प्रहाराने विष्णू थोडेसे डगमगले. तेव्हा क्रोधाने डोळे विस्फारलेल्या माधवाने गदा हाती घेतली.

Verse 61

तया संताडयामास मथनं हृदये दृढम् । स पपात तथा भूमौ चूर्णितांगो ममार च

त्यांनी त्या गदेने मथनाच्या हृदयावर जोरात प्रहार केला. तो जमिनीवर पडला आणि त्याचे अवयव चुरगळल्यामुळे तो मरण पावला.

Verse 62

तस्मिन्निपतिते भूमौ मथने मथिते भृशम् । अवसादं युयुर्दैत्याः सर्वे ते युद्धमण्डले

मथन भूमीवर कोसळून अत्यंत चिरडला गेल्यावर, रणांगणातील ते सर्व दैत्य निराशेत बुडाले।

Verse 63

ततस्तेषु विषण्णेषु दानवेष्वतिमानिषु । चुकोप रक्तनयनो महिषो दानवेश्वरः

मग ते अतिमानी दानव विषण्ण झाल्यावर, दानवेश्वर महिष रक्तनेत्रांनी क्रोधाने पेटला।

Verse 64

प्रत्युद्ययौ हरिं रौद्रः स्वबाहुबलमाश्रितः । रीक्ष्णधारेण शूलेन महिषो हरिमर्दयन्

रौद्र महिष आपल्या भुजबलावर भरोसा ठेवून हरिकडे धावला आणि तीक्ष्णधारी त्रिशूळाने हरिवर घाव घालू लागला।

Verse 65

शक्त्या च गरुडं वीरो हृदयेऽभ्यहनद्दृढम् । ततो विवृत्य वदनं महामलगुहानिभम्

आणि त्या वीराने शक्तीने गरुडाच्या हृदयावर ठाम घाव घातला; मग महा मलिन गुहेसारखे तोंड उघडून।

Verse 66

ग्रस्तुमैच्छद्रणे दैत्यः सगरुत्मंतमच्युतम् । अथाच्युतोऽपि विज्ञाय दानवस्य चिकीर्षितम्

रणात त्या दैत्याला गरुडासह अच्युताला गिळून टाकावे असे वाटले; तेव्हा अच्युतानेही दानवाचा हेतू ओळखला।

Verse 67

वदनं पूरयामास दिव्यैस्त्रैर्महाबलः । स तैर्बाणैरभिहतो महिषोऽचलसंनिभः

महाबलवानाने तीन दिव्य बाणांनी आपले मुख भरले. त्या बाणांनी आघात झाल्याने पर्वतासारखा महिष जखमी झाला.

Verse 68

परिवर्तितकायार्धः पपाताथ ममार च । महिषं पतितं दृष्ट्वा जीवयित्वा पुनर्हरिः

अर्धा देह उलटून तो पडला आणि मरण पावला. पडलेला महिष पाहून हरिने त्याला पुन्हा जिवंत केले.

Verse 69

महिषं प्राह मत्तस्त्वं वधं नार्हसि दानव । योषिद्वध्यः पुरोक्तस्त्वं साक्षात्कमलयोनिना

हरि महिषाला म्हणाला—“हे दानवा, माझ्या हातून तुझा वध होण्यास तू पात्र नाहीस. कमलयोनी ब्रह्मदेवांनीच पूर्वी सांगितले आहे की तुझा वध स्त्रीकडून होईल.”

Verse 70

उत्तिष्ठ गच्छ मन्मुक्तो द्रुतमस्मान्महारणात् । इत्युक्तो हरिणा तस्माद्देशादपगतोऽसुरः

“उठ आणि जा—माझ्याकडून मुक्त—या महारणातून त्वरेने दूर हो.” असे हरिणे सांगितल्यावर तो असुर त्या ठिकाणाहून निघून गेला.

Verse 71

तस्मिन्पराङ्मुखे दैत्ये महिषे शुंभदानवः । संदष्टौष्ठपुटाटोपो भृकुटीकुटिलाननः

तो दैत्य महिष पराङ्मुख होताच शुंभ दानव क्रोधाने ओठ चावीत, भृकुटी वाकडी करून, विकृत मुखाने रोषाने फणफणला.

Verse 72

निर्मध्य पाणिना पाणिं धनुरादाय भैरवम् । सज्जीकृत्य महाघोरान्मुमोच शतशः शरान्

त्याने हातात हात घट्ट धरून भैरव नावाचे भयंकर धनुष्य उचलले; ते सज्ज करून, अत्यंत घोर असे शेकडो बाण सोडले।

Verse 73

स चित्रयोधी दृढमुष्टिपातस्ततश्व विष्णुं च दैत्यः । बाणैर्ज्वलद्वह्निशिखानिकाशैः क्षिप्तैरसंख्यैः प्रतिघाहीनैः

तो दैत्य विलक्षण योद्धा होता, त्याचे मुष्टिप्रहार कठोर होते; मग त्याने विष्णूवरही अग्निशिखेसारखे जळणारे, असंख्य व अखंड प्रहार करणारे बाण फेकले।

Verse 74

विष्णुश्च दैत्येंद्रशरार्दितो भृशं भुशुंडिमादाय कृतांततुल्याम् । तया मुखं चास्य पिपेष संख्ये शुंभस्य जत्रुं च धराधराभम्

दैत्येंद्राच्या बाणांनी फार जखमी झालेला विष्णू कृतांतासारखी भुशुंडी गदा उचलून घेतो; रणात तिच्याने त्याचे मुख चिरडले आणि शुंभाची पर्वतासारखी जत्रुही फोडली।

Verse 75

ततस्त्रिभिः शंभुभुजं द्विषष्ट्या सूतस्य शीर्षं दशक्षिश्च केतुम् । विष्णुर्विकृष्टैः श्रवणावसानं दैत्यस्य बाणैर्ज्वलनार्कवर्णैः

मग विष्णूने प्रत्यंचा ताणून, अग्नी-सूर्यासारख्या तेजस्वी दैत्यबाणांनी—तीन बाणांनी शंभूची भुजा, बासष्ट बाणांनी सारथ्याचे शिर, आणि दहा बाणांनी ध्वज-केतू छेदून पाडला।

Verse 76

स तैश्च विद्धो व्यथितो बभूव दैत्येश्वरो विस्रुतशोणिताक्तः । ततोऽस्य किंचिच्चलितस्य धैर्यादुवाच शंखांबुजसार्ङ्गपाणिः

त्या बाणांनी विद्ध होऊन दैत्येश्वर व्यथित झाला, वाहत्या रक्ताने माखला; तेव्हा त्याचे धैर्य किंचित ढळलेले पाहून शंख-पद्म-शार्ङ्गधारी विष्णू त्याला म्हणाला।

Verse 77

योषित्सुवध्योऽसि रणं विभुंच शुंभाऽशुभ स्वल्पतरैरहोभिः । मत्तोर्हसि त्वं न वृथैव मूढ ततोऽपयातः स च शंभदानवः

हे अशुभ शुंभा! तू स्त्रीकडून वधास योग्य आहेस; आणि रणातील तुझा पराक्रम काहीच दिवसांत संपून जाईल. तू माझ्या बरोबरीचा नाहीस; हे मूढा, उगीच धडपड करू नकोस. असे बोलून तो दानव शुंभ मागे हटला।

Verse 78

जम्भोऽथ तद्विष्णुमुखान्निशम्य जगर्ज चोच्चैः कृतसिंहनादः । प्रोवाच वाक्यं च सलीलमाजौ महाट्टहासेन जगद्विकंप्य

विष्णूच्या मुखातून ते शब्द ऐकून जंभाने सिंहनादासारखी प्रचंड गर्जना केली। मग रणांगणात तो क्रीडाभावाने बोलला आणि महाहास्याने जग थरथरविले।

Verse 79

किमेभिस्ते जलावास दैत्यैर्हीनपराक्रमैः । मामासादय युद्धेऽस्मिन्यदि ते पौरुषं क्वचित्

हे जलवासी! या अल्पपराक्रमी दैत्यांचा तुला काय उपयोग? जर तुझ्यात किंचितही पौरुष असेल, तर या युद्धात माझ्यासमोर ये।

Verse 80

यत्ते पूर्वं हता दैत्या हिरण्याक्षमुखाः किल । जंभस्तदाभवन्नैव पश्य मामद्य संस्थितम्

तू पूर्वी जे दैत्य मारलेस—हिरण्याक्ष वगैरे—ते जंभ नव्हते. आज माझ्याकडे पाहा; मी समोर उभा आहे!

Verse 81

पश्य तालप्रती काशौ भुजावेतौ हरे मम । वक्षो वा वज्रकठिनं मयि प्रहर तत्सुखम्

हे हरी! माझे हे दोन्ही भुज पाहा—तालवृक्षांसारखे प्रचंड; आणि माझे वक्ष वज्रासारखे कठीण आहे. माझ्यावर प्रहार कर—जसे तुला सुख वाटेल तसे!

Verse 82

इत्युक्तः केशवस्तेन सृक्किणी संलिहन्रुषा । मुमोच परिघंघोरं विरीणामपि दारणम्

त्याने असे म्हटल्यावर केशव क्रोधाने ओठांचे कोपरे चाटीत, अत्यंत घोर असा लोखंडी परिघ फेकून दिला; तो बलाढ्य वीरांनाही फाडून टाकण्यास समर्थ होता।

Verse 83

ततस्तस्याप्यनुपदं कालायसमयं दृढम् । मुमोच मुद्गरं विष्णुर्द्वितीयं पर्वतं यथा

त्यानंतर लगेचच विष्णूंनी काळ्या लोखंडाचा दृढ असा दुसरा मुद्गर फेकला; जणू दुसराच पर्वत कोसळावा।

Verse 84

तदायुधद्वयं दृष्ट्वा जंभो न्यस्य रथे धनुः । आप्लुत्य परिघं गृह्य गरुडं तेन जघ्निवान्

ती दोन्ही आयुधे पाहून जंभाने रथात धनुष्य ठेवले; उडी मारून पुढे जाऊन परिघ उचलला आणि त्याने गरुडावर घाव घातला।

Verse 85

द्वितीयं मुद्गरं चानु गृहीत्वा विनदन्रणे । सर्वप्राणेन गोविंदं तेन मूर्ध्नि जघान सः

मग दुसराही मुद्गर उचलून, रणांगणात गर्जना करीत, त्याने सर्व शक्तीनिशी गोविंदाच्या मस्तकावर घाव घातला।

Verse 86

ताभ्यां चातिप्रहाराभ्यामुभौ गरुडकेशवौ । मोहाविष्टौ विचेतस्कौ मृतकल्पाविवासताम्

त्या दोन प्रचंड प्रहारांनी गरुड व केशव दोघेही मोहग्रस्त होऊन शुद्ध हरपून बसले; मृतासारखे पडून राहिले।

Verse 87

तदद्भुतं महद्दृष्ट्वा जगर्जुर्दैत्यसत्तमाः । नैतान्हर्षमदोद्धूतानिदं सेहे जगत्तदा

ते महान् अद्भुत दृश्य पाहून दैत्यश्रेष्ठ गर्जना करू लागले. हर्ष, मद व गर्वाने उन्मत्त होऊन ते स्वतःला आवरू शकले नाहीत; त्या वेळी त्यांच्या उन्मादित आनंदास जणू जगही सहन करू शकले नाही.

Verse 88

सिंहनादैस्तलोन्नाहैर्धनुर्नादैश्च बाणजैः । जंभं ते हर्षयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ते

सिंहनाद, प्रचंड घोष, धनुष्याची टंकार व बाणांच्या सनसनाट्याने त्यांनी जंभाला हर्षित केले; आणि आनंदात आपली वस्त्रे झटकून डौलाने हलविली.

Verse 89

शंखांश्च पूरयामासुश्चिक्षिपुर्देवता भृशम्

देवांनी प्रचंड नादाने शंख फुंकले आणि अतिशय बलाने आपली अस्त्रे जोरात फेकली.

Verse 90

संज्ञामवाप्याथ महारणे हरिः सवैनतेयः परिरभ्य जंभम् । पराङ्मुखः संयुगादप्रधृष्यात्पलायनं वेगपरश्चकार

मग त्या महायुद्धात शुद्धीवर येऊन हरि (विष्णु) वैनेय गरुडासह जंभाला घट्ट धरून—रणातून तोंड फिरवून, तेथे अजेय असूनही—अतिवेगाने माघार घेऊन पळून गेला.