Adhyaya 12

Verse 1

नारद उवाच । अथ ते ददृशुः पार्थ संयमस्थं महामुनिम् । कूर्माख्यानंनामैकादशोऽध्यायः

नारद म्हणाले—मग, हे पृथापुत्रा, त्यांनी संयमस्थ त्या महामुनीला पाहिले. (येथे ‘कूर्माख्यान’ नावाचा अकरावा अध्याय समाप्त झाला.)

Verse 2

जटास्त्रिषवणस्नानकपिलाः शिरसा तदा । धारयन्तं लोमशाख्यमाज्यसिक्तमिवानलम्

तेव्हा त्यांनी लोमश नावाच्या मुनीला पाहिले—त्रिकाळ स्नानाने कपिलवर्ण झालेल्या जटा शिरावर धारण केलेल्या, आणि तुपाने सिंचित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी।

Verse 3

सव्यहस्ते तृणौघं च च्छायार्थे विप्रसत्तमम् । दक्षिणे चाक्षमालां च बिभ्रतं मैत्रमार्गगम्

तो श्रेष्ठ ब्राह्मण छायेसाठी डाव्या हातात तृणगुच्छ धरीत होता, आणि उजव्या हातात अक्ष-माळ; तो मैत्री व कल्याणाच्या मार्गाने चालत होता।

Verse 4

अहिंसयन्दुरुक्ताद्यैः प्राणिनो भूमिचारिणः । यः सिद्धिमेति जप्येन स मैत्रो मुनिरुच्यते

जो भूमीवर वावरणाऱ्या प्राण्यांना कठोर वचनादिनेही हिंसा करीत नाही, आणि जपाने सिद्धी प्राप्त करतो—तोच ‘मैत्र’ मुनि म्हणविला जातो।

Verse 5

बकभूपद्विजोलूकगृध्रकूर्मा विलोक्य च । नेमुः कलापग्रामे तं चिरंतनतपोनिधिम्

त्याला पाहून बगळा, पशुराज (सिंह), पक्षी, घुबड, गिधाड आणि कासव—कलापग्रामात त्या चिरंतन तपोनिधीस नमस्कार करू लागले।

Verse 6

स्वागतासनसत्कारेणामुना तेऽति सत्कृताः । यथोचितं प्रतीतास्तमाहुः कार्यं हृदि स्थितम्

त्याने स्वागत, आसन व यथोचित सत्काराने त्यांचा अत्यंत मान केला. ते यथायोग्य तृप्त होऊन हृदयात स्थित कार्य त्यास सांगू लागले.

Verse 7

कूर्म उवाच । इन्द्रद्युम्नोऽयमवनीपतिः सत्रिजनाग्रणीः । कीर्तिलोपान्निरस्तोऽयं वेधसा नाकपृष्ठतः

कूर्म म्हणाला—हा इन्द्रद्युम्न नावाचा अवनीपती, मनुष्यांमध्ये अग्रणी आहे. कीर्तीचा लोप झाल्यामुळे विधाता ब्रह्म्याने यास स्वर्गशिखरावरून खाली टाकले आहे.

Verse 8

मार्कंडेयादिभिः प्राप्य कीर्त्युद्धारंच सत्तम । नायं कामयते स्वर्गं पुनःपातादिभीषणम्

हे सत्तम! मार्कंडेय आदींकडे जाऊन कीर्तीचा उद्धार मिळवूनही हा स्वर्गाची इच्छा करीत नाही; कारण पुनःपतनाच्या भयामुळे तो भयानक आहे.

Verse 9

भवतानुगृहीतोऽयमिहेच्छति महोदयम् । प्रणोद्यस्तदयं भूपः शिष्यस्ते भगवन्मया । त्वत्सकाशमिहानीतो ब्रूहि साध्वस्य वांछितम्

तुमच्या अनुग्रहाने हा इहलोकी महान उन्नती इच्छितो. म्हणून, हे भगवन्, मी या राजाला—तुमच्या शिष्याला—प्रेरित करून तुमच्या सान्निध्यात आणले आहे. योग्य ते सांगा, याने काय वांछावे?

Verse 10

परोपकरणं नाम साधूनां व्रतमाहितम् । विशेषतः प्रणोद्यानां शिष्यवृत्तिमुपेयुषाम्

परोपकार हे साधूंचे स्थापित व्रतधर्म आहे; विशेषतः ज्यांना प्रेरणा देऊन मार्गी लावायचे आणि ज्यांनी शिष्यवृत्ती स्वीकारली आहे त्यांच्यासाठी.

Verse 11

अप्रणोद्येषु पापेषु साधु प्रोक्तमसंशयम् । विद्वेषं मरणं चापि कुरुतेऽन्यतरस्य च

जे पापी उपदेशास योग्य नाहीत, त्यांच्याविषयी साधूंनी निःसंशय सांगितले आहे—त्यांचा संग द्वेष उत्पन्न करतो आणि दोघांपैकी एखाद्याच्या मृत्यूचेही कारण होतो।

Verse 12

अप्रमत्तः प्रणोद्येषु मुनिरेष प्रयच्छति । तदेवेति भवानेवं धर्मं वेत्ति कुतो वयम्

हा मुनि सदैव सावध राहून उपदेशास योग्य लोकांना सहाय्य देतो। आपण धर्म असेच जाणता; मग आम्ही त्याला वेगळ्या रीतीने कसे जाणू?

Verse 13

लोमश उवाच । कूर्म युक्तमिदं सर्वं त्वयाभिहितमद्य नः । धर्मशास्त्रोपनतं तत्स्मारिताः स्म पुरातनम्

लोमश म्हणाले—हे कूर्मा! आज तू आम्हाला जे सांगितलेस ते सर्व योग्य आहे। ते धर्मशास्त्रांशी सुसंगत असून प्राचीन उपदेशाची आठवण करून देणारे आहे।

Verse 14

ब्रूहि राजन्सुविश्रब्धं सन्देहं हृदयस्थितम् । कस्ते किमब्रवीच्छेषं वक्ष्याम्यहं न संशयः

हे राजन्! निर्धास्तपणे बोला; हृदयातला संशय व्यक्त करा। तुला कोण काय म्हणाला? उरलेले सांग—मी निःसंशय त्याचे स्पष्टीकरण करीन।

Verse 15

इन्द्रद्युम्न उवाच । भगवन्प्रथमः प्रश्रस्तावदेव ममोच्यताम् । ग्रीष्मकालेऽपि मध्यस्थै रवौ किं न तवाश्रमः

इन्द्रद्युम्न म्हणाला—भगवन्! प्रथम माझ्या पहिल्या प्रश्नाचेच उत्तर द्या। ग्रीष्मकाळातही, सूर्य डोक्यावर असताना, तुमच्या आश्रमात शीतल छायेसाठी आश्रय का नाही?

Verse 16

कुटीमात्रोऽपि यच्छाया तृणैः शिरसि पाणिगैः

स्वहस्तांनी गवत धरून डोक्यावर केलेली कुटीएवढी छायाही पुरेशी मानली जाते।

Verse 17

लोमश उवाच । मर्तव्यमस्त्यवश्यं च काय एष पतिष्यति । कस्यार्थे क्रियते गेहमनित्यभवमध्यगैः

लोमश म्हणाले—मरण अटळ आहे आणि हा देह नक्कीच पडणार आहे। अनित्य भवाच्या मध्यात उभे असलेले लोक कोणासाठी घर बांधतात?

Verse 18

यस्य मृत्युर्भवेन्मित्रं पीतं वाऽमृतमुत्तमम् । तस्यैतदुचितं वक्तुमिदं मे श्वो भविष्यति

ज्याच्यासाठी मृत्यु मित्र झाला आहे किंवा ज्याने परम अमृत पिले आहे—त्यालाच ‘हे उद्या माझे होईल’ असे म्हणणे योग्य आहे।

Verse 19

इदं युगसहस्रेषु भविष्यमभविद्दिनम् । तदप्यद्यत्वमापन्नं का कथामरणावधेः

हा दिवस कधी हजारो युगांनंतर येईल असे वाटत होते; पण तोच आज म्हणून आला. मग मृत्यूच्या मर्यादेबद्दल काय सांगावे?

Verse 20

कारणानुगतं कार्यमिदं शुक्रादभूद्वपुः । कथं विशुद्धिमायाति क्षालितांगारवद्वद

कार्य कारणानुसारच होते; हे शरीर शुक्रापासूनच उत्पन्न झाले आहे. मग धुतलेल्या कोळशासारखे याला शुद्धता कशी येईल, सांग.

Verse 21

तदस्यापि कृते पापं शत्रुषड्वर्गनिर्जिताः । कथंकारं न लज्जन्ते कुर्वाणा नृपसत्तम

त्यासाठीही पाप केले जाते—काम-क्रोधादी सहा अंतःशत्रूंनी जे जिंकले आहेत. हे नृपश्रेष्ठ, असे कर्म करताना त्यांना लाज कशी वाटत नाही?

Verse 22

तद्ब्रह्मण इहोत्पन्नः सिकताद्वयसम्भवः । निगमोक्तं पठञ्छृण्वन्निदं जीविष्यते कथम्

तोच ब्रह्म येथून उत्पन्न, दोन ‘सिकता’ (नर-नारी) यांच्या संयोगातून जन्मलेला; तरीही वेदवचन वाचत-ऐकत हा जीव खरोखर (सद्बुद्धीने) कसा जगेल?

Verse 23

तथापि वैष्णवी माया मोहयत्यविवेकिनम् । हृदयस्थं न जानंति ह्यपि मृत्यु शतायुषः

तरीही वैष्णवी माया अविवेकीला मोहात पाडते. शंभर वर्ष जगणारेही आपल्या हृदयात वसलेल्या मृत्यूला ओळखत नाहीत.

Verse 24

दन्ताश्चलाश्चला लक्ष्मीर्यौवनं जीवितं नृप । चलाचलमतीवेदं दानमेवं गृहं नृणाम्

हे नृप, दात डळमळतात, लक्ष्मी चंचल आहे, यौवन व जीवनही अस्थिर आहे. हे सर्व चल-अचल (क्षणभंगुर) जाणून मनुष्याने दान करावे; तसेच मनुष्यांचे घर-गृहस्थही चंचलच आहे.

Verse 25

इति विज्ञाय संसारसारं च चलाचलम् । कस्यार्थे क्रियते राजन्कुटजादि परिग्रहः

अशा रीतीने संसाराचा सारही चंचल व अस्थिर आहे हे जाणून, हे राजन्—मग कुटज इत्यादी तुच्छ वस्तूंचाही परिग्रह कोणासाठी केला जातो?

Verse 26

इन्द्रद्युम्न उवाच । चिरायुर्भगवानेव श्रूयते भुवनत्रये । तदर्थमहमायातस्तत्किमेवं वचस्तव

इंद्रद्युम्न म्हणाला: 'तिन्ही लोकांत केवळ भगवानच चिरायु असल्याचे ऐकले जाते. त्याच कारणास्तव मी आलो आहे, मग तुमचे बोलणे असे का?'

Verse 27

लोमश उवाच । प्रतिकल्पं मच्छरीरादेकरोमपरिक्षयः । जायते सर्वनाशे च मम भावि प्रमापणम्

लोमश म्हणाला: 'प्रत्येक कल्पात माझ्या शरीरावरील एक केस गळून पडतो. जेव्हा सर्व केस नष्ट होतील, तेव्हा माझा मृत्यू निश्चित होईल.'

Verse 28

पश्य जानुप्रदेशं मे द्व्यंगुलं रोमवर्जितम् । जातं वपुस्तद्बिभेमि मर्तव्ये सति किं गृहैः

'माझ्या गुडघ्याजवळ पहा, दोन बोटे जागा केसविरहित झाली आहे. शरीराची ही अवस्था पाहून मी घाबरतो. जेव्हा मरणे निश्चित आहे, तेव्हा घरांचा काय उपयोग?'

Verse 29

नारद उवाच । इत्थं निशम्य तद्वाक्यं स प्रहस्यातिविस्मितः । भूपालस्तस्य पप्रच्छ कारणं तादृशायुषः

नारद म्हणाले: अशा प्रकारे त्यांचे बोलणे ऐकून, त्या राजाने हसून आणि अत्यंत आश्चर्यचकित होऊन त्यांना अशा (दीर्घ) आयुष्याचे कारण विचारले.

Verse 30

इन्द्रद्युम्न उवाच । पृच्छामि त्वामहं ब्रह्मन्यदायुरिदमीदृशम् । तव दीर्घं प्रभावोऽसौ दानस्य तपसोऽथवा

इंद्रद्युम्न म्हणाला: 'हे ब्रह्मन्! मी तुम्हाला विचारतो की तुमचे हे आयुष्य असे (दीर्घ) कसे आहे? हा प्रभाव दानाचा आहे की तपश्चर्येचा?'

Verse 31

लोमश उवाच । श्रृणु भूप प्रवक्ष्यामि पूर्वजन्मसमुद्भवाम् । शिवधर्मयुतां पुण्यां कथां पापप्रणाशनीम्

लोमश म्हणाले—हे राजन्, ऐक; मी पूर्वजन्मातून उद्भवलेली, शिवधर्मयुक्त, पुण्यदायिनी व पापनाशिनी कथा सांगतो.

Verse 32

अहमासं पुरा शूद्रो दरिद्रोऽतीवभूतले । भ्रमामि वसुधापृष्ठे ह्यशनपीडितो भृशम्

पूर्वी मी शूद्र होतो, पृथ्वीवर अत्यंत दरिद्री। अन्नाच्या यातनेने फार पीडित होऊन मी वसुधेच्या पृष्ठावर भटकत असे.

Verse 33

ततो मया महल्लिंगं जालिमध्यगतं तदा । मध्याह्नेऽस्य जलाधारो दृष्टश्चैवा विदूरतः

तेव्हा मी जाळीच्या मध्यभागी स्थित एक महालिंग पाहिले. मध्यान्ही दूरूनच त्याचा जलाधार (पूजेसाठीचे जलस्थान)ही दिसला.

Verse 34

ततः प्रविश्य तद्वारि पीत्वा स्नात्वा च शांभवम् । तल्लिंगं स्नापितं पूजा विहिता कमलैः शुभैः

मग आत प्रवेश करून मी ते पवित्र जल प्राशन केले आणि शांभव-विधीने स्नान केले. त्या लिंगास स्नान घालून शुभ कमळांनी पूजा केली.

Verse 35

अथ क्षुत्क्षामकंठोऽहं श्रीकंठं तं नमस्य च । पुनः प्रचलितो मार्गे प्रमीतो नृपसत्तम

मग भूक व श्रमाने माझा कंठ कोरडा झाला; मी त्या श्रीकंठास नमस्कार केला. हे नृपश्रेष्ठ, पुन्हा मार्गास निघालो आणि वाटेतच मृत्यू पावलो.

Verse 36

ततोऽहं ब्राह्मणगृहे जातो जातिस्मरः सुतः । स्नापनाच्छिवलिंगस्य सकृत्कमलपूजनात्

त्यानंतर मी ब्राह्मणगृहात जातिस्मर पुत्र म्हणून जन्मलो; कारण मी एकदा शिवलिंगास स्नान घालून कमळांनी त्याचे पूजन केले होते।

Verse 37

स्मरन्विलसितं मिथ्या सत्याभासमिदं जगत् । अविद्यामयमित्येवं ज्ञात्वा मूकत्वमास्थितः

पूर्वानुभव स्मरून मी जाणले की हे जग केवळ लीला आहे—मिथ्या, सत्याचा आभासमात्र, अविद्येने विणलेले; हे कळताच मी मौन धारण केले।

Verse 38

तेन विप्रेण वार्धक्ये समाराध्य महेश्वरम् । प्राप्तोऽहमिति मे नाम ईशान इति कल्पितम्

त्या ब्राह्मणाने वार्धक्यात महेश्वराची विधिपूर्वक आराधना केली; आणि ‘मी प्राप्त झालो’ असे म्हणाल्याने माझे नाव ‘ईशान’ असे कल्पिले गेले।

Verse 39

ततः स विप्रो वात्सल्यादगदान्सुबहून्मम । चकार व्यपनेष्यामि मूकत्वमिति निश्चयः

मग त्या ब्राह्मणाने वात्सल्याने माझ्यासाठी अनेक औषधे तयार केली आणि निश्चय केला—‘मी हे मूकत्व दूर करीन।’

Verse 40

मंत्रवादान्बहून्वैद्यानुपायानपरानपि । पित्रोस्तथा महामायासंबद्धमनसोस्तथा

त्याने अनेक मंत्रवादी, वैद्य आणि इतर उपायही केले; आणि माझे आई-वडीलही महामायेने बांधलेल्या मनाने तसेच प्रयत्न करू लागले।

Verse 41

निरीक्ष्य मूढतां हास्यमासीन्मनसि मे तदा । तथा यौवनमासाद्य निशि हित्वा निजं गृहम्

त्यांची मूढता पाहून त्या वेळी माझ्या मनात हास्य उत्पन्न झाले। मग यौवन प्राप्त होताच मी रात्री आपलेच घर सोडून निघालो।

Verse 42

संपूज्य कमलैः शंभुं ततः शयनमभ्यगाम् । ततः प्रमीते पितरि मूढैत्यहमुज्झितः

कमळांनी शंभूची यथाविधी पूजा करून मी मग शय्येकडे गेलो. नंतर पित्याचे निधन झाल्यावर मला ‘मूढ’ म्हणत टाकून दिले गेले।

Verse 43

संबंधिभिः प्रतीतोऽथ फलाहारमवस्थितः । प्रतीतः पूजयामीशमब्जैर्बहुविधैस्तथा

मग नातलगांनी स्वीकारल्यावर मी फक्त फलाहारावर राहू लागलो. त्यातच संतुष्ट होऊन मी अनेक प्रकारच्या कमळांनी ईश्वराची पूजा करीत राहिलो।

Verse 44

अथ वर्षशतस्यांते वरदः शशिशेखरः । प्रत्यक्षो याचितो देहि जरामरणसंक्षयम्

मग शंभर वर्षांच्या शेवटी वरद शशिशेखर (चंद्रशेखर) प्रभू प्रत्यक्ष झाले. मी विनविले—“जरा व मरण यांचा क्षय मला द्या.”

Verse 45

ईश्वर उवाच । अजरामरता नास्ति नामरूपभृतोयतः । ममापि देहपातः स्यादवधिं कुरु जीविते

ईश्वर म्हणाले—“नाम-रूप धारण करणाऱ्या देहधाऱ्यांना अजर-अमर अवस्था नाही. माझाही देहपात होतो; म्हणून आपल्या आयुष्याची एक निश्चित मर्यादा निवड.”

Verse 46

इति शंभोर्वचः श्रुत्वा मया वृतिमिदं तदा । कल्पांते रोमपातोऽस्तु मरणं सर्वसंक्षये

शंभूचे वचन ऐकून मी तेव्हा अशी विनंती केली—“कल्पांताला सर्वसंहार होईल तेव्हाच माझा मृत्यू होवो; तोवर केवळ रोमपात होत राहो।”

Verse 47

ततस्तव गणो भूयामिति मेऽभीप्सितो वरः । तथेत्युक्त्वा स भगवान्हरश्चादर्शनं गतः

मग माझा अभिलषित वर असा होता—“मी तुझा गण होऊ दे.” “तथास्तु” असे म्हणून भगवान हर अदृश्य झाले।

Verse 48

अहं तपसिनिष्ठश्च ततः प्रभृति चाभवम् । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते शिवपूजनात्

त्या वेळेपासून मी तपश्चर्येत दृढनिष्ठ झालो. शिवपूजनाने ब्रह्महत्या इत्यादी पापांतूनही मनुष्य मुक्त होतो.

Verse 49

ब्रध्नाब्जैरितरैर्वपि कमलैर्नात्र संशयः । एवं कुरु महाराज त्वमप्याप्स्यसि वांछितम्

ब्रध्नाब्ज कमळांनी—किंवा इतर कमळांनीही—यात संशय नाही. असे कर, महाराज; तूही इच्छित फल प्राप्त करशील.

Verse 50

हरभक्तस्य लोकस्य त्रिलोक्यां नास्ति दुर्लभम् । बहिःप्रवृत्तिं सगृह्य ज्ञानकर्मेन्द्रियादि च

हरभक्त लोकांसाठी त्रिलोकीत काहीही दुर्लभ नाही. तरीही बाह्य प्रवृत्ती व ज्ञान-कर्मेंद्रिये इत्यादी स्वीकारून त्यांचे योग्य स्थान जाणावे.

Verse 51

लयः सदाशिवे नित्यमतर्यो गोऽयमुच्यते । दुष्करत्वाद्वहिर्योगं शिव एव स्वयं जगौ

सदाशिवात नित्य लय होणे हाच ‘अमर्त्य मार्ग’ म्हणतात. बाह्ययोग दुष्कर असल्याने स्वयं शिवांनी तो प्रत्यक्ष सांगितला।

Verse 52

पंचभिश्चार्चनं भूतैर्विशिष्टफलदं ध्रुवम् । क्लेशकर्मविपाकाद्यैराशयैश्चाप्य संयुतम्

पंचभूतांनी केलेले अर्चन निःसंशय विशेष फल देणारे आहे; तरीही ते क्लेश, कर्म, कर्मविपाक इत्यादी आशय-संस्कारांशी संयुक्तच राहते.

Verse 53

ईशानमाराध्य जपन्प्रणवं मुक्तिपाप्नुयात् । सर्वपापक्षये जाते शिवे भवति भावना

ईशानाची आराधना करून आणि प्रणव (ॐ) जपत राहिल्यास मुक्ती प्राप्त होते. सर्व पापांचा क्षय झाल्यावर शिवात भावना दृढ होते.

Verse 54

पापोपहतबुद्धीनां शिवे वार्तापि दुर्लभा । दुर्लभं भारते जन्म दुर्लभं शिवपूजनम्

पापाने बाधित बुद्धी असलेल्यांना शिवाची वार्ताही दुर्लभ. भारतात जन्म दुर्लभ आणि शिवपूजनही दुर्लभ आहे.

Verse 55

दुर्लभं जाह्नवीस्नानं शिवे भक्तिः सुदुर्लभा । दुर्लभं ब्राह्मणे दानं दुर्लभं वह्निपूजनम्

जाह्नवी (गंगा) स्नान दुर्लभ; शिवभक्ती तर अतिदुर्लभ. ब्राह्मणाला दान दुर्लभ आणि वह्निपूजनही दुर्लभ आहे.

Verse 56

अल्पपुण्यैश्च दुष्प्रापं पुरुषोत्तमपूजनम्

अल्प पुण्य असलेल्या जनांस पुरुषोत्तमाचे पूजन मिळणे दुर्लभ व दुष्प्राप्य आहे।

Verse 57

लक्षेण धनुषां योगस्तदर्धेन हुताशनः । पात्रं शतसहस्रेण रेवा रुद्रश्च षष्टिभिः

एक लक्ष धनुष्यांनी ‘योग’ मोजला जातो; त्याच्या अर्ध्याने ‘हुताशन’ (पवित्र अग्नी) मोजला जातो। शतसहस्रात एकच खरा ‘पात्र’ मिळतो; आणि रेवा व रुद्र तर साठात एक—अत्यंत दुर्लभ।

Verse 58

इति दमुक्तमखिलं मया तव महीपते । यथायुरभवद्दीर्घं समाराध्य महेश्वरम्

हे महीपते! मी तुला सर्व काही सांगितले. महेश्वराची यथाविधि आराधना केल्याने आयुष्य दीर्घ होते—असे सांगितले आहे।

Verse 59

न दुर्लभं न दुष्प्रापं न चासाध्यं महात्मनाम् । शिवभक्तिकृतां पुंसां त्रिलोक्यामिति निश्चितम्

महात्म्यांसाठी काहीही दुर्लभ नाही, दुष्प्राप्य नाही, असाध्यही नाही. शिवभक्ती केलेल्या पुरुषांसाठी हे त्रिलोकी निश्चित आहे।

Verse 60

नंदीश्वरस्य तेनैव वपुषा शिवपूजनात् । सिद्धिमालोक्य को राजञ्छंकरं न नमस्यति

नंदीश्वराने त्याच देहाने शिवपूजन करून जी सिद्धी मिळवली, ती पाहून हे राजन्! कोण शंकराला नमस्कार करणार नाही?

Verse 61

श्वेतस्य च महीपस्य श्रीकंठं च नमस्यतः । कालोपि प्रलयं यातः कस्तमीशं न पूजयेत्

राजा श्वेतने श्रीकंठाला नमन केले, ज्यामुळे काळही लयाला गेला. अशा ईश्वराची पूजा कोण करणार नाही?

Verse 62

यदिच्छया विश्वमिदं जायते व्यवतिष्ठते । तथा संलीयते चांते कस्तं न शरणं व्रजेत्

ज्याच्या इच्छेने हे विश्व निर्माण होते, टिकून राहते आणि अंती विलीन होते, त्याला शरण कोण जाणार नाही?

Verse 63

एतद्रहस्यमिदमेव नृणां प्रधानं कर्तव्यमत्र शिवपूजनमेव भूप । यस्यांतरायपदवीमुपयांति लोकाः सद्योः नरः शिवनतः शिवमेव सत्यम्

हे राजा, मानवांचे मुख्य कर्तव्य शिवपूजन हेच आहे, हेच रहस्य आहे. शिवला नमन करणारा मनुष्य अडथळ्यांवर मात करून सत्यस्वरूप शिवालाच प्राप्त करतो.