Adhyaya 1

Verse 1

श्रीगणेशाय नमः । तर्तुं संहृतिवारिधिं त्रिजगतां नौर्नाम यस्य प्रभोर्येनेदं सकलं विभाति सततं जातं स्थितं संसृतम् । यश्चैतन्यघनप्रमाण विधुरो वेदांतवेद्यो विभुस्तं वन्दे सहजप्रकाशममलं श्रीरामचन्द्रं परम् । दाराः पुत्रा धनं वा परिजनसहितो बंधुवर्गः प्रियो वा माता भ्राता पिता वा श्वशुरकुलजना भृत्यऐश्वर्य्यवित्ते । विद्या रूपं विमलभवनं यौवनं यौवतं वा सर्वे व्यर्थं मरणसमये धर्म एकः सहायः । नैमिषे निमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः । सत्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्रसममासत

श्रीगणेशास नमस्कार। मी परम, निर्मळ, स्वयंज्योती श्रीरामचंद्रास वंदन करतो—जो त्रिजगाला संहार-समुद्रातून तारण्यासाठी ‘नौका’ आहेत; ज्यांच्या प्रभुत्वशक्तीने हे सर्व जग जन्म, स्थिती व संसारप्रवाहात सतत प्रकाशते; जे वेदान्ताने ज्ञेय, सर्वव्यापी, चैतन्यघन व प्रमाणातीत आहेत। पत्नी, पुत्र, धन, कुटुंब-परिजन, प्रिय बंधु, माता, भाऊ, पिता, सासरकडील जन, सेवक, ऐश्वर्य व संपत्ती; विद्या, रूप, निर्मळ भवन, यौवन व भोग—मरणसमयी सर्व व्यर्थ; धर्म हाच एक सहाय्यक। नैमिष नामक निमिषक्षेत्री शौनकादि ऋषींनी लोककल्याण व स्वर्गप्राप्तीसाठी सहस्र वर्षांचे सत्रयज्ञ केले।

Verse 2

एकदा सूतमायांतं दृष्ट्वा तं शौनकादयः । परं हर्षं समाविष्टाः पपुर्नेत्रैः सुचेतसा । चित्राः श्रोतुं कथास्तत्र परिवव्रुस्तपस्विनः

एकदा सूत येताना पाहून शौनकादि ऋषी परम हर्षाने भरून गेले। स्थिरचित्त होऊन त्यांनी नेत्रांनी जणू त्याला पान केले; अद्भुत कथा ऐकण्याच्या उत्कंठेने ते तपस्वी तिथे त्याच्या भोवती जमले।

Verse 3

अथ तेषूपविष्टेषु तपस्विषु महात्मसु । निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाल्लोमहर्षणिः

मग, ते महात्मा तपस्वी आसनस्थ झाल्यावर, लोमहर्षणि विनयाने त्याच्यासाठी दाखविलेले आसन स्वीकारून बसला।

Verse 4

सुखासीनं च तं दृष्ट्वा विघ्नांतमुपलक्ष्य च । अथापृच्छंस्त ऋषयः काश्चित्प्रास्ताविकीः कथाः

त्यांना सुखासीन पाहून आणि विघ्नांचा उपशम झालेला जाणून, ऋषींनी उपदेशाचा आरंभ व्हावा म्हणून काही प्रस्तावनात्मक प्रश्न विचारले।

Verse 5

पुराणमखिलं तात पुरा तेऽधीतवान्पिता । कच्चित्त्वयापि तत्सर्वमधीतं लोमहर्षणे

हे तात! पूर्वी तुझ्या पित्याने अखिल पुराणाचे अध्ययन केले होते. हे लोमहर्षणा! तूही ते सर्व पूर्णपणे अधीत केले आहेस काय?

Verse 6

कथयस्व कथां सूत पुण्यां पापनिषूदिनीम् । श्रुत्वा यां याति विलयं पापं जन्मशतोद्भवम्

हे सूत! पुण्यदायी व पापनाशिनी अशी ही पवित्र कथा सांग; ती ऐकल्याने शंभर जन्मांची साठलेली पापेही नष्ट होतात।

Verse 7

सूत उवाच । श्रीभारत्यंघ्रियुगलं गणनाथपदद्वयम् । सर्वेषां चैव देवानां नमस्कृत्य वदाम्यहम्

सूत म्हणाले—श्रीभारती (सरस्वती) यांच्या चरणयुगलास, गणनाथ (गणेश) यांच्या द्विचरणांस आणि सर्व देवांना नमस्कार करून मी आता सांगतो।

Verse 8

शक्तींश्चैव वसूंश्चैव ग्रहान्यज्ञादिदेवताः । नमस्कृत्य शुभान्विप्रान्कविमुख्यांश्च सर्वशः

शक्ती, वसू, ग्रह तसेच यज्ञादि कर्मांचे अधिष्ठातृ देव यांना नमस्कार करून, आणि सर्व प्रकारे शुभ ब्राह्मण व श्रेष्ठ कवी-ऋषींना वंदन करून (मी पुढे सांगतो)।

Verse 9

अभीष्टदेवताश्चैव प्रणम्य गुरुसत्तमम् । नमस्कृत्य शुभान्देवान्रामादींश्च विशेषतः

इष्टदेवतांना प्रणाम करून आणि गुरुसत्तमाला दंडवत् घालून, त्याने शुभ देवांना नमस्कार केला—विशेषतः श्रीरामादींना।

Verse 10

यान्स्मृत्वा विविधैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । तेषां प्रसादाद्वक्ष्येऽहं तीर्थानां फलमुत्तमम् । सर्वेषां च नियंतारं धर्मात्मानं प्रणम्य च

ज्यांचे स्मरण केल्याने मनुष्य विविध पापांतून मुक्त होतो—यात संशय नाही। त्यांच्या कृपेने मी तीर्थांचे उत्तम फल सांगीन; आणि सर्वांचा नियंता धर्मात्मा प्रभूला प्रणाम करून।

Verse 11

धर्म्मारण्यपतिस्त्रिविष्टपपतिर्नित्यं भवानीपतिः पापाद्वः स्थिरभोगयोगसुलभो देवः स धर्मेश्वरः । सर्वेषां हृदयानि जीवकलया व्याप्य स्थितः सर्वदा ध्यात्वा यं न पुनर्विशंति मनुजाः संसारकारागृहम्

तो धर्मारण्याचा स्वामी, त्रिविष्टप (स्वर्ग)चा अधिपती, नित्य भवानीपती, पापहर धर्मेश्वर देव आहे; स्थिर भोग व योगाने तो तुम्हांला सहज सुलभ होतो. तो जीवकलांनी सर्वांच्या हृदयांत सदैव व्यापून स्थित आहे; ज्याचे ध्यान केल्याने मनुष्य पुन्हा संसार-कारागृहात प्रवेश करत नाहीत।

Verse 12

सूत उवाच । एकदा तु स धर्म्मो वै जगाम ब्रह्मसंसदि । तां सभां स समालोक्य ज्ञाननिष्ठोऽभवत्तदा

सूत म्हणाले—एकदा धर्म ब्रह्मदेवांच्या सभेत गेला. ती सभा पाहून तो तेव्हा ज्ञानात दृढनिष्ठ झाला।

Verse 13

देवैर्मुनिवरैः क्रांतां सभामालोक्य विस्मितः । देवैर्यक्षैस्तथा नागैः पन्नगैश्च तथाऽसुरैः

देव आणि श्रेष्ठ मुनींनी भरलेली ती सभा पाहून तो विस्मित झाला; तेथे देव, यक्ष, नाग, अन्य पन्नग आणि असुरही होते।

Verse 14

ऋषिभिः सिद्धगंधर्वैः समाक्रांतोचितासना । ससुखा सा सभा ब्रह्मन्न शीता न च घर्म्मदा

ऋषी, सिद्ध व गंधर्व यांनी परिपूर्ण, यथोचित आसनांनी सजलेली ती सभा, हे ब्रह्मन्, अत्यंत सुखद होती; तेथे ना थंडीचा त्रास, ना उष्णतेचा।

Verse 15

ततः पुण्यां कथां दिव्यां श्रावयामास धर्मवित् । कथांते मुनिशार्दूलं वचनं चेदमब्रवीत्

त्यानंतर धर्मज्ञाने पुण्य व दिव्य कथा श्रवण करविली। कथेच्या शेवटी त्याने मुनिशार्दूलास हे वचन सांगितले।

Verse 16

स्तंभैश्च विधृता सा तु शाश्वती न च सक्षया । दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभा

स्तंभांनी आधारलेली ती सभा शाश्वत होती, क्षयास न जाणारी. नानाविध दिव्य तेजांनी प्रकाशमान होऊन तिची प्रभा अमाप होती.

Verse 17

अति चन्द्रं च सूर्य्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा । दीप्यते नाकपृष्ठस्था भर्त्सयंतीव भास्करम्

ती स्वयंप्रभा सभा चंद्र, सूर्य व अग्नीपेक्षाही अधिक तेजस्वी होती. स्वर्गशिखरावर स्थित होऊन ती अशी दीप्यमान होती की जणू भास्करालाही धारेवर धरत होती.

Verse 18

तस्यां स भगवाञ्छास्ति विविधान्देवमानुषान् । स्वयमेकोऽनिशं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः

तेथे सर्वलोकपितामह भगवान ब्रह्मा—स्वतः एकटेच, अखंड—विविध देव व मनुष्य यांना शासन करून धर्मोपदेश देत होते.

Verse 19

न क्षुधं न पिपासां च न ग्लानिं प्राप्नुवन्त्युत । नानारूपैरिव कृता मणिभिः सा सभा वरैः

तेथे त्यांना ना भूक, ना तहान, ना कधीही ग्लानी येत असे. ती उत्तम सभा अनेक रूपांच्या दिव्य मण्यांनी जणू घडविल्यासारखी शोभत होती.

Verse 20

भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमोऽथ तथांगिराः । पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव प्रह्लादः कर्द्दमस्तथा

तेथे भृगु, अत्रि आणि वसिष्ठ होते; गौतम तसेच अंगिरा ऋषीही होते. पुलस्त्य व क्रतु, तसेच प्रह्लाद आणि कर्दमही उपस्थित होते.

Verse 21

अथर्वांगिरसश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः । मनोंऽतरिक्षं विद्याश्व वायुस्तेजो जलं मही

तेथे अथर्व व अंगिरसगण, तसेच वालखिल्य आणि मरीचिपही होते. मन, अंतरिक्ष, विद्या, अश्व, वायु, तेज, जल आणि मही—हीही देवस्वरूप शक्ती म्हणून उपस्थित होती.

Verse 22

शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसो गंधस्तथैव च । प्रकृतिश्च विकारश्च सदसत्कारणं तथा

शब्द व स्पर्श, तसेच रूप, रस आणि गंध; प्रकृती व विकार, तसेच सत्-असत्-संबंधी कारण—हे सर्व तत्त्वही तेथे उपस्थित होते.

Verse 23

अगस्त्यश्च महातेजा मार्कंडेयश्च वीर्यवान् । जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा

महातेजस्वी अगस्त्य आणि वीर्यवान मार्कंडेय तेथे होते; जमदग्नी, भरद्वाज, संवर्त आणि च्यवनही उपस्थित होते.

Verse 24

दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्यश्रृंगश्च धार्मिकः । सनत्कुमारो भगवान्योगाचार्य्यो महातपाः

तेथे महाभाग दुर्वासा, धर्मात्मा ऋष्यशृंग, तसेच भगवान् सनत्कुमार—महातपस्वी योगाचार्य—उपस्थित होते।

Verse 26

चंद्रमाः सह् नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान् । वायवस्तंतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च

तेथे नक्षत्रांसह चंद्रमा व तेजस्वी आदित्य होते; वायू, (सृष्टी-नियमांचे) तंतू, संकल्प आणि प्राणही तेथे होते।

Verse 27

मूर्तिमंतो महात्मानो महाव्रतपरायणाः । एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं समुपासिरे

देहधारी महात्मे, महाव्रतपरायण—हे व इतर अनेक—भक्तीने ब्रह्मदेवाची उपासना करू लागले।

Verse 28

अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तमो दमः । आयांति तस्यां सहिता गंधर्वाप्सरसां गणाः

अर्थ, धर्म व काम; हर्ष व द्वेष, तम व दम—हेही तेथे होते. आणि त्या स्थानी गंधर्व-अप्सरांचे गण एकत्र येऊन पोहोचले.

Verse 29

असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित् । आयुर्वेदस्तथाष्टांगो गान्धर्वश्चैव तत्र हि

तेथे असित व देवल, तसेच तत्त्वज्ञ जैगीषव्यही होते. तेथेच अष्टांग आयुर्वेद आणि गान्धर्वविद्या (संगीतशास्त्र)ही होती.

Verse 30

महितो विश्वकर्मा च वसवश्चैव सर्वशः । तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ

त्या पावन स्थानी विश्वकर्मा महिमायुक्त पूजिला जातो आणि वसु-गण सर्व प्रकारे पूजिले जातात। तसेच सर्व पितृगण श्रद्धेने वंदिले जातात आणि सर्व हव्य-हविष्य आहुतीही तेथेच उपस्थित आहेत।

Verse 31

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदस्तथैव च । अथर्ववेदश्च तथा सर्वशास्त्राणि चैव ह

तेथे ऋग्वेद, सामवेद आणि यजुर्वेद आहेत; तसेच अथर्ववेदही आहे. निश्चयच सर्व शास्त्रेही तेथे उपस्थित आहेत।

Verse 32

इतिहासोपवेदाश्च वेदांगानि च सर्वशः । मेधा धृतिः स्मृतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः समाः

तेथे इतिहास व उपवेद आहेत आणि सर्व प्रकारची वेदांगेही आहेत। तसेच मेधा, धृति, स्मृती, प्रज्ञा, बुद्धी आणि समभावयुक्त यश तेथे वास करतात।

Verse 33

कालचक्रं च तद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम् । यावन्त्यो देवपत्न्यश्च सर्वा एव मनोजवाः

तेथे दिव्य कालचक्र आहे—नित्य, अक्षय आणि अव्यय। तसेच जितक्या देवपत्नी आहेत, त्या सर्व मनोजवाने तेथे उपस्थित आहेत।

Verse 36

पुरंदरश्च देवेंद्रो वरुणो धनदस्तथा । महादेवः सहोमोऽत्र सदा गच्छति सर्वदः

येथे पुरंदर देवेन्द्र, वरुण आणि धनद (कुबेर) निरंतर येतात। तसेच सोमासह महादेवही सदा येथे विचरतात—सर्व वर देणारे।

Verse 37

गच्छंति सर्वदा देवा नारायणस्तथर्षयः । ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा

तेथे देव नेहमी येतात; नारायणही येतो आणि ऋषिमुनीही येतात। वालखिल्य ऋषी तसेच योनीज व अयोनीज—सर्वजण तेथे येतात।

Verse 38

यत्किंचित्रिषु लोकेषु दृश्यते स्थाणु जंगमम् । तस्यां सहोपविष्टायां तत्र ज्ञात्वा स धर्मवित्

त्रैलोक्यात जे काही स्थावर वा जंगम दिसते, ते सर्व तेथे एकवटलेले आहे। त्या पवित्र स्थानी सहबसून ते जाणल्यावर मनुष्य धर्मज्ञ होतो।

Verse 39

नागाः सुपर्णाः पशवः पितामहमुपासते । स्थावरा जंगमाश्चापि महाभूतास्तथा परे

नाग, सुपर्ण आणि पशु पितामह ब्रह्माची उपासना करतात। स्थावर-जंगम सर्व प्राणी, महाभूतें तसेच इतर जीवसमूहही त्याचीच आराधना करतात।

Verse 40

तत्र धर्मो महातेजाः कथां पापप्रणाशिनीम् । वाच्यमानां तु शुश्राव व्यासेनामिततेजसा

तेथे महातेजस्वी धर्माने पापनाशिनी ती पवित्र कथा ऐकली, जी अमिततेजस्वी व्यासांनी सांगितली जात होती।

Verse 41

धर्मारण्यकथां दिव्यां तथैव सुमनोहराम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदात्रीं तथैव च

धर्मारण्याची ती दिव्य कथा अत्यंत मनोहर आहे; आणि ती धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष—या चारही पुरुषार्थांची फळे देणारी मानली जाते।

Verse 42

पुत्रपौत्रप्रपौत्रादि फलदात्रीं तथैव च । धारणाच्छ्रवणाच्चापि पठनाच्चावलोकनात्

ही पुत्र, पौत्र व प्रपौत्र इत्यादींचे फळ देणारी आहे; तसेच केवळ धारण, श्रवण, पठण किंवा दर्शनमात्रानेही पुण्य प्राप्त होते.

Verse 43

तां निशम्य सुविस्तीर्णां कथां ब्रह्मांडसंभवाम् प्र । मोदोत्फुल्लनयनो ब्रह्माणमनुमत्य च

ब्रह्मांडाच्या रहस्यातून उत्पन्न झालेली ती अतिविस्तृत कथा ऐकून, आनंदाने फुललेल्या नेत्रांचा धर्म ब्रह्मांची अनुमती मागू लागला.

Verse 44

कृतकार्योपि धर्मात्मा गंतुकामस्तदाभवत् । नमस्कृत्य तदा धर्मो ब्रह्माणं स पितामहम्

कार्य सिद्ध झाले तरी धर्मात्मा धर्म तेव्हा निघण्यास इच्छुक झाला; आणि त्या वेळी त्याने पितामह ब्रह्मांना नमस्कार केला.

Verse 45

अनुज्ञातस्तदा तेन गतोऽसौ यमशासनम् । पितामहप्रसादाच्च श्रुत्वा पुण्यप्रदायिनीम्

त्यांची आज्ञा मिळाल्यावर तो यमाच्या शासनस्थानी गेला; आणि पितामहांच्या कृपेने पुण्यदायिनी कथा ऐकून पुढे निघाला.

Verse 46

धर्मारण्यकथां दिव्यां पवित्रां पापनाशिनीम् । स गतोऽनुचरैः सार्द्धं ततः संयमिनीं प्रति

दिव्य, पवित्र व पापनाशिनी धर्मारण्यकथा प्राप्त करून, तो अनुचरांसह तेथून संयमिनीकडे गेला.

Verse 47

अमात्यानुचरैः सार्धं प्रविष्टः स्वपुरं यमः । तत्रांतरे महातेजा नारदो मुनिपुंगवः

यम आपल्या अमात्यां व सेवकांसह स्वनगरात प्रविष्ट झाला. तेवढ्यात महातेजस्वी, मुनिपुंगव नारद तेथे येऊन पोहोचला.

Verse 48

दुर्निरीक्ष्यः कृपायुक्तः समदर्शी तपोनिधिः । तपसा दग्धदेहोपि विष्णुभक्तिपरायणः

तो तेजाने दुर्निरीक्ष्य, तरी करुणायुक्त; समदर्शी, तपोनिधी होता. तपाने देह दग्ध झाली तरी तो विष्णुभक्तीत पूर्ण परायण होता.

Verse 49

सर्वगः सर्वविच्चैव नारदः सर्वदा शुचिः । वेदाध्ययनशीलश्च त्वागत स्तत्र संसदि

सर्वत्र संचार करणारा, सर्वज्ञ, सदैव शुचिर्भूत व वेदाध्ययनशील नारद त्या सभेत येऊन पोहोचला.

Verse 50

तं दृष्ट्वा सहसा धर्मो भार्यया सेवकैः सह । संमुखो हर्षसंयुक्तो गच्छन्नेव स सत्वरः

त्यांना पाहताच धर्मदेव पत्नी व सेवकांसह तत्क्षणी समोर गेले; हर्षाने युक्त होऊन चालतच ते त्वरेने पुढे सरसावले.

Verse 51

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं कुलम् । अद्य मे सफलो धर्मस्त्वय्यायाते तपोधने

आज माझा जन्म सफल झाला, आज माझे कुल सफल झाले; हे तपोधन, तुझ्या आगमनाने आज माझा धर्मही सफल झाला.

Verse 52

अर्घ्यपाद्यादिविधिना पूजां कृत्वा विधानतः । दंडवत्तं प्रणम्याथ विधिना चोपवेशितः

अर्घ्य, पाद्य इत्यादी विधिपूर्वक अर्पण करून नियमाने पूजा केली; मग दंडवत् प्रणाम केला आणि पुढे विधीनुसार त्यास आदराने आसन दिले।

Verse 53

आसने स्वे महादिव्ये रत्नकांचनभूषिते । चित्रार्पिता सभा सर्वा दीपा निर्वातगा इव

रत्नकांचनांनी भूषित अशा आपल्या महादिव्य आसनावर तो विराजमान होताच, सारी सभा चित्रासारखी तेजस्वी व स्थिर दिसली—जणू निर्वात स्थानी ठेवलेले दीप।

Verse 54

विधाय कुशलप्रश्नं स्वागतेनाभिनंद्य तम् । प्रहर्षमतुलं लेभे धर्मारण्यकथां स्मरन्

त्याची कुशलविचारणा करून आणि स्वागतवचने देऊन त्याचा सत्कार केला; धर्मारण्याची पावन कथा स्मरता स्मरता त्याला अतुल हर्ष प्राप्त झाला।

Verse 55

नारदं पूजयित्वा तु प्रहृष्टेनांतरात्मना । हर्षितं तु यमं दृष्ट्वा नारदो विस्मिताननः

अंतरात्म्याने प्रहर्षित होऊन यमाने नारदांची पूजा केली; आणि यमाला हर्षित पाहून नारदांचे मुख विस्मयाने भरून गेले।

Verse 56

चिंतयामास मनसा किमिदं हर्षितो हरिः । अतिहर्षं च तं दृष्ट्वा यमराजस्वरूपिणम् । आश्चर्यमनसं चैव नारदः पृष्टवांस्तदा

नारद मनात विचार करू लागले—“हरि असे हर्षित का?” आणि यमराजस्वरूप त्या पुरुषाला अतिहर्षाने परिपूर्ण पाहून, आश्चर्यचकित मनाने नारदांनी तेव्हा त्याला प्रश्न केला।

Verse 57

नारद उवाच । किं दृष्टं भवताश्चर्य्यं किं वा लब्धं महत्पदम् । दुष्टस्त्वं दुष्टकर्मा च दुष्टात्मा क्रोधरूपधृक्

नारद म्हणाले—तुम्ही कोणते आश्चर्य पाहिले, किंवा कोणते महान पद प्राप्त केले? तुम्ही तर कठोर—कठोर कर्म करणारे, कठोर स्वभावाचे, क्रोधरूप धारण करणारे आहात.

Verse 58

पापिनां यमनं चैवमेतद्रूपं महत्तरम् । सौम्यरूपं कथं जातमेतन्मे संशयः प्रभो

पाप्यांना दमन करण्यासाठी तुमचे हे रूप अत्यंत भयंकर आहे. मग हे सौम्य रूप कसे प्रकट झाले? हे प्रभो, हाच माझा संशय आहे.

Verse 59

अद्य त्वं हर्षसंयुक्तो दृश्यसे केन हेतुना । कथयस्व महाकाय हर्षस्यैव हि कारणम्

आज तुम्ही हर्षयुक्त दिसता—कशामुळे? हे महाकाय, या आनंदाचे खरे कारण सांगावे.

Verse 60

धर्मराज उवाच । श्रूयतां ब्रह्मपुत्रैतत्कथयामि न संशयः । पुराहं ब्रह्मसदनं गतवानभिवंदितुम्

धर्मराज म्हणाले—हे ब्रह्मपुत्रा, ऐक; मी हे निःसंशय सांगतो. पूर्वी मी ब्रह्मदेवांच्या सदनात वंदन करण्यास गेलो होतो.

Verse 61

तत्रासीनः सभामध्ये सर्वलोकैकपूजिते नानाकथाः श्रुतास्तत्र धर्म्मवर्गसमन्विताः

तेथे तो सभेमध्ये बसला होता, जो सर्व लोकांनी पूजित होता. तेथे त्याने धर्माच्या विभागांनी युक्त अशा अनेक कथा ऐकल्या.

Verse 62

कथाः पुण्या धर्मयुता रम्या व्यासमुखाच्छ्रुताः । धर्मकामार्थसंयुक्ताः सर्वाघौघविनाशिनीः

या कथा पुण्य, धर्मयुक्त व रम्य आहेत—व्यासांच्या मुखातून श्रुत. धर्म, काम व अर्थ यांनी संयुक्त होऊन त्या सर्व पापांचा महाप्रवाह नष्ट करतात.

Verse 63

याः श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यंते ब्रह्महत्यया । तारयंति पितृगणाञ्छतमेकोत्तरं मुने

ज्या ऐकल्या असता मनुष्य सर्व पापांतून—ब्रह्महत्येच्या पापातूनही—मुक्त होतो. आणि हे मुने, तो एकशे एक पितृगणांचा उद्धार करतो.

Verse 64

नारद उवाच । कीदृशी तत्कथा मे तां प्रशंस भवता श्रुताम् । कथां यम महाबाहो श्रोतुकामोस्म्यहं च ताम्

नारद म्हणाले—आपण ऐकून ज्याची प्रशंसा करता ती कथा कशी आहे? हे महाबाहु यमा, मला देखील तीच कथा ऐकायची आहे.

Verse 65

यम उवाच । एकदा ब्रह्मलोकेऽहं नमस्कर्तुं पितामहम् । गतवानस्मि तं देशं कार्याकार्यविचारणे

यम म्हणाले—एकदा मी ब्रह्मलोकी पितामह ब्रह्मांना नमस्कार करण्यास गेलो. काय करावे व काय करू नये याच्या विचारासाठी मी त्या स्थानी पोहोचलो.

Verse 66

मया तत्राद्भुतं दृष्टं श्रुतं च मुनिसत्तम । धर्म्मारण्यकथां दिव्यां कृष्णद्वैपायनेरिताम्

तेथे, हे मुनिश्रेष्ठ, मी अद्भुत गोष्टी पाहिल्या आणि धर्म्मारण्याची दिव्य कथा ऐकली, जी कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांनी सांगितली होती.

Verse 67

श्रुत्वा कथां महापुण्यां ब्रह्मन्ब्रह्मांडगां शुभाम् । गुणपूर्णां सत्ययुक्तां तेन हर्षेण हर्षितः

हे ब्राह्मणा! ब्रह्मांडभर पसरलेली ती महापुण्य, शुभ कथा—गुणांनी परिपूर्ण व सत्ययुक्त—ऐकून मी अतिशय हर्षाने आनंदित झालो।

Verse 68

अन्यच्चैव मुनिश्रेष्ठ तवागमनकारणम् । शुभाय च सुखायैव क्षेमाय च जयाय हि

आणखीही, हे मुनिश्रेष्ठ! तुमच्या आगमनाचे कारण हेच आहे—शुभासाठी, सुखासाठी, क्षेमासाठी आणि विजयासाठी।

Verse 69

आद्यास्मि कृतकृत्योऽहमद्याहं सुकृती मुने । धर्मोनामाद्य जातोऽहं तव पद्युग्मदर्शनात्

आज मी कृतकृत्य झालो; आज मी सुकृती आहे, हे मुने। तुमच्या चरणयुग्माच्या दर्शनाने आज मी नावानेही आणि सत्यानेही ‘धर्म’ झालो आहे।

Verse 70

पूज्योऽहं च कृतार्थोहं धन्योहं चाद्य नारद । युष्मत्पादप्रसादाच्च पूज्योऽहं भुवनत्रये

हे नारदा! आज मी पूज्य झालो, कृतार्थ झालो, धन्य झालो. तुमच्या चरणकृपेने मी त्रिभुवनात पूज्य झालो आहे।

Verse 71

सूत उवाच । एवंविधैर्वचोभिश्च तोषितो मुनिसत्तमः । पप्रच्छ परया भक्त्या धर्मारण्यकथां शुभाम्

सूत म्हणाले—अशा प्रकारच्या वचनांनी संतुष्ट झालेला मुनिसत्तम परम भक्तीने धर्मारण्याची शुभ कथा विचारू लागला।

Verse 72

नारद उवाच । श्रुता व्यासमुखाद्धर्म्म धर्मारण्यकथा शुभा । तत्सर्वं हि कथय मे विस्तीर्णं च यथातथम्

नारद म्हणाले—व्यासांच्या मुखातून मी धर्मारण्याची शुभ कथा ऐकली आहे. ते सर्व मला जसेच्या तसे, सविस्तर सांगावे।

Verse 73

यम उवाच व्यग्रोऽहं सततं ब्रह्मन्प्राणिनां सुखदुःखिनाम् । तत्तत्कर्मानुसारेण गतिं दातुं सुखेतराम्

यम म्हणाले—हे ब्राह्मण, सुख-दुःख भोगणाऱ्या प्राण्यांच्या बाबतीत मी सदैव व्यग्र असतो. त्यांच्या कर्मानुसार मी त्यांना गती देतो—सुखद किंवा अन्यथा।

Verse 74

तथापि साधुसंगो हि धर्मायैव प्रजायते । इह लोके परत्रापि क्षेमाय च सुखाय च

तथापि सत्संग हा केवळ धर्मासाठीच उत्पन्न होतो; तो इहलोकी आणि परलोकीही क्षेम व सुख देणारा ठरतो।

Verse 76

सूत उवाच । यमेन कथितं सर्वं यच्छ्रुतं ब्रह्मसंसदि । आदिमध्यावसानं च सर्वं नैवात्र संशयः

सूत म्हणाले—यमाने जे काही सांगितले, जे ब्रह्मसभेत ऐकले गेले, ते सर्व आद्य-मध्य-अंतासहित येथे सांगितले जात आहे; यात संशय नाही।

Verse 77

कलिद्वापरयोर्मध्ये धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । गतोऽसौ नारदो मर्त्ये राज्यं धर्मसुतस्य वै

द्वापर आणि कलि यांच्यामधील संधिकाळी तो नारद मर्त्यलोकी धर्मपुत्र युधिष्ठिराकडे—धर्मसुताच्या राज्यात—गेला.

Verse 78

आगतः श्रीहरेरंशो नारदः प्रत्यदृश्यत । ज्वलिताग्निप्रतीकाशो बालार्कसदृशेक्षणः

तेथे श्रीहरिच्या अंशरूप नारद प्रकट झाले। ते ज्वलंत अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होते आणि त्यांचे नेत्र नवोदित बालसूर्यासारखे होते।

Verse 79

ब्रह्मणः सन्निधौ यञ्च श्रुतं व्यासमुखेरितम् । तत्सर्वं कथयिष्यामि मानुषाणां हिताय वै

ब्रह्माच्या सन्निधानी व्यासमुखातून जे काही ऐकले गेले, ते सर्व मी मनुष्यांच्या हितासाठी नक्कीच सांगणार आहे।

Verse 80

वीणां गृहीत्वा महतीं कक्षासक्तां सखीमिव । कृष्णाजिनोत्तरासंगो हेमयज्ञोपवीतवान्

त्यांनी महती वीणा घेतली, जी कक्षेला सखीप्रमाणे लटकत होती। त्यांनी कृष्णाजिन उत्तरीयासारखे परिधान केले होते आणि सुवर्ण यज्ञोपवीत धारण केले होते।

Verse 81

दण्डी कमंडलुकरः साक्षाद्वह्निरिवापरः । भेत्ता जगति गुह्यानां विग्रहाणां गुहोपमः

दंड व कमंडलू हातात घेऊन ते जणू प्रत्यक्ष दुसरे अग्निरूप होते। जगतात ते गुप्त रहस्यांचे भेदक—गुहेसारखे गूढ रूप व हेतू ओळखणारे होते।

Verse 82

महर्षिगणसंसिद्धो विद्वान्गांधर्ववेदवित् । वैरकेलिकलो विप्रो ब्राह्मः कलिरिवापरः

ते महर्षिगणांत सिद्ध, विद्वान आणि गांधर्ववेदाचे जाणकार होते। तो ब्राह्मण भ्रमणात क्रीडाशील, दुसऱ्या कलिसारखा वेगवान व अडथळारहित फिरत असे।

Verse 83

देवगंधर्वलोकानामादिवक्ता सुनिग्रहः । गाता चतुर्णां वेदानामुद्गाता हरिसद्गुणान्

तो देव-गंधर्वलोकांचा आद्य वक्ता आहे—स्वसंयमी व सुशिक्षित। तो चारही वेदांचा गायक असून हरिच्या सत्य सद्गुणांचा उद्गाता आहे।

Verse 84

स नारदोऽथ विप्रर्षिर्ब्रह्मलोकचरोऽव्ययः । आगतोऽथ पुरीं हर्षाद्धर्मराजेन पालिताम्

तो नारद—विप्रांतील ऋषी, ब्रह्मलोकात संचार करणारा व अव्यय—हर्षाने धर्मराजाने पाललेल्या नगरीत आला.

Verse 86

लोकाननुचरन्सर्वानागतः स महर्षिराट् । नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा

सर्व लोकांतून भ्रमण करून तो राजर्षि महर्षी तेथे आला—अतितेजस्वी नारद—तेव्हा इतर ऋषींसह.

Verse 87

तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित् । सिंहासनात्समुत्थाय प्रययौ सन्मुखस्तदा

आलेले ऋषी नारद पाहून सर्वधर्मज्ञ (धर्मराज) सिंहासनावरून उठला आणि तेव्हा स्वागतार्थ समोर गेला.

Verse 88

अभ्यवादयतं प्रीत्या विनयाव नतस्तदा । तदर्हमासनं तस्मै संप्रदाय यथाविधि

त्यांनी प्रेमाने अभिवादन केले आणि विनयाने नतमस्तक होऊन, विधिपूर्वक त्यांना योग्य असे आसन अर्पण केले.

Verse 89

अथ तत्रोपविष्टेषु राजन्येषु महात्मसु । महत्सु चोपविष्टेषु गंधर्वेषु च तत्र वै

तेव्हा तेथे महात्मा राजन्य क्षत्रिय आसनस्थ झाले, तसेच श्रेष्ठ जन आणि गंधर्वही त्या सभेत बसले—

Verse 90

तुतोष च यथावञ्च पूजां प्राप्य च धर्मवित् । कुशली त्वं महाभाग तपसः कुशलं तव

धर्मज्ञ ते मुनि यथोचित पूजेला प्राप्त होऊन संतुष्ट झाले. (ते म्हणाले:) “महाभागा, तू कुशल आहेस ना? तुझे तप नीट चालले आहे ना?”

Verse 91

न कश्चिद्बाधते दुष्टो दैत्यो हि स्वर्गभूपतिम् । मुने कल्याणरूपस्त्वं नमस्कृतः सुरासुरैः । सर्व्वगः सर्ववेत्ता च ब्रह्मपुत्र कृपानिधे

आता कोणताही दुष्ट दैत्य स्वर्गाधिपतीला बाधा देत नाही. हे मुने, तू कल्याणमय स्वरूपाचा आहेस; देव आणि असुर दोघेही तुला नमस्कार करतात. तू सर्वत्र संचार करणारा, सर्वज्ञ—हे ब्रह्मपुत्र, कृपानिधी आहेस.

Verse 92

नारद उवाच । सर्वतः कुशलं मेद्य प्रसादाद्ब्रह्मणः सदा । कुशली त्वं महाभाग धर्मपुत्र युधिष्ठिर

नारद म्हणाले—“आज सर्वत्र माझे कुशल आहे; नेहमी ब्रह्मदेवाच्या कृपेने. महाभाग धर्मपुत्र युधिष्ठिरा, तू कुशल आहेस ना?”

Verse 93

भ्रातृभिः सह राजेंद्र धर्मेषु रमते मनः । दारैः पुत्रैश्च भृत्यैश्च कुशलैर्गजवाजिभिः

हे राजेंद्र, भावांसह तुझे मन धर्मात रमते आहे ना? आणि पत्नी, पुत्र, सेवक यांच्यासह—कुशल हत्ती-घोड्यांसह—सर्व काही मंगल आहे ना?

Verse 94

औरसानिव पुत्रांश्च प्रजा धर्मेण धर्मज । पालयसि किमाश्चर्यं त्वया धन्या हि सा प्रजा

हे धर्मराज! तू धर्माने प्रजेचे पालन स्वतःच्या औरस पुत्रांसारखे करतोस. यात आश्चर्य ते काय? तुझ्या राज्यात ती प्रजा खरोखर धन्य आहे.

Verse 96

युधिष्ठिर उवाच । कुशलं मम राष्ट्रं च भवतामंघ्रिस्पर्शनात् । दर्शनेन महाभाग जातोऽहं गतकिल्बिषः

युधिष्ठिर म्हणाला—तुमच्या पवित्र चरणस्पर्शाने माझे राष्ट्र कुशल व शुभ झाले आहे. हे महाभाग! तुमच्या दर्शनाने मी पापरहित झालो आहे.

Verse 97

धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं सभाग्योऽहं धरातले । अद्याहं सुकृती जातो ह्मपुत्रे गृहागते

मी धन्य आहे, कृतकृत्य आहे, या धरतीवर भाग्यवान आहे. आज मी खरोखर पुण्यवान झालो, कारण तुम्ही—माझे पूज्य पुत्र—अतिथी म्हणून घरी आला आहात.

Verse 98

कुत आगमनं ब्रह्मन्नद्य ते मुनिसत्तम । अनुग्रहार्थं साधूनां किं वा कार्येण केन च

हे ब्राह्मण, हे मुनिश्रेष्ठ! आज आपण कुठून आलात? साधूजनांवर अनुग्रह करण्यासाठी की कोणत्या विशेष कार्यामुळे येथे आला आहात?

Verse 99

पालनात्पोषणान्नॄणां धर्मो भवति वै ध्रुवम् । तत्तद्धर्मस्य भोक्ता त्वमित्येवं मनुरब्रवीत्

मनू म्हणाला—लोकांचे पालन व पोषण यांमुळेच धर्म निश्चयाने स्थिर होतो. म्हणून त्या धर्माचा भोक्ता (उत्तरदायी) तूच आहेस.

Verse 100

धर्मारण्याश्रितां दिव्यां सर्वसंतापहारिणीम् । यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते ब्रह्महत्यया

धर्मारण्याशी संबंधित ही दिव्य कथा सर्व संतापांचा नाश करणारी आहे। ती ऐकली असता मनुष्य सर्व पापांतून, अगदी ब्रह्महत्येच्या दोषातूनही, मुक्त होतो।

Verse 101

हत्यायुतप्रशमनीं तापत्रयविनाशिनीम् । यां वै श्रुत्वातिभक्त्या च कठिनो मृदुतां भजेत्

ही असंख्य हिंसाकर्मांचे शमन करणारी व त्रितापांचा विनाश करणारी आहे। ती अतिभक्तीने ऐकली असता कठोर हृदयाचाही स्वभाव मृदू होतो।

Verse 110

सूत उवाच । एवमुक्त्वा विधेः पुत्रस्तत्रैवांतरधीयत । तस्मिन्गते स नृपतिः क्रीडते सचिवैः सह

सूत म्हणाले—असे बोलून विधात्याचा पुत्र तेथेच अंतर्धान पावला. तो गेल्यावर तो राजा आपल्या मंत्र्यांसह क्रीडा-विनोद करू लागला.

Verse 120

रक्षितं पालितं केन कस्मिन्कालेऽथ निर्मितम् । किंकिं त्वत्राभवत्पूर्वं शंशैतत्पृच्छतो मम

हे कोणाने रक्षण व पालन केले, आणि कोणत्या काळी याची स्थापना झाली? येथे पूर्वी काय काय घडले—मी विचारतो, ते सर्व सांगावे.

Verse 121

भूतं भव्यं भविष्यञ्च तस्मिन्स्थाने च यद्भवेत् । तत्सर्वं कथयस्वाद्य तीर्थानां च यथा स्थितिः

त्या स्थानी भूत, वर्तमान व भविष्य—आणि तेथे जे काही घडते—ते सर्व आज मला सांगा; तसेच तेथील तीर्थांची स्थितीही यथार्थ वर्णन करा.