Adhyaya 6

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदुक्तं भवता सूत महदाख्यानमद्भुतम् । शम्भोर्माहात्म्यकथनमशेषाघहरं परम्

ऋषी म्हणाले—हे सूत! तुम्ही सांगितलेले हे महान् व अद्भुत आख्यान, शंभूच्या माहात्म्याचे परम कथन आहे; ते सर्व पापांचा निःशेष नाश करणारे आहे।

Verse 2

भूयोपि श्रोतुमिच्छामस्तदेव सुसमाहिताः । प्रदोषे भगवाञ्छंभुः पूजितस्तु महात्मभिः

आम्ही पुन्हा तेच ऐकू इच्छितो, मन पूर्ण एकाग्र करून—प्रदोषकाळी भगवान् शंभूची महात्म्यांनी कशी पूजा करावी।

Verse 3

संप्रयच्छति कां सिद्धिमेतन्नो ब्रूहि सुव्रत । श्रुतमप्यसकृत्सूत भूयस्तृष्णा प्रवर्धते

हे सुव्रत! ही (प्रदोष-पूजा) कोणती सिद्धी देते, ते आम्हाला सांगा. हे सूत! अनेकदा ऐकूनही पुन्हा ऐकण्याची तृष्णा अधिकच वाढते।

Verse 4

सूत उवाच । साधु पृष्टं महाप्राज्ञा भवद्भिर्लोकविश्रुतैः । अतोऽहं संप्रवक्ष्यामि शिवपूजाफलं महत्

सूत म्हणाला—हे लोकविश्रुत महाप्राज्ञ ऋषींनो! तुम्ही उत्तम प्रश्न केला आहे. म्हणून आता मी शिवपूजेचे महान् फळ सांगतो।

Verse 5

त्रयोदश्यां तिथौ सायं प्रदोषः परिकीर्त्तितः । तत्र पूज्यो महादेवो नान्यो देवः फलार्थिभिः

त्रयोदशी तिथीच्या संध्याकाळी ‘प्रदोष’ असे म्हटले आहे. त्या वेळी फल इच्छिणाऱ्यांनी फक्त महादेवाचीच पूजा करावी, अन्य देवाची नाही।

Verse 6

प्रदोषपूजामाहात्म्यं को नु वर्णयितुं क्षमः । यत्र सर्वेऽपि विबुधास्तिष्ठंति गिरिशांतिके

प्रदोषपूजेचे माहात्म्य कोण वर्णू शकेल? जिथे सर्व देवगण गिरिश (शिव) यांच्या सान्निध्यात उभे राहतात।

Verse 7

प्रदोषसमये देवः कैलासे रजतालये । करोति नृत्यं विबुधैरभिष्टुतगुणोदयः

प्रदोषकाळी देवाधिदेव कैलासाच्या रजत-आलयात नृत्य करतात; आणि देवगण त्यांच्या गुणवैभवाचा उदय स्तुतितात।

Verse 8

अतः पूजा जपो होमस्तत्कथास्तद्गुणस्तवः । कर्त्तव्यो नियतं मर्त्यैश्चतुर्वर्गफला र्थिभिः

म्हणून पूजा, जप, होम, त्यांच्या कथा आणि त्यांच्या गुणांचे स्तवन—हे चतुर्वर्गफळ इच्छिणाऱ्या मर्त्यांनी नित्य अवश्य करावे।

Verse 9

दारिद्यतिमिरांधानां मर्त्यानां भवभीरुणाम् । भवसागरमग्नानां प्लवोऽयं पारदर्शनः

दारिद्र्याच्या अंधाराने आंधळे आणि संसारभयाने व्याकुळ झालेले, भवसागरात बुडालेले मर्त्य—त्यांच्यासाठी हे (प्रदोषभक्ती) पार दाखवणारे तारक नौकेसारखे आहे।

Verse 10

दुःखशोकभयार्त्तानां क्लेशनिर्वाणमिच्छताम् । प्रदोषे पार्वतीशस्य पूजनं मंगलायनम्

दुःख, शोक व भयाने पीडित आणि क्लेश-शमन इच्छिणाऱ्यांसाठी—प्रदोषकाळी पार्वतीश (शिव) यांचे पूजन हे मंगलाचे धाम व कारण आहे।

Verse 11

दुर्बुद्धिरपि नीचोपि मन्दभाग्यः शठोऽपि वा । प्रदोषे पूज्य देवेशं विपद्भ्यः स प्रमुच्यते

दुर्बुद्धी, नीच, मंदभाग्य किंवा कपटी असला तरी—जो प्रदोषकाळी देवेशाचे पूजन करतो, तो सर्व विपत्तींमधून मुक्त होतो.

Verse 12

शत्रुभिर्हन्यमानोऽपि दश्यमानोपि पन्नगैः । शैलैराक्रम्यमाणोऽपि पतितोऽपि महांबुधौ

शत्रूंनी मारला जात असला, सर्पांनी दंश केला असला; शिळांनी चिरडला जात असला, किंवा महासागरात पडला असला तरी—

Verse 13

आविद्धकालदण्डोऽपि नानारोगहतोऽपि वा । न विनश्यति मर्त्योऽसौ प्रदोषे गिरिशार्चनात्

काळदंडाने ग्रासला असला किंवा नानारोगांनी पीडित असला—प्रदोषकाळी गिरिशाचे अर्चन केल्याने तो मर्त्य नष्ट होत नाही.

Verse 14

दारिद्र्यं मरणं दुःखमृणभारं नगोपमम् । सद्यो विधूय संपद्भिः पूज्यते शिवपूजनात्

दारिद्र्य, मरणासारखे भय, दुःख आणि पर्वतासारखा ऋणभार—हे सर्व तत्क्षणी झटकून, शिवपूजनाने तो संपन्न होऊन पूज्य ठरतो.

Verse 15

अत्र वक्ष्ये महापुण्यमितिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा मनुजाः सर्वे प्रयांति कृतकृत्यताम्

येथे मी महापुण्यदायक प्राचीन इतिवृत्त सांगतो; ते ऐकून सर्व मनुष्य कृतकृत्यतेस पोहोचतात.

Verse 16

आसीद्विदर्भविषये नाम्ना सत्यरथो नृपः । सर्वधर्मरतो धीरः सुशीलः सत्यसंगरः

विदर्भ देशी पूर्वी सत्यरथ नावाचा राजा होता. तो सर्वधर्मपरायण, धीर, सुशील आणि सत्यनिष्ठेच्या संकल्पात अढळ होता.

Verse 17

तस्य पालयतो भूमिं धर्मेण मुनिपुंगवाः । व्यतीयाय महान्कालः सुखेनैव महामतेः

हे मुनिश्रेष्ठांनो! तो राजा धर्माने भूमीचे पालन करीत असता, त्या महामतीचा दीर्घ काळ सुखशांतीतच व्यतीत झाला.

Verse 18

अथ तस्य महीभर्तुर्बभूवुः शाल्वभूभुजः । शत्रवश्चोद्धतबला दुर्मर्षणपुरोगमाः

त्यानंतर त्या भूमिपतीचे शत्रू शाल्वराजे झाले—बळाच्या मदाने उद्धट, आणि दुर्मर्षणाच्या नेतृत्वाखाली.

Verse 19

कदाचिदथ ते शाल्वाः संनद्धबहुसैनिकाः । विदर्भनगरीं प्राप्य रुरुधुर्विजिगीषवः

एकदा ते शाल्व अनेक सज्ज सैनिकांसह विदर्भनगरीत येऊन, विजयाची इच्छा धरून तिला वेढा घालू लागले.

Verse 20

दृष्ट्वा निरुद्ध्यमानां तां विदर्भाधिपतिः पुरीम् । योद्धुमभ्याययौ तूर्णं बलेन महता वृतः

आपली नगरी वेढली जात आहे असे पाहून विदर्भाधिपती, मोठ्या सैन्याने वेढलेला, युद्धासाठी त्वरेने निघाला.

Verse 21

तस्य तैरभवयुद्धं शाल्वैरपि बलोद्धतैः । पाताले पन्नगेन्द्रस्य गन्धर्वैरिव दुर्मदैः

तेव्हा बलोन्मत्त त्या शाल्वांशी त्याचे घोर युद्ध माजले—जसे पाताळात नागराजाशी दुर्मद गंधर्वांचे युद्ध होते।

Verse 22

विदर्भनृपतिः सोऽथ कृत्वा युद्धं सुदारुणम् । प्रनष्टोरुबलैः शाल्वैर्निहतो रणमूर्धनि

मग विदर्भाचा तो राजा अत्यंत दारुण युद्ध करूनही, ज्यांचे प्रचंड बळ अजूनही अबाधित होते अशा शाल्वांनी रणाच्या शिखरावर त्याला ठार केले।

Verse 23

तस्मिन्महारथे वीरे निहते मंत्रिभिः सह । दुद्रुवुः समरे भग्ना हतशेषाश्च सैनिकाः

तो वीर महारथी मंत्र्यांसह मारला गेल्यावर, समरात भग्न झालेले व उरलेसुरले सैनिक रणभूमीतून पळून गेले।

Verse 24

अथ युद्धेभिविरते नदत्सु रिपुमंत्रिषु । नगर्यां युद्ध्यमानायां जाते कोलाहले रवे

मग युद्ध थोडे थांबताच शत्रूचे मंत्री गर्जू लागले आणि नगरात गोंधळ माजला; तेव्हा मोठा कोलाहल व गजर उठला।

Verse 25

तस्य सत्यरथस्यैका विदर्भाधिपतेः सती । भूरिशोकसमाविष्टा क्वचिद्यत्नाद्विनिर्ययौ

तेव्हा विदर्भाधिपती सत्यरथाची पतिव्रता राणी, अपार शोकाने व्याकुळ होऊन, कसाबसा मोठ्या प्रयत्नाने बाहेर निघाली।

Verse 26

सा निशासमये यत्नादंतर्वत्नी नृपांगना । निर्गता शोक संतप्ता प्रतीचीं प्रययौ दिशम्

निशाकाळी गर्भवती राजपत्नी मोठ्या प्रयत्नाने बाहेर निघाली; शोक व संतापाने दग्ध होऊन ती पश्चिम दिशेकडे निघून गेली।

Verse 27

अथ प्रभाते मार्गेण गच्छन्ती शनकैः सती । अतीत्य दूरमध्वानं ददर्श विमलं सरः

मग प्रभाती ती सती मार्गाने हळूहळू चालत, दूरचा प्रवास पार करून एक निर्मळ सरोवर पाहू लागली।

Verse 28

तत्रागत्य वरारोहा तप्ता तापेन भूयसा । विलसंतं सरस्तीरे छायावृक्षं समाश्रयत्

तेथे येऊन ती वरारोहा तीव्र उष्णतेने फार त्रस्त झाली; सरोवरतीरी डोलणाऱ्या छायावृक्षाचा आश्रय तिने घेतला।

Verse 29

तत्र दैववशाद्राज्ञी विजने तरुकुट्टिमे । असूत तनयं साध्वी मूहूर्ते सद्गुणान्विते

तेथे दैवयोगाने त्या निर्जन वृक्षकुंजात साध्वी राणीने शुभ मुहूर्तावर सद्गुणयुक्त पुत्रास जन्म दिला।

Verse 30

अथ सा राजमहिषी पिपासाभिहता भृशम् । सरोऽवतीर्णा चार्वंगी ग्रस्ता ग्राहेण भूयसा

मग ती राजमहिषी तीव्र तहाने अत्यंत व्याकुळ होऊन सरोवरात उतरली; त्या सडपातळ अंगांची स्त्रीला बलवान ग्राहाने घट्ट पकडले।

Verse 31

जातमात्रः कुमारोऽपि विनष्टपितृमातृकः । रुरोदोच्चैः सरस्तीरे क्षुत्पिपासार्दितोऽबलः

जन्मताच तो कुमार, पितृमातृविहीन, सरोवराच्या तीरावर भूक-प्यासेने पीडित व अशक्त होऊन मोठ्याने रडू लागला।

Verse 32

तस्मिन्नेवं क्रन्दमाने जातमात्रे कुमारके । काचिदभ्याययौ शीघ्रं दिष्ट्या विप्रवरांगना

तो नवजात बालक असा रडत असता, दैवयोगाने एक श्रेष्ठ ब्राह्मण स्त्री वेगाने त्याच्याकडे आली।

Verse 33

साप्येकहायनं बालमुद्वहन्ती निजात्मजम् । अधना भर्तृरहिता याचमाना गृहेगृहे

तीही आपल्या एक वर्षाच्या बाळाला कडेवर घेऊन होती; दीन व पतीविहीन होऊन घरोगरी भिक्षा मागत फिरत होती।

Verse 34

एकात्मजा बंधुहीना याञ्चामार्गवशंगता । उमानाम द्विजसतीददर्श नृपनंदनम्

एकुलती एक संतान आणि नातलगविहीन, भिक्षेच्या मार्गावर पडलेली—उमा नावाची पतिव्रता ब्राह्मण स्त्रीने राजपुत्राला पाहिले।

Verse 35

सा दृष्ट्वा राजतनयं सूर्यबिंवमिव च्युतम् । अनाथमेनं क्रंदंतं चिंतयामास भूरिशः

तिने राजपुत्राला सूर्यबिंबासारखा पडलेला पाहिले; अनाथासारखा तो रडत असल्याचे ऐकून ती फार वेळ गंभीर विचार करू लागली।

Verse 36

अहो सुमहदाश्चर्यमिदं दृष्टं मयाधुना । अच्छिन्ननाभिसूत्रोऽयं शिशुर्माता क्व वा गता

अहो! आत्ताच मी किती मोठे आश्चर्य पाहिले. या शिशूची नाळ अजून छाटलेली नाही; मग माता नेमकी कुठे गेली?

Verse 37

पिता नास्ति न चान्योस्ति नास्ति बंधुजनोऽपि वा । अनाथः कृपणो बालः शेते केवल भूतले

याचा पिता नाही, दुसराही कोणी नाही; नातेवाईकसुद्धा नाहीत. हा दीन अनाथ बालक केवळ उघड्या भूमीवर पडला आहे.

Verse 38

एष चांडालजो वापि शूद्रजो वैश्यजोपि वा । विप्रात्मजो वा नृपजो ज्ञायते कथमर्भकः

हा बालक चांडाळाचा असेल, की शूद्राचा, की वैश्याचा; की ब्राह्मणाचा, किंवा राजाचा—याचा कुलपरिचय कसा कळावा?

Verse 39

शिशुमेनं समुद्धृत्य पुष्णाम्यौरसवद्ध्रुवम् । किं त्वविज्ञातकुलजं नोत्सहे स्प्रष्टुमुत्तमम्

या शिशूला उचलून मी नक्कीच आपल्या औरस पुत्रासारखे पोसिन. पण अज्ञात कुलात जन्मलेल्या या उत्तम बालकाला स्पर्श करायला धैर्य होत नाही.

Verse 40

इति मीमांसमानायां तस्यां विप्रवरस्त्रियाम्

अशा रीतीने विचार करीत असलेल्या त्या श्रेष्ठ ब्राह्मण स्त्रीच्या मनात…

Verse 42

रक्षैनं बालकं सुभ्रुर्विसृज्य हृदि संशयम् । अनेन परमं श्रेयः प्राप्स्यसे ह्यचिरादेिह

हे सुभ्रू! या बालकाचे रक्षण कर; हृदयातील संशय सोडून दे. याच्यामुळे तू याच जन्मात लवकरच परम श्रेय प्राप्त करशील.

Verse 43

एतावदुक्त्वा त्वरितो भिक्षुः कारुणिको ययौ । अथ तस्मिन्गते भिक्षौ विश्रब्धा विप्रभामिनी

इतके बोलून करुणामय भिक्षू त्वरेने निघून गेला. तो भिक्षू गेल्यावर ब्राह्मणपत्नी निश्चिंत झाली.

Verse 44

तमर्भकं समादाय निजमेव गृहं ययौ । भिक्षुवाक्येन विश्रब्धा सा राज तनयं सती

त्या लहान बालकाला घेऊन ती आपल्या घरी गेली. भिक्षूच्या वचनांनी आश्वस्त झालेली ती सती राजकन्या (निश्चिंत झाली).

Verse 47

ब्राह्मणैः कृतसंस्कारौ ववृधाते सुपूजितौ कृतोपनयनौ काले बालकौ नियमे स्थितौ

ब्राह्मणांनी संस्कार केल्यावर ते दोघे बालक अत्यंत पूजिले जाऊन वाढू लागले. योग्य वेळी त्यांचे उपनयन झाले आणि ते नियम-संयमात स्थित राहिले.

Verse 48

भिक्षार्थं चेरतुस्तत्र मात्रा सह दिनेदिने । ताभ्यां कदाचिद्बालाभ्यां सा विप्रवनिता सह

दिवसेंदिवस ते आईसह तेथे भिक्षेसाठी फिरत असत. कधीतरी ती ब्राह्मणपत्नी त्या दोघा बालकांसह (निघाली).

Verse 49

आत्मपुत्रेण सदृशं कृपया पर्यपोषयत् । एकचक्राह्वये रम्ये ग्रामे कृतनिकेतना

तिने करुणेने त्याला स्वतःच्या पुत्रासारखेच वाढविले आणि एकचक्रा नावाच्या रम्य गावात आपले निवासस्थान केले।

Verse 50

तौ दृष्ट्वा बालकौ धीमाञ्छांडिल्यो मुनिरब्रवीत् । अहो दैवबलं चित्रमहो कर्म दुरत्ययम्

ते दोन्ही बालक पाहून धीमान मुनि शांडिल्य म्हणाले—“अहो! दैवाचे बळ किती विचित्र; अहो! कर्म किती दुर्जेय!”

Verse 51

एष बालोऽन्यजननीं श्रितो भैक्ष्येण जीवति । इमामेव द्विजवधूं प्राप्य मातरमुत्तमाम्

हा बालक दुसऱ्या जननीचा आश्रय घेऊन भिक्षेवर जगतो; आणि ह्याच द्विजवधूस उत्तम माता म्हणून प्राप्त करून…।

Verse 52

सहैव द्विजपुत्रेण द्विजभावं समाश्रितः । इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं शांडिल्यस्य द्विजांगना

“द्विजपुत्रासह त्याने द्विजभाव व आचारही स्वीकारला आहे.” असे शांडिल्य मुनींचे वचन ऐकून ती द्विजांगना…

Verse 53

सा प्रणम्य सभामध्ये पर्यपृच्छत्सविस्मया । ब्रह्मन्नेषोर्भको नीतो मया भिक्षोर्गिरा गृहम्

ती सभेमध्ये नमस्कार करून विस्मयाने विचारू लागली—“हे ब्राह्मण! एका भिक्षुकाच्या सांगण्यावरून मी या बालकास घरी आणले.”

Verse 54

अविज्ञातकुलोद्यापि सुतवत्परिपोष्यते । कस्मिन्कुले प्रसूतोऽयं का माता जनकोस्य कः

जरी याचे कुल अद्याप अज्ञात असले, तरी याचा पुत्रवत् पालनपोषण होत आहे। हा कोणत्या कुळात जन्मला? याची माता कोण, आणि पिता कोण?

Verse 55

सर्वं विज्ञातुमिच्छामि भवतो ज्ञानचक्षुषः

हे ज्ञानचक्षु महात्मन्, तुमच्याकडून सर्व काही जाणून घ्यावे अशी माझी इच्छा आहे।

Verse 56

इति पृष्टो मुनिः सोथ ज्ञानदृष्टिर्द्विजस्त्रियां । आचख्यौ तस्य बालस्य जन्म कर्म च पौर्विकम्

असे विचारल्यावर ज्ञानदृष्टीने युक्त त्या मुनिंनी त्या ब्राह्मण स्त्रीला त्या बालकाचा जन्म आणि त्याची पूर्वकर्मे सविस्तर सांगितली।

Verse 57

विदर्भराजपुत्रस्तु तत्पितुः समरे मृतिम् । तन्मातुर्नक्रहरणं साकल्येन न्यवेदयत्

त्याने सविस्तर सांगितले की तो बालक विदर्भराजाचा पुत्र आहे—त्याच्या पित्याचा समरात मृत्यू कसा झाला आणि त्याची माता मगरीने कशी हरली।

Verse 58

अथ सा विस्मिता नारी पुनः प्रपच्छ तं मुनिम् । स राजा सकलान्भोगान्हित्वा युद्धे कथं मृतः

तेव्हा विस्मित झालेली ती स्त्री पुन्हा त्या मुनिंना विचारू लागली—“तो राजा सर्व भोग सोडून युद्धात कसा मरण पावला?”

Verse 59

दारिद्र्यमस्य बालस्य कथं प्राप्तं महामुने । दारिद्र्यं पुनरुद्धूय कथं राज्यमवाप्स्यति

हे महामुने! या बालकाला दारिद्र्य कसे प्राप्त झाले? आणि ते दारिद्र्य दूर करून तो पुन्हा राज्यलक्ष्मी कशी प्राप्त करील?

Verse 60

अस्यापि मम पुत्रस्य भिक्षान्नेनैव जीवतः । दारिद्र्यशमनोपायमुपदेष्टुं त्वमर्हसि

माझा हा पुत्रही भिक्षेत मिळणाऱ्या अन्नावरच जगतो. दारिद्र्य शमविण्याचा व दूर करण्याचा उपाय आपण आम्हांस उपदेश करावा.

Verse 61

शांडिल्य उवाच । अमुष्य बालस्य पिता स विदर्भमहीपतिः । पूर्वजन्मनि पांड्येशो बभूव नृपसत्तमः

शांडिल्य म्हणाले—या बालकाचा पिता विदर्भभूमीचा अधिपती आहे. पूर्वजन्मी तो पांड्यदेशाचा स्वामी, मनुष्यांतील श्रेष्ठ राजा होता.

Verse 62

स राजा सर्वधर्मज्ञः पालयन्सकलां महीम् । प्रदोषसमये शंभुं कदा चित्प्रत्यपूजयत्

तो राजा सर्वधर्मज्ञ होता व संपूर्ण पृथ्वीचे पालन करीत असे. एकदा प्रदोषकाळी त्याने शंभूची विशेष पूजा केली.

Verse 63

तस्य पूजयतो भक्त्या देवं त्रिभुवनेश्वरम् । आसीत्कलकलारावः सर्वत्र नगरे महान्

तो भक्तिभावाने त्रिभुवनेश्वर देवाची पूजा करीत असता, नगरात सर्वत्र मोठा कलकलाट व कोलाहल उठला.

Verse 64

श्रुत्वा तमुत्कटं शब्दं राजा त्यक्तशिवार्चनः । निर्ययौ राजभवनान्नगरक्षोभशंकया

तो भयंकर शब्द ऐकून राजाने शिवपूजन सोडले आणि नगरात खळबळ माजेल या भीतीने राजभवनातून बाहेर पडला।

Verse 65

एतस्मिन्नेव समये तस्यामात्यो महाबलः । शत्रुं गृहीत्वा सामंतं राजांतिकमुपागमत्

त्याच वेळी त्याचा महाबलवान अमात्य शत्रू सामंताला पकडून राजाच्या सन्निध आला।

Verse 66

अमात्येन समानीतं शत्रुं सामंतमुद्धतम् । दृष्ट्वा क्रोधेन नृपतिः शिरच्छेदमकारयत्

अमात्याने आणलेल्या त्या उद्धट शत्रू सामंताला पाहून राजा क्रोधाने त्याचा शिरच्छेद करण्याची आज्ञा दिली।

Verse 67

स तथैव महीपालो विसृज्य शिवपूजनम् । असमाप्तात्मनियमश्चकार निशि भोजनम्

अशा रीतीने त्या महीपालाने शिवपूजन बाजूला ठेवून, आत्मनियम अपूर्ण असतानाही, रात्री भोजन केले।

Verse 68

तत्पुत्रोपि तथा चक्रे प्रदोषसमये शिवम् । अनर्चयित्वा मूढात्मा भुक्त्वा सुष्वाप दुर्मदः

त्याचा पुत्रही तसेच वागला—प्रदोषकाळी शिवाची अर्चना न करता, तो मूढ व मदांध होऊन भोजन करून झोपला।

Verse 69

जन्मांतरे स नृपतिर्विदर्भक्षितिपोऽभवत् । शिवार्चनांतरायेण परैर्भोगांतरे हतः

पुढील जन्मी तो विदर्भदेशाचा नृपती झाला. पण शिवपूजेत अडथळा आणल्यामुळे, भोग-विलासाच्या मध्यातच तो परक्यांच्या हातून मारला गेला.

Verse 70

तत्पुत्रो यः पूर्वभवे सोस्मिञ्जन्मनि तत्सुतः । भूत्वा दारिद्र्यमापन्नः शिवपूजाव्यतिक्रमात्

जो पूर्वजन्मी त्याचा पुत्र होता, तोच या जन्मीही त्याचा पुत्र झाला. शिवपूजेचा अवमान केल्यामुळे तो दारिद्र्याला प्राप्त झाला.

Verse 71

अस्य माता पूर्वभवे सपत्नीं छद्मनाहनत् । तेन पापेन महता ग्राहेणास्मिन्भवे हता

याची माता पूर्वजन्मी कपटाने सौतिणीचा वध केला होता. त्या महान पापामुळे या जन्मी ती मगराने मारली गेली.

Verse 72

एषा प्रवृत्तिरेतेषां भवत्यै समुदाहृता । अनर्चितशिवा मर्त्याः प्राप्नुवंति दरिद्रताम्

हे देवी, यांचा हा वृत्तांत मी सांगितला आहे. जे मनुष्य शिवाचे अर्चन करीत नाहीत, ते दारिद्र्याला प्राप्त होतात.

Verse 73

सत्यं ब्रवीमि परलोकहितं ब्रवीमि सारं ब्रवीम्युपनिषद्धृदयं ब्रवीमि । संसारमुल्बणमसारमवाप्य जंतोः सारो यमीश्वरपदांबुरुहस्य सेवा

मी सत्य बोलतो, परलोकहित बोलतो; मी सार बोलतो, उपनिषदांचे हृदय बोलतो—या उग्र व असार संसारात पडलेल्या जीवासाठी खरा सार हा यमेश्वर शिवाच्या चरणकमलांची सेवा हाच आहे.

Verse 74

ये नार्चयंति गिरिशं समये प्रदोषे ये नार्चितं शिवमपि प्रणमंति चान्ये । एतत्कथां श्रुतिपुटैर्न पिबंति मूढास्ते जन्मजन्मसु भवंति नरा दरिद्राः

जे प्रदोषकाळी गिरिश (शिव) यांची पूजा करीत नाहीत, आणि पूजिलेल्या शिवालाही नमस्कार करीत नाहीत; तसेच जे मूढ लोक कानांनी ही कथा पित नाहीत—ते मनुष्य जन्मोजन्मी दरिद्री होतात।

Verse 75

ये वै प्रदोषसमये परमेश्वरस्य कुर्वंत्यनन्यमनसोंऽघ्रिसरोजपूजाम् । नित्यं प्रवृद्धधन धान्यकलत्रपुत्रसौभाग्यसंपदधिकास्त इहैव लोके

जे प्रदोषसमयी परमेश्वराच्या चरणकमलांची पूजा अनन्य, एकाग्र मनाने करतात—ते या लोकातच नित्य धन, धान्य, पत्नी, पुत्र, सौभाग्य व संपत्तीने अधिकाधिक समृद्ध होतात।

Verse 76

कैलासशैलभवने त्रिजगजनित्रीं गौरीं निवेश्य कनकांचितरत्नपीठे । नृत्यं विधातु मभिवाञ्छति शूलपाणौ देवाः प्रदोषसमयेऽनुभजंति सर्वे

कैलासशिखरावरील भवनात त्रिजगन्माता गौरीला सुवर्णजडित रत्नपीठावर विराजमान करून, जेव्हा शूलपाणी नृत्य आरंभ करण्याची इच्छा करतात—तेव्हा प्रदोषकाळी सर्व देव एकत्र येऊन त्यांची सेवा करतात।

Verse 77

वाग्देवी धृतवल्लकी शतमखो वेणुं दधत्पद्मजस्तालोन्निद्रकरो रमा भगवती गेयप्रयोगान्विता । विष्णुः सांद्रमृदंगवादनपटुर्देवाः समंतात्स्थिताः सेवंते तमनु प्रदोषसमये देवं मृडानीपतिम्

वाग्देवी वीणा धारण करतात, शतमख (इंद्र) बासरी घेतात, पद्मज (ब्रह्मा) हात उंचावून ताल देतात, भगवती रमा (लक्ष्मी) गायन-प्रयोगात निपुण आहेत; विष्णू गंभीर मृदंगवादनात कुशल आहेत, आणि देव सर्व बाजूंनी उभे आहेत—अशा रीतीने प्रदोषकाळी ते मृडानीपति देवाची सेवा करतात।

Verse 78

गंधर्वयक्षपतगोरगसिद्ध साध्या विद्याधरामरवराप्सरसां गणाश्च । येऽन्ये त्रिलोकनिलयाः सह भूतवर्गाः प्राप्ते प्रदोषसमये हरपार्थसंस्थाः

गंधर्व, यक्ष, पक्षी, नाग, सिद्ध, साध्य; विद्याधरांचे समूह, देवश्रेष्ठ व अप्सरांचे गण; तसेच त्रिलोकातील अन्य निवासी आणि भूतवर्ग—प्रदोषकाळ प्राप्त होताच ते सर्व पार्वतीसह हर (शिव) यांच्या सान्निध्यात आपापल्या स्थानी उपस्थित होतात।

Verse 79

अतः प्रदोषे शिव एक एव पूज्योऽथ नान्ये हरिपद्मजाद्याः । तस्मिन्महेशे विधिनेज्यमाने सर्वे प्रसीदंति सुराधिनाथाः

म्हणून प्रदोषकाळी केवळ शिवच पूज्य आहे; हरि (विष्णु), पद्मज (ब्रह्मा) इत्यादी अन्य नाहीत. त्या महेशाची विधिपूर्वक पूजा केली असता देवांचे सर्व अधिनायक प्रसन्न होतात.

Verse 80

एष ते तनयः पूर्वजन्मनि ब्राह्मणोत्तमः । प्रतिग्रहैर्वयो निन्ये न यज्ञाद्यैः सुकर्मभिः

हा तुझा पुत्र पूर्वजन्मी उत्तम ब्राह्मण होता. पण त्याने यज्ञादी सत्कर्मांनी नव्हे, प्रतिग्रह (अयोग्य दानग्रहण) करूनच आयुष्य घालविले.

Verse 81

अतो दारिद्र्यमापन्नः पुत्रस्ते द्विजभामिनि । तद्दोष परिहारार्थं शरणं यातु शंकरम्

म्हणून, हे द्विजभामिनि, तुझा पुत्र दारिद्र्याला प्राप्त झाला आहे. त्या दोषाच्या परिहारासाठी तो शंकराच्या शरण जावो.