Adhyaya 40

Mantra 1

ई॒शा वा॒स्य॒मि॒दᳪ सर्वं॒ यत्किं च॒ जग॑त्यां॒ जग॑त् । तेन॑ त्य॒क्तेन॑ भुञ्जीथा॒ मा गृ॑ध॒ः कस्य॑ स्वि॒द्धन॑म्

या जगतात, पृथ्वीवर जे काही चल-अचल आहे ते सर्व ईश्वराच्या आधिपत्याच्या आवरणात आहे. त्या त्यागानेच भोग करावा; कोणाच्याही धनाचा लोभ धरू नये.

Mantra 2

कु॒र्वन्ने॒वेह कर्मा॑णि जिजीवि॒षेच्छ॒तᳪ समा॑: । ए॒वं त्वयि॒ नान्यथे॒तो॒ऽस्ति॒ न कर्म॑ लिप्यते॒ नरे॑

इथेच कर्मे करत करत मनुष्याने शंभर वर्षे जगण्याची इच्छा करावी. तुझ्यामध्ये असेच (विधान) आहे—याखेरीज दुसरा मार्ग नाही; कर्म नराला लिप्त करत नाही.

Mantra 3

अ॒सु॒र्या नाम॑ ते लो॒का अ॒न्धेन॒ तम॒सावृ॑ताः । ताँस्ते प्रेत्यापि॑ गच्छन्ति॒ ये के चा॑त्म॒हनो॒ जना॑:

ते तुझे लोक असूर्य (सूर्यरहित) आहेत, अंध तमाने आच्छादित. जे-जे जन आत्महन् (आत्म्याचा घात करणारे) आहेत, ते मृत्यूनंतर त्याच लोकांना जातात.

Mantra 4

अने॑ज॒देकं॒ मन॑सो॒ जवी॑यो नैन॑द्दे॒वा आ॑प्नुव॒न् पूर्व॒मर्श॑त् । तद्धाव॑तो॒ऽन्यानत्ये॑ति॒ तिष्ठ॒त्तस्मि॑न्न॒पो मा॑त॒रिश्वा॑ दधाति

ते एक आहे; अनेजत्—अचल; मनापेक्षाही अधिक वेगवान. देवांना ते गाठता आले नाही, कारण ते आधीच पुढे गेले. स्थिर असूनही धावणाऱ्यांना ते मागे टाकते; त्यातच मातरिश्वा (वायू) जलांना स्थापित करतो.

Mantra 5

तदे॑जति॒ तन्नैज॑ति॒ तद्दू॒रे तद्व॑न्ति॒के । तद॒न्तर॑स्य॒ सर्व॑स्य॒ तदु॒ सर्व॑स्यास्य बाह्य॒तः

ते चालते, आणि ते चालतही नाही. ते दूर आहे, आणि ते जवळही आहे. ते या सर्वाच्या आत आहे; आणि या सर्वाच्या बाहेरही आहे.

Mantra 6

यस्तु सर्वा॑णि भू॒तान्या॒त्मन्ने॒वानु॒पश्य॑ति । स॒र्व॒भू॒तेषु॑ चा॒त्मानं॒ ततो॒ न वि चि॑कित्सति

जो पुरुष सर्व भूतांना केवळ आत्म्यातच पाहतो, आणि सर्व भूतांत आत्म्याला पाहतो—त्यानंतर तो कधीही संशय करीत नाही.

Mantra 7

यस्मि॒न्त्सर्वा॑णि भू॒तान्यात्मै॒वाभू॑द्विजान॒तः । तत्र॒ को मोह॒: कः शोक॑ एक॒त्वम॑नु॒पश्य॑तः

ज्यामध्ये जाणणाऱ्यासाठी सर्व भूतें आत्माच होतात—जो एकत्व पाहतो त्याला मग मोह काय, शोक काय?

Mantra 8

स पर्य॑गाच्छु॒क्रम॑का॒यम॑व्र॒णम॑स्नावि॒रᳪ शु॒द्धमपा॑पविद्धम् । क॒विर्म॑नी॒षी प॑रि॒भूः स्व॑य॒म्भूर्या॑थातथ्य॒तोऽर्था॒न् व्य॒दधाच्छाश्व॒तीभ्य॒: समा॑भ्यः

तो सर्वत्र व्यापून गेला आहे—तेजस्वी, देहरहित, व्रणरहित, स्नायुरहित, शुद्ध, पापाने अविद्ध; कवी, मनीषी, परिभू, स्वयंभू—यथार्थतेनुसार त्याने शाश्वत वर्षांसाठी अर्थां (विषयां) चे यथाविधि विधान केले।

Mantra 9

अ॒न्धं तम॒: प्रवि॑शन्ति॒ येऽसं॑भूतिमु॒पास॑ते । ततो॒ भूय॑ इव॒ ते तमो॒ य उ॒ सम्भू॑त्याᳪ र॒ताः

अंधकारमय तमात ते प्रवेश करतात जे असंभूतीची उपासना करतात; आणि त्याहूनही अधिक तमात जणू ते, जे संभूतीत रत आहेत।

Mantra 10

अ॒न्यदे॒वाहुः स॑म्भ॒वाद॒न्यदा॑हु॒रस॑म्भवात् । इति॑ शुश्रुम॒ धीरा॑णां॒ ये न॒स्तद्वि॑चचक्षि॒रे

ते म्हणतात—एक फल ‘सम्भव’ (उत्पत्ती/भव) यापासून प्राप्त होते; आणि दुसरे फल ‘असम्भव’ (अभाव) यापासून प्राप्त होते. असे आम्ही त्या धीर (ज्ञानी) जनांकडून ऐकले आहे, ज्यांनी हे आम्हांस स्पष्टपणे विवेचित करून दाखविले आहे.

Mantra 11

सम्भू॑तिं च विना॒शं च॒ यस्तद्वेदो॒भय॑ᳪ स॒ह । वि॒ना॒शेन॑ मृ॒त्युं ती॒र्त्वा सम्भू॑त्या॒मृत॑मश्नुते

जो ‘सम्भूति’ (भव/उत्पत्ती) आणि ‘विनाश’—ही दोन्ही एकत्र जाणतो, तो विनाशाने मृत्यू ओलांडून, सम्भूतीने अमृतत्व प्राप्त करतो.

Mantra 12

अ॒न्धं तम॒ः प्रवि॑शन्ति॒ येऽवि॑द्यामु॒पास॑ते । ततो॒ भूय॑ इव॒ ते तमो॒ य उ॑ वि॒द्याया॑ᳪ र॒ताः ॥

जे अविद्येची उपासना करतात ते अंध तमसमध्ये प्रवेश करतात; आणि जे केवळ विद्येतच रत आहेत ते जणू त्याहूनही अधिक घोर तमसमध्ये जातात.

Mantra 13

अ॒न्यदे॒वाहुर्वि॒द्याया॑ अ॒न्यदा॑हु॒रवि॑द्यायाः । इति॑ शुश्रुम॒ धीरा॑णां॒ ये न॒स्तद्वि॑चचक्षि॒रे ॥

ते म्हणतात—विद्येपासून एक फल मिळते, आणि अविद्येपासून दुसरे. असे आम्ही त्या धीर पुरुषांकडून ऐकले आहे, ज्यांनी हे आम्हाला स्पष्टपणे उलगडून सांगितले.

Mantra 14

वि॒द्यां चावि॑द्यां च॒ यस्तद्वेदो॒भय॑ᳪ स॒ह । अवि॑द्यया मृ॒त्युं ती॒र्त्वा वि॒द्यया॒ऽमृत॑मश्नुते ॥

जो विद्या आणि अविद्या—दोन्ही एकत्र जाणतो, तो अविद्येने मृत्यू ओलांडून, विद्येने अमृतत्व प्राप्त करतो.

Mantra 15

वा॒युरनि॑लम॒मृत॒मथे॒दं भस्मा॑न्त॒ᳪ शरी॑रम् । ओ३म् क्रतो॑ स्मर । क्लि॒बे स्म॑र । कृ॒तᳪ स्म॑र ॥

वायू हा अमृत प्राण आहे; आणि मग हे शरीर भस्म होते. ॐ! हे क्रतु (संकल्प/इच्छाशक्ती), स्मरण कर. हे क्लिब (कातर/दुर्बल-हृदय), स्मरण कर. कृतं (केलेले कर्म) स्मरण कर.

Mantra 16

अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान्विश्वा॑नि देव व॒युना॑नि वि॒द्वान् । यु॒यो॒ध्यस्मज्जु॑हुरा॒णमेनो॒ भुयि॑ष्ठां ते॒ नम॑ उक्तिं विधेम ॥

हे अग्ने, धन-समृद्धीसाठी आम्हाला सुमार्गाने ने; हे देव, सर्व विधाने/उपाय जाणणाऱ्या. आम्हाला भरकटविणारे पाप आमच्यापासून दूर कर. तुझ्यासाठी आम्ही वाणीने अत्यंत विपुल नमस्कार-उक्ती अर्पण करू.

Mantra 17

हि॒र॒ण्मये॑न॒ पात्रे॑ण स॒त्यस्यापि॑हितं॒ मुख॑म् । यो॒ऽसावा॑दि॒त्ये पुरु॑ष॒: सोऽसाव॒हम् । ओ३म् खं ब्रह्म॑

हिरण्मय पात्राने सत्याचे मुख आच्छादित झाले आहे. जो पुरुष त्या सूर्यांत आहे—तोच मी आहे. ॐ—खं ब्रह्म.