Adhyaya 25

Mantra 1

शादं॑ द॒द्भिरव॑कां दन्तमूलै॒र्मृदं॒ बर्स्वै॑स्ते॒गान्दᳪष्ट्रा॑भ्या॒ᳪ सर॑स्वत्या अग्रजि॒ह्वं जि॒ह्वाया॑ उत्सा॒दम॑वक्र॒न्देन॒ तालु॒ वाज॒ᳪ हनु॑भ्याम॒प आ॒स्ये॒न॒ वृष॑णमा॒ण्डाभ्या॑मादि॒त्याँ श्मश्रु॑भि॒: पन्था॑नं भ्रू॒भ्यां द्यावा॑पृथि॒वी वर्तो॑भ्यां वि॒द्युतं॑ क॒नीन॑काभ्याᳪ शु॒क्लाय॒ स्वाहा॑ कृ॒ष्णाय॒ स्वाहा॒ पार्या॑णि॒ पक्ष्मा॑ण्यवा॒र्या॒ इ॒क्षवो॑ऽवा॒र्या॒णि॒ पक्ष्मा॑णि॒ पार्या॑ इ॒क्षव॑:

दातांनी (मी) शादं (नियोजित करतो); दातांच्या मुळांनी अवका; दंष्ट्रांनी मृदा (माती) व तीक्ष्ण अग्रभाग; जिभेच्या अग्रभागाने सरस्वती; जिभेने उत्साद (उन्नत भाग); तालूने वाज (बल/वेग); हनूंनी आपः (जल); मुखाने वृषण-शक्ती (वीर्य); अंडांनी आदित्य; श्मश्रूंनी पंथ (मार्ग); भुवयांनी द्यावापृथिवी; कनीनकांनी (नेत्रकोटरांनी) विद्युत्. शुक्लाय स्वाहा। कृष्णाय स्वाहा। पार्याणि पक्ष्माणि, अवार्या इक्षवः; अवार्याणि पक्ष्माणि, पार्या इक्षवः।

Mantra 2

वातं॑ प्रा॒णेना॑पा॒नेन॒ नासि॑के उपया॒ममध॑रे॒णौष्ठे॑न॒ सदुत्त॑रेण प्रका॒शेनान्त॑रमनूका॒शेन॒ बाह्यं॑ निवे॒ष्यं मू॒र्ध्ना स्त॑नयि॒त्नुं नि॑र्बा॒धेना॒शनिं॑ म॒स्तिष्के॑ण वि॒द्युतं॑ क॒नीन॑काभ्यां॒ कर्णा॑भ्या॒ᳪ श्रोत्रँ॒ श्रोत्रा॑भ्यां॒ कर्णौ॑ तेद॒नीम॑धरक॒ण्ठेना॒पः शु॑ष्कक॒ण्ठेन॑ चि॒त्तं मन्या॑भि॒रदि॑तिᳪ शी॒र्ष्णा निरृ॑तिं॒ निर्ज॑र्जल्येन शी॒र्ष्णा सं॑क्रोशैः प्रा॒णान् रेष्माण॑ᳪ स्तु॒पेन॑

प्राणाने वात (वायू)ला; अपानाने नासिका (नासिकाद्वय)ला (स्थापित करतो); अधर-ओठाने उपयाम (ग्रहण)ला; उत्तर-ओठाने सद् (सत्/अस्तित्व)ला; प्रकाशाने अंतर (आतील)ला; अनूकाश (अनुप्रभा)ने बाह्य (बाहेरचे)ला; मूर्ध्याने स्तनयित्नु (गर्जना)ला; निर्बाध (प्रचंड आघात)ाने अशनि (वज्र)ला; मस्तिष्काने विद्युत्; कनीनकांनी—; कानांनी श्रोत्र (श्रवणशक्ती)ला; श्रोत्रांनी कर्णांना; अधरकंठाने आपः (जल)ला; शुष्ककंठाने चित्ताला; मन्यांनी अदितीला; शिराने निरृतिला; निर्जर्जल्येन शिराने संक्रोशैः प्राणान्; रेष्माणं स्तुपेन।

Mantra 3

म॒शका॒न् केशै॒रिन्द्र॒ᳪ स्वप॑सा॒ वहे॑न॒ बृह॒स्पति॑ᳪ शकुनिसा॒देन॑ कू॒र्माञ्छ॒फैरा॒क्रम॑णᳪ स्थू॒राभ्या॑मृ॒क्षला॑भिः क॒पिञ्ज॑लाञ्ज॒वं जङ्घा॑भ्या॒मध्वा॑नं बा॒हुभ्यां॒ जाम्बी॑ले॒नार॑ण्यम॒ग्निम॑ति॒रुग्भ्यां॑ पू॒षणं॑ दो॒र्भ्याम॒श्विना॒वᳪसा॑भ्याᳪ रु॒द्रᳪ रोरा॑भ्याम्

केशांनी (तो) मशकांना (नियोजित करतो); स्वबळाने इंद्राला; वहन-शक्तीने बृहस्पतीला; पक्ष्याच्या बसण्याने (शकुनि-आसन) कूर्मांना; खुरांनी पाऊल/आक्रमणाला; दोन्ही स्थूल (अंगांनी) ऋक्ष-लाभाला; जंघांनी कपिञ्जल पक्ष्यांच्या जवनाला; बाहूंनी मार्गाला; जाम्बीलाने अरण्याला; ऋचांनी अग्नीला; दोन्ही भुजांनी पूषणाला; दोन्ही अंसांनी अश्विनौला; आणि दोन्ही रोरा (गर्जना/ध्वनी) यांनी रुद्राला।

Mantra 4

अ॒ग्नेः प॑क्ष॒तिर्वा॒योर्निप॑क्षति॒रिन्द्र॑स्य तृ॒तीया॒ सोम॑स्य चतु॒र्थ्यदि॑त्यै पञ्च॒मीन्द्रा॒ण्यै ष॒ष्ठी म॒रुता॑ᳪ सप्त॒मी बृह॒स्पते॑रष्ट॒म्य॒र्य॒म्णो न॑व॒मी धा॒तुर्द॑श॒मीन्द्र॑स्यैकाद॒शी वरु॑णस्य द्वाद॒शी य॒मस्य॑ त्रयोद॒शी

अग्नीचे पंख; वायूचे अधःपंख; इंद्राचे तृतीय; सोमाचे चतुर्थ; अदितीचे पंचम; इंद्राणीचे षष्ठ; मरुतांचे सप्तम; बृहस्पतीचे अष्टम; अर्यमन्‌चे नवम; धातृचे दशम; इंद्राचे एकादश; वरुणाचे द्वादश; यमाचे त्रयोदश।

Mantra 5

इ॒न्द्रा॒ग्न्योः प॑क्ष॒ति: सर॑स्वत्यै॒ निप॑क्षतिर्मि॒त्रस्य॑ तृ॒तीया॒पां च॑तु॒र्थी निरृ॑त्यै पञ्च॒म्यग्नीषोम॑योः ष॒ष्ठी स॒र्पाणा॑ᳪ सप्त॒मी विष्णो॑रष्ट॒मी पू॒ष्णो न॑व॒मी त्वष्टु॑र्दश॒मीन्द्र॑स्यैकाद॒शी वरु॑णस्य द्वाद॒शी य॒म्यै त्र॑योद॒शी द्यावा॑पृथि॒व्योर्दक्षि॑णं पा॒र्श्वं विश्वे॑षां दे॒वाना॒मुत्त॑रम्

इंद्र-अग्नीचे पंख; सरस्वतीचे अधःपंख; मित्राचे तृतीय; आपः (जलदेवता) चे चतुर्थ; निरृतीचे पंचम; अग्नी-सोमाचे षष्ठ; सर्पांचे सप्तम; विष्णूचे अष्टम; पूषणाचे नवम; त्वष्टृचे दशम; इंद्राचे एकादश; वरुणाचे द्वादश; यमीचे त्रयोदश; द्यावा-पृथिवीचे दक्षिण पार्श्व; आणि विश्वदेवांचे उत्तर (पार्श्व)।

Mantra 6

म॒रुता॑ᳪ स्कन्धा॒ विश्वे॑षां दे॒वानां॑ प्रथ॒मा कीक॑सा रु॒द्राणां॑ द्वि॒तीया॑ऽऽदि॒त्यानां॑ तृ॒तीया॑ वा॒योः पुच्छ॑म॒ग्नीषोम॑यो॒र्भास॑दौ॒ क्रुञ्चौ॒ श्रोणि॑भ्या॒मिन्द्रा॒बृह॒स्पती॑ ऊ॒रुभ्यां॑ मि॒त्रावरु॑णाव॒ल्गाभ्या॑मा॒क्रम॑णᳪ स्थू॒राभ्यां॒ बलं॒ कुष्ठा॑भ्याम्

मरुत् (देव) खांदे आहेत; सर्व देवांमध्ये प्रथम किकासा (कशेरु-रचना) आहे; रुद्रांमध्ये द्वितीय; आदित्यांमध्ये तृतीय। वायू शेपूट आहे। अग्नी आणि सोम—दोन तेजस्वी, दोन क्रुञ्चौ (सारस) आहेत। श्रोणींमध्ये इंद्र व बृहस्पती; ऊरूंमध्ये मित्र व वरुण; अल्गा (पार्श्व) भागांत आक्रमण; स्थूल (मांसल) भागांत बल; आणि कुष्ठा (जंघा/पिंडरी) भागांत बल (स्थित) आहे।

Mantra 7

पू॒षणं॑ वनि॒ष्ठुना॑ऽन्धा॒हीन्त्स्थू॑लगु॒दया॑ स॒र्पान्गुदा॑भिर्वि॒ह्रुत॑ आ॒न्त्रैर॒पो व॒स्तिना॒ वृष॑णमा॒ण्डाभ्यां॒ वाजि॑न॒ᳪ शेपे॑न प्र॒जाᳪ रेत॑सा॒ चाषा॑न् पि॒त्तेन॑ प्रद॒रान् पा॒युना॑ कू॒श्माञ्छ॑कपिण्डैः

वस्ति (मूत्राशय) द्वारा पूषण (नियुक्त) आहे; स्थूल-गुद (मांसल नितंब) द्वारा अंध सर्प; गुदांनी सर्प; आंत्रांनी विह्रुत (कुंडलित/रेंगणारे) प्राणी; वस्ति द्वारा आपः (जलदेवता) (नियुक्त) आहेत; अंडांनी वृषण (वीर्यवान) (नियुक्त) आहे; शेप (लिंग) द्वारा वाजिन् (अश्व/वेगवान) (नियुक्त) आहे; रेतस् (वीर्य) द्वारा प्रजा (संतती) (नियुक्त) आहे; पित्ताने चाषान् (चाषा—नीलकंठ/चातक पक्षी) (नियुक्त) आहेत; पायूने प्रदरान् (स्राव/रोग) (नियुक्त) आहेत; आणि शकपिण्डैः (शेण-पिंडे) द्वारा कूष्मान् (कूष्माण्ड-गण) (नियुक्त) आहेत।

Mantra 8

इन्द्र॑स्य क्री॒डोऽदि॑त्यै पाज॒स्यं॒ दि॒शां ज॒त्रवोऽदि॑त्यै भ॒सज्जी॒मूता॑न् हृदयौप॒शेना॒न्तरि॑क्षं पुरी॒तता॒ नभ॑ उद॒र्ये॒ण चक्रवा॒कौ मत॑स्नाभ्यां॒ दिवं॑ वृ॒क्काभ्यां॑ गि॒रीन् प्ला॒शिभि॒रुप॑लान् प्ली॒ह्ना व॒ल्मीका॑न् क्लो॒मभि॑र्ग्लौ॒भिर्गुल्मा॑न् हि॒राभि॒: स्रव॑न्तीर्ह्र॒दान् कु॒क्षिभ्या॑ᳪ समु॒द्रमु॒दरे॑ण वैश्वान॒रं भस्म॑ना

इंद्राचे क्रीडास्थान (क्रीडा) आहे; अदितीसाठी पाजस्य (तेज/बल) आहे; दिशांचे जत्रु (कॉलर-बोन/खांद्याच्या हाडे) अदितीसाठी आहेत. हृदयाचे उपशेन (आवरण) मेघ आहेत; पुरीतत (अंतरावरण/झिल्ली) अंतरिक्ष आहे; नाभी आकाश आहे; उदराने चक्रवाकांची जोडी; वृक्कांनी द्युलोक; प्लाशी (पसल्या) यांनी पर्वत; प्लीह्ना उपल (दगड); क्लोमांनी वल्मीक; ग्लौभांनी गुल्म; हिरांनी स्रवन्ती (वाहत्या धारा); कुक्षींनी ह्रद (तळी); उदराने समुद्र; आणि भस्माने वैश्वानर (अग्नी) (असे संबद्ध आहे)।

Mantra 9

विधृ॑तिं॒ नाभ्या॑ धृ॒तᳪ रसे॑ना॒पो यू॒ष्णा मरी॑चीर्वि॒प्रुड्भि॑र्नीहा॒रमू॒ष्मणा॑ शी॒नं वस॑या॒ प्रुष्वा॒ अश्रु॑भिर्ह्रा॒दुनी॑र्दू॒षीका॑भिर॒स्ना रक्षा॑ᳪसि चि॒त्राण्यङ्गै॒र्नक्ष॑त्राणि रू॒पेण॑ पृथि॒वीं त्व॒चा जु॑म्ब॒काय॒ स्वाहा॑

नाभीने विधृति (धारणाधार) (असो); रसाने धृत (दृढ-स्थापित) (असो); यूष्णाने आपः (जल) (असो); विप्रुड्भिः (थेंबांनी) मरीचयः (किरणें) (असो); ऊष्मणाने नीहार (धुके) (असो); वसयाने शीन (मेद/चरबी) (असो); अश्रूंनी प्रुष्वा (दव) (असो); दूषीकांनी ह्रादुनीः (जलाशय/प्रवाह) (असो); अस्नाने रक्षाᳪसि (राक्षसी शक्ती) (असो); अंगांनी चित्राणि (विविध तेजस्वी रूपे) (असो); रूपाने नक्षत्राणि (तारे) (असो); त्वचेने पृथिवी (असो)। जुम्बकाय स्वाहा।

Mantra 10

हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत् । स दा॑धार पृथि॒वीं द्यामु॒तेमां कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

हिरण्यगर्भ आद्यकाळी प्रकट झाला; भूतजाताचा जन्मलेला एकमेव स्वामी तोच होता. त्याने ही पृथ्वी आणि तो उंच द्युलोक धारण केला—आपण कोणत्या देवाला हविर्द्वारे यजन करावे?

Mantra 11

यः प्रा॑ण॒तो नि॑मिष॒तो म॑हित्वैक॒ इद्राजा॒ जग॑तो ब॒भूव॑ । य ईशे॑ अ॒स्य द्वि॒पद॒श्चतु॑ष्पद॒: कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

जो प्राण धारण करणाऱ्यांवर व निमिष करणाऱ्यांवर आपल्या महिमेने एकमेव राजा झाला; जो या जगताचा अधिपती झाला. जो या द्विपद व चतुष्पदांवर राज्य करतो—आपण कोणत्या देवाला हविर्द्वारे यजन करावे?

Mantra 12

यस्म्ये॒मे हि॒मव॑न्तो महि॒त्वा यस्य॑ समु॒द्रᳪ र॒सया॑ स॒हाहुः । यस्ये॒माः प्र॒दिशो॒ यस्य॑ बा॒हू कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

ज्याची महिमा हे हिमवंत पर्वत आहेत; ज्याचा समुद्र ‘रसासह’ असा म्हणतात. ज्याच्या या दिशा आहेत, ज्याचे हे बाहू आहेत—आपण कोणत्या देवाला हविर्द्वारे यजन करावे?

Mantra 13

य आ॑त्म॒दा ब॑ल॒दा यस्य॒ विश्व॑ उ॒पास॑ते प्र॒शिषं॒ यस्य॑ दे॒वाः । यस्य॑ छा॒यामृतं॒ यस्य॑ मृ॒त्युः कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम

जो आत्मा (प्राण) देतो, जो बल देतो; ज्याची प्रशिष् (आज्ञा/विधान) हे सर्व जग उपासते, ज्याची आज्ञा देवही पाळतात; ज्याची छाया अमृत आहे, ज्याची (छाया) मृत्यु आहे—त्या देवासाठी आम्ही हविषा (आहुती)ने कोणास विधिपूर्वक अर्पण करावे?

Mantra 14

आ नो॑ भ॒द्राः क्रत॑वो यन्तु वि॒श्वतोऽद॑ब्धासो॒ अप॑रीतास उ॒द्भिद॑: । दे॒वा नो॒ यथा॒ सद॒मिद् वृ॒धे अस॒न्नप्रा॑युवो रक्षि॒तारो॑ दि॒वे – दि॑वे

सर्व दिशांतून आमच्याकडे शुभ संकल्प-शक्ती येवोत—अप्रमादित, अविघ्न, अडथळे भेदून येणाऱ्या। देव आमच्यासोबत असोत, जेणेकरून दिवसेंदिवस आमच्या वृद्धीसाठी ते अच्युत, आमचे रक्षक राहोत—दिवसेंदिवस।

Mantra 15

दे॒वानां॑ भ॒द्रा सु॑म॒तिरृ॑जूय॒तां दे॒वाना॑ᳪ रा॒तिर॒भि नो॒ निव॑र्तताम् । दे॒वाना॑ᳪ स॒ख्यमुप॑सेदिमा व॒यं दे॒वा न॒ आयु॒: प्रति॑रन्तु जी॒वसे॑

देवांची शुभ सुमती सरळ मार्गाने जावो; देवांचे दान आमच्याकडेच वळून येवो। आम्ही देवांच्या सख्याला जवळ गेलो आहोत; देव आम्हांस जगण्यासाठी आयुष्य स्थिर करो.

Mantra 16

तान्पूर्व॑या नि॒विदा॑ हूमहे व॒यं भगं॑ मि॒त्रमदि॑तिं॒ दक्ष॑म॒स्रिध॑म् । अ॒र्य॒मणं॒ वरु॑ण॒ᳪ सोम॑म॒श्विना॒ सर॑स्वती नः सु॒भगा॒ मय॑स्करत्

प्राचीन निविदेने आम्ही त्यांना येथे आवाहन करतो—भग, मित्र, अदिति, अच्युत दक्ष; अर्यमन्, वरुण, सोम, अश्विनौ। सु-भागा सरस्वती आमच्यासाठी कल्याण घडवो.

Mantra 17

तन्नो॒ वातो॑ मयो॒भु वा॑तु भेष॒जं तन्मा॒ता पृ॑थि॒वी तत्पि॒ता द्यौ॑: । तद् ग्रावा॑णः सोम॒सुतो॑ मयो॒भुव॒स्तद॑श्विना शृणुतं धिष्ण्या यु॒वम्

तो कल्याणकारी वायू आमच्यासाठी औषधिरूप होऊन वाहो; ती माता पृथ्वी, तो पिता द्यौः (स्वर्ग)ही (आमच्यासाठी कल्याणकारी होवोत). सोमपेषणाचे ग्रावाण (दाबणारे दगड) आणि पिळलेला सोमही कल्याणकारी होवो. हे धिष्ण्य (अडिग) अश्विनौ, हे युवां, हे ऐका.

Mantra 18

तमीशा॑नं॒ जग॑तस्त॒स्थुष॒स्पतिं॑ धियञ्जि॒न्वमव॑से हूमहे व॒यम् । पू॒षा नो॒ यथा॒ वेद॑सा॒मस॑द् वृ॒धे र॑क्षि॒ता पा॒युरद॑ब्धः स्व॒स्तये॑

जो चराचर जगताचा ईशान, स्थावर-जंगमांचा स्वामी, आणि धिया (बुद्धी/भक्ती)ला प्रेरणा देणारा आहे—त्याला आम्ही सहाय्यासाठी आवाहन करतो. पूषन्, तो वेदसा (ज्ञानाने) आमच्या वृद्धीसाठी आमच्याजवळ आसनस्थ होवो; तो आमचा रक्षक, पायुर् (पालक), अदब्ध (अवंचित/अप्रमत्त) होऊन आमच्या स्वस्ति (कल्याण)ासाठी असो.

Mantra 19

स्व॒स्ति न॒ इन्द्रो॑ वृ॒द्धश्र॑वाः स्व॒स्ति न॑: पू॒षा वि॒श्ववे॑दाः । स्व॒स्ति न॒स्तार्क्ष्यो॒ अरि॑ष्टनेमिः स्व॒स्ति नो॒ बृह॒स्पति॑र्दधातु

आम्हांस स्वस्ति लाभो—वृद्धश्रवा इंद्र आम्हांस कल्याण देवो; विश्ववेदा पूषन् आम्हांस स्वस्ति करो. अरिष्टनेमि तार्क्ष्य आम्हांस स्वस्ति करो; आणि बृहस्पती आम्हांस मंगल धारण करावो.

Mantra 20

पृष॑दश्वा म॒रुत॒: पृश्नि॑मातरः शुभं॒यावा॑नो वि॒दथे॑षु॒ जग्म॑यः । अ॒ग्नि॒जि॒ह्वा मन॑व॒: सूर॑चक्षसो॒ विश्वे॑ नो दे॒वा अव॒साग॑मन्नि॒ह

पृषदश्व मरुत—पृश्नीचे पुत्र, शुभगामी, विधींमध्ये येण्यास सवयीचे; अग्निजिह्व मनु, सूरचक्षु—हे सर्व देव सहाय्यासह येथे आमच्याकडे येवोत.

Mantra 21

भ॒द्रं कर्णे॑भिः शृणुयाम देवा भ॒द्रं प॑श्येमा॒क्षभि॑र्यजत्राः । स्थि॒रैरङ्गै॑स्तुष्टु॒वाᳪस॑स्त॒नूभि॒र्व्य॒शेमहि दे॒वहि॑तं॒ यदायु॑:

हे देवांनो, आम्ही कानांनी भद्रच ऐकू; हे यजनीयांनो, आम्ही डोळ्यांनी भद्रच पाहू. स्थिर अंगांनी, तनूंनी स्तुती करीत, देवांनी नियत केलेले देवहित असे आयुष्य आम्ही प्राप्त करू.

Mantra 22

श॒तमिन्नु श॒रदो॒ अन्ति॑ देवा॒ यत्रा॑ नश्च॒क्रा ज॒रसं॑ त॒नूना॑म् । पु॒त्रासो॒ यत्र॑ पि॒तरो॒ भव॑न्ति॒ मा नो॑ म॒ध्या री॑रिष॒तायु॒र्गन्तो॑:

हे देवांनो! खरोखरच शंभर वर्षे आमच्या जवळ आहेत—जिथे आम्ही देहांसाठी जरा ठरविली आहे; जिथे पुत्रच पिता होतात. आयुष्याच्या यात्रेच्या मध्यभागी आम्हांला कोणतीही इजा होऊ नये.

Mantra 23

अदि॑तिर्द्यौ॒रदि॑तिर॒न्तरि॑क्ष॒मदि॑तिर्मा॒ता स पि॒ता स पु॒त्रः । विश्वे॑ दे॒वा अदि॑ति॒: पञ्च॒ जना॒ अदि॑तिर्जा॒तमदि॑ति॒र्जनि॑त्वम्

अदिती ही द्यौ (स्वर्ग) आहे; अदिती ही अंतरिक्ष आहे; अदिती ही माता आहे—तीच पिता, तीच पुत्र. अदितीच सर्व देव आहेत; अदितीच मनुष्यांचे पंचजन आहेत; अदितीच जे जन्मले आहे, आणि अदितीच जे जन्म घेणार आहे.

Mantra 24

मा नो॑ मि॒त्रो वरु॑णो अर्य॒मायुरिन्द्र॑ ऋभु॒क्षा म॒रुत॒: परि॑ ख्यन् । यद्वा॒जिनो॑ दे॒वजा॑तस्य॒ सप्ते॑: प्रव॒क्ष्यामो॑ वि॒दथे॑ वी॒र्या॒णि

मित्र, वरुण, अर्यमा, आयु, इंद्र, ऋभुक्षन् आणि मरुत्—हे आम्हांला सर्व बाजूंनी दोषारोप करून चिन्हित करू नयेत, जेव्हा आम्ही विधी/यज्ञात देवजन्मा, पारितोषिक-विजयी ‘सप्त’ (रथ-युग) यांच्या वीर्यकर्मांचे उच्चारण करू.

Mantra 25

यन्नि॒र्णिजा॒ रेक्ण॑सा॒ प्रावृ॑तस्य रा॒तिं गृ॑भी॒तां मु॑ख॒तो नय॑न्ति । सुप्रा॑ङ॒जो मेम्य॑द्वि॒श्वरू॑प इन्द्रापू॒ष्णोः प्रि॒यमप्ये॑ति॒ पाथ॑:

जेव्हा वस्त्र व धनाने आच्छादित (समृद्ध) व्यक्तीची ग्रहण केलेली भेट ते अग्रभागातून पुढे नेतात, तेव्हा सुशोभित, विश्वरूप तो (अग्रगामी) पुढे सरकत इंद्र व पूषन् यांचा प्रिय मार्ग प्राप्त करतो.

Mantra 26

ए॒ष छाग॑: पु॒रो अश्वे॑न वा॒जिना॑ पू॒ष्णो भा॒गो नी॑यते वि॒श्वदे॑व्यः । अ॒भि॒प्रियं॒ यत्पु॑रो॒डाश॒मर्व॑ता॒ त्वष्टेदे॑नᳪ सौश्रव॒साय॑ जिन्वति

हा छाग (बकरा), पूषन् यांचा भाग, विश्वदेवांसाठी, पारितोषिक-विजयी अश्वासह अग्रभागी नेला जातो. जेव्हा तो अर्वत् (वेगवान घोडा) याच्यासह प्रिय पुरोडाशाला प्रेरित/समृद्ध करतो, तेव्हा त्वष्टृ त्याला उत्तम कीर्ती प्राप्त करून देतो.

Mantra 27

यद्ध॑वि॒ष्य॒मृतु॒शो दे॑व॒यानं॒ त्रिर्मानु॑षा॒: पर्यश्वं॒ नय॑न्ति । अत्रा॑ पू॒ष्णः प्र॑थ॒मो भा॒ग ए॑ति य॒ज्ञं दे॒वेभ्य॑: प्रतिवे॒दय॑न्न॒जः

ऋतूनुसार देवयान हविष्य (आहुती) असता, मनुष्य अश्वाला त्याच्या भोवती तीनदा परिक्रमा घालतात. तेव्हा येथे पूषन्‌चा पहिला भाग येतो—अज (बकरा)—जो यज्ञ देवांना प्रतिवेदन (समर्पण) करतो.

Mantra 28

होता॑ध्व॒र्युराव॑या अग्निमि॒न्धो ग्रा॑वग्रा॒भ उ॒त शᳪस्ता॒ सुवि॑प्रः । तेन॑ य॒ज्ञेन॒ स्व॒रंकृतेन॒ स्वि॒ष्टेन व॒क्षणा॒ आ पृ॑णध्वम्

होता आणि अध्वर्यु, आवय (आह्वाता), अग्नीला इंधन करणारा, ग्रावग्रह (सोम-दगड धारण करणारा), तसेच शंस्ता—सुविप्र (सुप्रेरित स्तोता)—त्या यज्ञाने, जो स्वारंकृत (सुयोग्य रीतीने रचलेला) आणि स्विष्ट (सु-आहुत) आहे, तुम्ही देवांसाठी वहनीय भाग/अंश पूर्ण करा.

Mantra 29

यू॒प॒व्र॒स्का उ॒त ये यू॑पवा॒हाश्च॒षालं॒ ये अ॑श्वयू॒पाय॒ तक्ष॑ति । ये चार्व॑ते॒ पच॑नᳪ स॒म्भर॑न्त्यु॒तो तेषा॑म॒भिगू॑र्तिर्न इन्वतु

यूप घडविणारे/कापणारे, आणि यूप वाहून नेणारे, जे अश्व-यूपासाठी चषाल (शीर्ष-आवरण) तयार करतात, आणि जे अश्वासाठी पचन (पाक-व्यवस्था) जमवतात—त्या सर्वांची अभिगूर्ती (आशीर्वचन/मंगलवाणी) आम्हाला पुढे नेवो.

Mantra 30

उप॒ प्रागा॑त्सु॒मन्मे॑ऽधायि॒ मन्म॑ दे॒वाना॒माशा॒ उप॑ वी॒तपृ॑ष्ठः । अन्वे॑नं॒ विप्रा॒ ऋष॑यो मदन्ति दे॒वानां॑ पु॒ष्टे च॑कृमा सु॒बन्धु॑म्

हे निकट आले आहे; माझ्यासाठी सुमन (शुभभाव) स्थापन झाला आहे. देवतांचा संकल्प व आशा जवळ आली आहे, दृढ आधारयुक्त. याच्या पाठोपाठ प्रेरित विप्र-ऋषी आनंदित होतात; देवतांच्या पुष्टीसाठी आम्ही सुबन्धु—सु-सम्बद्ध बंध—रचला आहे.

Mantra 31

यद्वा॒जिनो॒ दाम॑ स॒न्दान॒मर्व॑तो॒ या शी॑र्ष॒ण्या॒ रश॒ना रज्जु॑रस्य । यद्वा॑ घास्य॒ प्रभृ॑तमा॒स्ये तृण॒ᳪ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु

वाजिन् (वेगवान) अश्वाचे दाम (लगाम) व सन्दान (बंधन), त्याची शिरोबंध रशना व रज्जु (दोरा), आणि त्याच्या मुखी घातलेले श्रेष्ठ घास-तृण—ते सर्व, तेच सर्व, देवांमध्ये तुझे होवो.

Mantra 32

यदश्व॑स्य क्र॒विषो॒ मक्षि॒काश॒ यद्वा॒ स्वरौ॒ स्वधि॑तौ रि॒प्तमस्ति॑ । यद्धस्त॑योः शमि॒तुर्यन्न॒खेषु॒ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु

अश्वाच्या क्रविष (मांस)ावर बसणाऱ्या मक्षिका (माशा), किंवा स्वधिति (कुऱ्हाड)वरचे काष्ठकण/छिलके (स्वरु) अथवा त्यावरील डाग/मलिनता; आणि शमितृ (वधकर्ता) यांच्या हातांवर जे आहे, त्यांच्या नखांखाली जे आहे—ते सर्व, तेच सर्व, देवांमध्ये तुझे होवो.

Mantra 33

यदूव॑ध्यमु॒दर॑स्याप॒वाति॒ य आ॒मस्य॑ क्र॒विषो॑ ग॒न्धो अस्ति॑ । सु॒कृ॒ता तच्छ॑मि॒तार॑: कृण्वन्तू॒त मेध॑ᳪ शृत॒पाकं॑ पचन्तु

उदरातून जे काही दुर्गंधीयुक्त वायू (अपवात) उठतात, आणि कच्च्या मांसाचा (आम क्रविष) जो काही वास असतो—तो कुशल शमितार (शांत करणारे) निरुपद्रवी करोत; आणि तसेच मेध (पवित्र अंश) विधिपूर्वक उकळून, पूर्णपणे शिजवून तयार करोत.

Mantra 34

यत्ते॒ गात्रा॑द॒ग्निना॑ प॒च्यमा॑नाद॒भि शूलं॒ निह॑तस्याव॒धाव॑ति । मा तद्भूम्या॒माश्रि॑ष॒न्मा तृणे॑षु दे॒वेभ्य॒स्तदु॒शद्भ्यो॑ रा॒तम॑स्तु

अग्नीने शिजत असताना तुझ्या देहातून जे काही, वध झालेल्याच्या शूलावर (सींक/शूल) टपकून खाली पडते—ते भूमीला चिकटू नये, तृणांना चिकटू नये; ते इच्छिणाऱ्या देवांसाठी अर्पित दान होवो.

Mantra 35

ये वा॒जिनं॑ परि॒पश्य॑न्ति प॒क्वं य ई॑मा॒हुः सु॑र॒भिर्निर्ह॒रेति॑ । ये चार्व॑तो माᳪसभि॒क्षामु॒पास॑त उ॒तो तेषा॑म॒भिगू॑र्तिर्न इन्वतु

शिजलेल्या वाजिन् (अश्व) कडे जे सर्व बाजूंनी पाहतात, आणि जे म्हणतात—‘बाहेर काढताना हे सुगंधी आहे’; तसेच मांस-भाग (मांसभिक्षा) मिळावा म्हणून अश्वाच्या सेवेत उपस्थित राहतात—त्यांचीही अनुग्रहमय कृपा (अभिगूर्तिः) आम्हाला पुढे नेवो.

Mantra 36

यन्नीक्ष॑णं माँ॒स्पच॑न्या उ॒खाया॒ या पात्रा॑णि यू॒ष्ण आ॒सेच॑नानि । ऊ॒ष्म॒ण्या॒पि॒धाना॑ चरू॒णाम॒ङ्काः सू॒नाः परि॑ भूष॒न्त्यश्व॑म्

मांस शिजविण्याच्या उखा (ukhā) चे जे निरीक्षण, यूष (रस) ओतण्यासाठी जी पात्रे; उष्णता धारण करणारी जी झाकणी, आणि चरूंचे सुबक बनविलेले अङ्क (वाट्या)—हे सर्व विधिपूर्वक सजविले जाऊन अश्वाला सर्व बाजूंनी वेढून शोभवितात.

Mantra 37

मा त्वा॒ऽग्निर्ध्व॑नयीद्धू॒मग॑न्धि॒र्मोखा भ्राज॑न्त्य॒भि वि॑क्त॒ जघ्रि॑: । इ॒ष्टं वी॒तम॒भिगू॑र्तं॒ वष॑ट्कृतं॒ तं दे॒वास॒: प्रति॑ गृभ्ण॒न्त्यश्व॑म्

अग्नीने तुला ध्वनित (कडकड) करू नये; धुराचा वास तुझ्यात राहू नये. उखा तुझ्यावर झळकू नये—जणू तुला हुंगून पाहून विकृत केले आहे असे होऊ नये. इष्ट, वीत (प्राप्त), अभिगूर्त (अनुग्रहीत), वषट्-कृत (वषट् ने पवित्र)—असा तो अश्व देव स्वीकारतात.

Mantra 38

नि॒क्रम॑णं नि॒षद॑नं वि॒वर्त॑नं॒ यच्च॒ पड्वी॑श॒मर्व॑तः । यच्च॑ पपौ॒ यच्च॑ घा॒सिं ज॒घास॒ सर्वा॒ ता ते॒ अपि॑ दे॒वेष्व॑स्तु

तुझे निक्रमण (पुढे जाणे), तुझे निषदन (बसणे/आडवे होणे), तुझे विवर्तन (वळणे/फिरणे), आणि अर्वतः (धावत्या अश्वा)चे पड्वीश (पाऊलवाट/पदचिन्ह) व पावलांचा ठसा जे काही आहे; तसेच त्याने जे प्याले, आणि जे गासि (चारा/घास) त्याने खाल्ले—ते सर्व तुझे देवांमध्ये स्वीकारले जावो।

Mantra 39

यदश्वा॑य॒ वास॑ उपस्तृ॒णन्त्य॑धीवा॒सं या हिर॑ण्यान्यस्मै । स॒न्दान॒मर्व॑न्तं॒ पड्वी॑शं प्रि॒या दे॒वेष्वा या॑मयन्ति

जे वस्त्र ते अश्वाखाली पसरतात, जे आच्छादन ते त्याच्यावर घालतात, आणि जे सुवर्णालंकार त्याच्यासाठी आहेत—धावत्या अश्वाचे बंधन, त्याचा मार्ग व पावलांचे ठसे—ही सर्व प्रिय वस्तु देवांपर्यंत ते नेवोत, देवांना अर्पण करोत.

Mantra 40

यत्ते॑ सा॒दे मह॑सा॒ शूकृ॑तस्य॒ पार्ष्ण्या॑ वा॒ कश॑या वा तु॒तोद॑ । स्रु॒चेव॒ ता ह॒विषो॑ अध्व॒रेषु॒ सर्वा॒ ता ते॒ ब्रह्म॑णा सूदयामि

हे अश्वा! तू बसला असता, महाबलाने प्रेरित (तुझ्या) ज्या भागाला टाचेनं किंवा चाबकानं आघात झाला—त्या सर्व (वेदना) मी अध्वर-यज्ञांत हविषासाठी स्रुची (करछी) जशी, तशी ब्रह्मशक्तीने तुझ्यासाठी सर्वथा सुव्यवस्थित करून शांत करतो.

Mantra 41

चतु॑स्त्रिᳪशद्वा॒जिनो॑ दे॒वब॑न्धो॒र्वङ्क्री॒रश्व॑स्य॒ स्वधि॑ति॒: समे॑ति । अच्छि॑द्रा॒ गात्रा॑ व॒युना॑ कृणोत॒ परु॑ष्परुरनु॒घुष्या॒ विश॑स्त

देवबंधू, बलवान वाजिन् अश्वाचे चौतीस भाग आहेत; स्वधिती (कुऱ्हाड) आपल्या कार्यासह सम्यक् जुळून येते. यथाविधी कौशल्याने अवयव छिद्ररहित, अखंड करा; सांधा-सांधा करून, विधिपूर्वक उद्घोष करत, (त्याचे) विभाजन करा.

Mantra 42

एक॒स्त्वष्टु॒रश्व॑स्या विश॒स्ता द्वा य॒न्तारा॑ भवत॒स्तथ॑ ऋ॒तुः । या ते॒ गात्रा॑णामृतु॒था कृ॒णोमि॒ ता-ता॒ पिण्डा॑नां॒ प्र जु॑होम्यग्नौ

त्वष्टृच्या अश्वाचा एक भाग छेदला जातो; दोन (भाग) नियन्ते असतात, आणि ऋतूही (नियन्ता) असतो. हे (अश्वा)! तुझे गात्र मी ऋतु-क्रमाप्रमाणे यथाविधी रचतो; त्या-त्या पिंडांना मी अग्नीत प्रजुहोमि (अर्पण) करतो.

Mantra 43

मा त्वा॑ तपत्प्रि॒य आ॒त्माऽपि॒यन्तं॒ मा स्वधि॑तिस्त॒न्व आ ति॑ष्ठिपत्ते । मा ते॑ गृ॒ध्नुर॑विश॒स्ताऽति॒हाय॑ छि॒द्रा गात्रा॑ण्य॒सिना॒ मिथू॑ कः

येथून प्रस्थान करणारा तुझा प्रिय आत्मा तापून जळू नये; कुऱ्हाड तुझ्या देहावर पडू नये. तुला ओलांडून जाणारे लोभी आक्रमणकारी परस्पर गोंधळात, सुरीने तुझे अवयव छिद्र-छिद्र करू नयेत.

Mantra 44

न वा उ॑ ए॒तन्म्रि॑यसे॒ न रि॑ष्यसि दे॒वाँ२ इदे॑षि प॒थिभि॑: सु॒गेभि॑: । हरी॑ ते॒ युञ्जा॒ पृष॑ती अभूता॒मुपा॑स्थाद्वा॒जी धु॒रि रास॑भस्य

यामुळे तू मरत नाहीस, तुला इजा होत नाही; सुगम मार्गांनी तू देवांकडेच जातोस. तुझे दोन हरी (खैरी) अश्व—चित्तेदार जोडी—जोडले जावोत; आणि बलवान वाजी गाढवाच्या जुवाच्या धुरीवर, अग्रभागी स्थिर राहो.

Mantra 45

सु॒गव्यं॑ नो वा॒जी स्वश्व्यं॑ पु॒ᳪसः पु॒त्राँ۲ उ॒त वि॑श्वा॒पुष॑ᳪ र॒यिम् । अ॒ना॒गा॒स्त्वं नो॒ अदि॑तिः कृणोतु क्ष॒त्रं नो॒ अश्वो॑ वनताᳪ ह॒विष्मा॑न्

हे वाजी, आम्हांला उत्तम गो-संपदा व उत्तम अश्व-संपदा, मनुष्यांचे पुत्र (संतती) आणि सर्वपोषक धन दे. हे अदिती, तू आम्हांला अनागा (निर्दोष) कर. हविष्-युक्त अश्व आमच्यासाठी क्षत्र (अधिकार/राज्य) जिंकू दे.

Mantra 46

इ॒मा नु कं॒ भुव॑ना सीषधा॒मेन्द्र॑श्च॒ विश्वे॑ च दे॒वाः । आ॒दि॒त्यैरिन्द्र॒: सग॑णो म॒रुद्भि॑र॒स्मभ्यं॑ भेष॒जा क॑रत् । य॒ज्ञं च॑ नस्त॒न्वं॒ च प्र॒जां चा॑दित्यै॒रिन्द्र॑: स॒ह सी॑षधाति

आता ही सर्व भुवने सुव्यवस्थित होवोत—इंद्र आणि सर्व देव. आदित्यांसह, गणासहित इंद्र, मरुतांसह, आमच्यासाठी भेषज (औषध-उपाय) करोत. आणि आदित्यांसह इंद्र आमच्यासाठी यज्ञ, आमचे तन, आणि आमची प्रजा—हे सर्व सुव्यवस्थित करो.

Mantra 47

अग्ने॒ त्वं नो॒ अन्त॑म उ॒त त्रा॒ता शि॒वो भ॑व वरू॒थ्य॒: । वसु॑र॒ग्निर्वसु॑श्रवा॒ अच्छा॑ नक्षि द्यु॒मत्त॑मᳪ र॒यिं दा॑: । तं त्वा॑ शोचिष्ठ दीदिवः सु॒म्नाय॑ नू॒नमी॑महे॒ सखि॑भ्यः

हे अग्ने, तू आमचा सर्वांत निकटचा आहेस, आणि रक्षकही; कल्याणकारी हो, आश्रय-रूप संरक्षण हो. वसु-स्वरूप, वसु-कीर्तीचा अग्नि—आम्हाला सन्मार्गाने ने; सर्वाधिक तेजस्वी धन दे. हे शोचिष्ठ, दीदिवः, तुझ्या कृपेसाठी आम्ही आता तुला विनवितो—आमच्या सख्यांसाठी.