तारकवधोत्तरं देवस्तुतिः पर्वतवरप्रदानं च / Devas’ Hymn after Tāraka’s Slaying and the Bestowal of Boons upon the Mountains
या अध्यायात ब्रह्मा तारकवधानंतर देवांचा आनंद वर्णन करतो. विष्णूसह सर्व देव शंकरपुत्र कुमार/स्कंद याची दीर्घ स्तुती करतात; दत्त-दैवी अधिकाराने तो सृष्टी-स्थिती-लय यांचा कर्ता व नियंता आहे असे मानून देवसंरक्षण व धर्मव्यवस्थेची स्थिरता यासाठी प्रार्थना करतात. स्तुतीने प्रसन्न झालेला कुमार क्रमाने वर देतो. या भागात तो पर्वतांना उद्देशून त्यांना तपस्वी, यज्ञकर्मी व तत्त्वज्ञ यांच्याकडून पूज्य ठरवतो आणि पुढे ते शंभूचे विशेष रूप व शिवलिंग-रूप म्हणून प्रकट होतील अशी भविष्यवाणी करतो. अध्यायात विजयोनंतरची स्तुती, अभयदान आणि भूमीचे पावनीकरण यांचा संगम दिसतो.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । निहतं तारकं दृष्ट्वा देवा विष्णुपुरोगमाः । तुष्टुवुश्शांकरिं भक्त्या सर्वेऽन्ये मुदिताननाः
ब्रह्मा म्हणाले—तारकाचा वध झालेला पाहून विष्णुप्रमुख देवांनी भक्तीने शांकरीची स्तुती केली; आणि इतर सर्वही आनंदित मुखाने स्तोत्रांनी पूजन करू लागले।
Verse 2
देवा ऊचुः । नमः कल्याणरूपाय नमस्ते विश्वमंगल । विश्वबंधो नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन
देव म्हणाले: कल्याणस्वरूपा, तुला नमस्कार. हे विश्वमंगल, तुला नमस्कार. हे विश्वबंधो, तुला प्रणाम असो; हे विश्वभावना, तुला नमस्कार.
Verse 3
नमोस्तु ते दानववर्यहंत्रे बाणासुरप्राणहराय देव । प्रलंबनाशाय पवित्ररूपिणे नमोनमश्शंकरतात तुभ्यम्
हे देव! दानवश्रेष्ठाचा संहार करणाऱ्या, बाणासुराचे प्राण हरिणाऱ्या तुला नमस्कार. प्रलंबनाशक, पवित्रस्वरूप—हे शंकरतात, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार.
Verse 4
त्वमेव कर्त्ता जगतां च भर्त्ता त्वमेव हर्त्ता शुचिज प्रसीद । प्रपञ्चभूतस्तव लोकबिंबः प्रसीद शम्भ्वात्मज दीनबंधो
हे शुचिज! तूच सर्व जगांचा कर्ता व भर्ता आहेस, तूच संहारकर्ता—प्रसन्न हो. हा प्रपंच तुझ्या लोकाचेच प्रतिबिंब आहे; हे शंभुपुत्रा, दीनांचा बंधू, कृपा कर.
Verse 5
देवरक्षाकर स्वामिन्रक्ष नस्सर्वदा प्रभो । देवप्राणावन कर प्रसीद करुणाकर
हे देवरक्षक प्रभो, हे स्वामी! आमची सदैव रक्षा कर. हे देवांच्या प्राणांचे रक्षक, करुणाकर! प्रसन्न हो, दया कर.
Verse 6
हत्वा ते तारकं दैत्यं परिवारयुतं विभो । मोचितास्सकला देवा विपद्भ्यः परमेश्वर
हे विभो, हे परमेश्वरा! तूने परिवारासह तारक दैत्याचा वध केला; तेव्हा सर्व देव विपत्तींमधून मुक्त झाले.
Verse 7
ब्रह्मोवाच । एवं स्तुतः कुमारोऽसौ देवैर्विष्णुमुखैः प्रभुः । वरान्ददावभिनवान्सर्वेभ्यः क्रमशो मुने
ब्रह्मा म्हणाले— हे मुने! विष्णुप्रमुख देवांनी अशी स्तुती केल्यावर त्या प्रभू कुमाराने सर्वांना क्रमाने नवे-नवे वर दिले।
Verse 8
शैलान्निरीक्ष्य स्तुवतस्ततस्स गिरिशात्मजः । सुप्रसन्नतरो भूत्वा प्रोवाच प्रददद्वरान्
पर्वतावर स्तुती करणाऱ्यांना पाहून गिरिशाचे पुत्र अत्यंत प्रसन्न झाले; मग त्यांनी बोलून वरदान दिले।
Verse 9
स्कन्द उवाच । यूयं सर्वे पर्वता हि पूजनीयास्तपस्विभिः । कर्मिभिर्ज्ञानिभिश्चैव सेव्यमाना भविष्यथ
स्कंद म्हणाले— “तुम्ही सर्व पर्वत तपस्व्यांनी पूजनीय व्हाल; तसेच कर्मकांडी व ज्ञानी लोकांकडूनही आदराने सेविले जाल.”
Verse 10
शंभोर्विशिष्टरूपाणि लिंगरूपाणि चैव हि । भविष्यथ न संदेहः पर्वता वचनान्मम
हे पर्वतनंदिनी! माझ्या वचनाने संशय नाही—शंभूची विशिष्ट रूपे आणि त्याची लिंगरूपेही निश्चयाने प्रकट होतील.
Verse 11
योऽयं मातामहो मेऽद्य हिमवान्पर्वतोत्तमः । तपस्विनां महाभागः फलदो हि भविष्यति
हा हिमवान—माझा मातामह, पर्वतश्रेष्ठ—आज निश्चयच महाभाग तपस्वींना फल (सिद्धी) देणारा होईल.
Verse 12
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे स्वामिकार्तिकचरितगर्भितशिवाशिवचरितवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या चतुर्थ कुमारखंडात ‘स्वामी कार्तिकेयचरितात अंतर्भूत शिव व अशिवचरितवर्णन’ नावाचा बारावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 13
इदानीं खलु सुप्रीत्या कैलासं गिरिशालयम् । जननी जनकौ द्रष्टुं शिवाशंभू त्वमर्हसि
आता तू आनंदाने कैलास—गिरीशाचे निवासस्थान—तेथे जाऊन तुझ्या जननी-जनक शिवा व शंभू यांचे दर्शन घे; हेच तुला योग्य आहे.
Verse 14
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा निखिला देवा विष्ण्वाद्या प्राप्तशासनाः । कृत्वा महोत्सवं भूरि सकुमारा ययुर्गिरिम्
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून विष्णू आदी सर्व देव आज्ञा मिळवून, मोठा महोत्सव करून, कुमारांसह पर्वताकडे गेले.
Verse 15
कुमारे गच्छति विभौ कैलासं शंकरालयम् । महामंगलमुत्तस्थौ जयशब्दो बभूव ह
तेजस्वी कुमार शंकराच्या कैलासधामाकडे निघाले तेव्हा महान् मंगल उदयास आले आणि “जय” असा जयघोष सर्वत्र घुमला।
Verse 16
आरुरोह कुमारोऽसौ विमानं परमर्द्धिमत् । सर्वतोलंकृतं रम्यं सर्वोपरि विराजितम्
तो कुमार परम ऐश्वर्ययुक्त विमानावर आरूढ झाला—जे सर्व बाजूंनी अलंकृत, रम्य आणि सर्वांपेक्षा उंच तेजाने विराजमान होते।
Verse 17
अहं विष्णुश्च समुदौ तदा चामरधारिणौ । गुह मूर्ध्नि महाप्रीत्या मुनेऽभूव ह्यतंद्रितौ
हे मुने! तेव्हा मी आणि विष्णू एकत्र चामरधारी होऊन उभे राहिलो; महाप्रीतीने गुह (कुमार) यांच्या मस्तकावर अथक चामर ढाळीत राहिलो।
Verse 18
इन्द्राद्या अमरास्सर्वे कुर्वंतो गुहसेवनम् । यथोचितं चतुर्दिक्षु जग्मुश्च प्रमुदास्तदा
तेव्हा इंद्रादी सर्व अमरांनी गुह (कुमार) यांची यथोचित सेवा-पूजा करून, अत्यंत आनंदित होऊन चारही दिशांनी आपापल्या स्थानी प्रस्थान केले।
Verse 19
शंभोर्जयं प्रभाषंतः प्रापुस्ते शंभुपर्वतम् । सानंदा विविशुस्तत्रोच्चरितो मंगलध्वनिः
“शंभोर्जय!” असा जयघोष करीत ते शंभुपर्वतास पोहोचले. आनंदाने तेथे प्रवेश करून त्यांनी मंगलध्वनी उच्चारला, जो सर्वत्र घुमला.
Verse 20
दृष्ट्वा शिवं शिवां चैव सर्वे विष्ण्वादयो द्रुतम् । प्रणम्य शंकरं भक्त्या करौ बद्ध्वा विनम्रकाः
शिव आणि शिवा यांना एकत्र पाहून विष्णू आदी सर्व देव द्रुतगतीने पुढे आले. भक्तिभावाने शंकरांना प्रणाम करून, हात जोडून अत्यंत नम्र झाले.
Verse 21
कुमारोऽपि विनीतात्मा विमानादवतीर्य च । प्रणनाम मुदा शंभुं शिवां सिंहासनस्थिताम्
विनीत अंतःकरणाचा कुमारही विमानातून उतरून, आनंदाने सिंहासनावर विराजमान शंभु-शिव आणि शिवा (पार्वती) यांना प्रणाम करू लागला।
Verse 22
अथ दृष्ट्वा कुमारं तं तनयं प्राणवल्लभम् । तौ दंपती शिवौ देवौ मुमुदातेऽति नारद
नंतर प्राणप्रिय पुत्र त्या कुमाराला पाहून, हे नारद, ते दिव्य दांपत्य—शिव आणि त्यांची देवी—अत्यंत आनंदित झाले।
Verse 23
महाप्रभुस्समुत्थाप्य तमुत्संगे न्यवेशयत् । मूर्ध्नि जघ्रौ मुदा स्नेहात्तं पस्पर्श करेण ह
महाप्रभूंनी त्याला उचलून आपल्या मांडीवर बसविले। आनंदी स्नेहाने त्याच्या मस्तकाचा घ्राण (चुंबन) करून, हाताने प्रेमपूर्वक स्पर्श केला।
Verse 24
महानंदभरः शंभुश्चकार मुखचुंबनम् । कुमारस्य महास्नेहात् तारकारेर्महाप्रभोः
महानंदाने भरलेले भगवान शंभू यांनी कुमाराचे मुखचुंबन केले; तारकासुराचा वैरी त्या महाप्रभूवरच्या महान स्नेहामुळे असे केले.
Verse 25
शिवापि तं समुत्थाप्य स्वोत्संगे संन्यवेशयत् । कृत्वा मूर्ध्नि महास्नेहात् तन्मुखाब्जं चुचुम्ब हि
शिवेनेही त्याला उचलून आपल्या मांडीवर बसविले; मग महान मातृस्नेहाने त्याला मस्तकी धरून त्याच्या कमलमुखाचे निश्चयच चुंबन केले.
Verse 26
तयोस्तदा महामोदो ववृधेऽतीव नारद । दंपत्योः शिवयोस्तात भवाचारं प्रकुर्वतोः
हे नारद, त्या वेळी परम महान आनंद अत्यंत वाढला; कारण दिव्य दांपत्य शिव व त्यांची सहधर्मिणी पवित्र दाम्पत्यधर्मास अनुरूप आचार-विधी करीत होते।
Verse 27
तदोत्सवो महानासीन्नानाविधिः शिवालये । जयशब्दो नमश्शब्दो बभूवातीव सर्वतः
शिवालयात तो उत्सव अत्यंत महान झाला; नानाविध विधी संपन्न झाल्या। सर्वत्र ‘जय’ आणि ‘नमः’ हे शब्द फारच घुमू लागले।
Verse 28
ततस्सुरगणास्सर्वे विष्ण्वाद्या मुनयस्तथा । सुप्रणम्य मुदा शंभुं तुष्टुवुस्सशिवं मुने
त्यानंतर विष्णु आदि सर्व देवगण आणि मुनिगणही, हे मुने, शंभूस उत्तम प्रणाम करून, आनंदाने त्या शुभ शिवाची स्तुती करू लागले।
Verse 29
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव भक्तानामभयप्रद । नमो नमस्ते बहुशः कृपाकर महेश्वर
देव म्हणाले—हे देवाधिदेव महादेव, भक्तांना अभय देणाऱ्या! हे कृपाकर महेश्वर, आम्ही तुला वारंवार नमस्कार करतो।
Verse 30
अद्भुता ते महादेव महालीला सुखप्रदा । सर्वेषां शंकर सतां दीनबंधो महाप्रभो
हे महादेव, तुझी महालीला अद्भुत असून ती सुख देणारी आहे। हे शंकर, हे महाप्रभो, तू सत्पुरुषांचा हितकर्ता आणि दीनांचा बंधू-आश्रय आहेस।
Verse 31
एवं मूढधियश्चाज्ञाः पूजायां ते सनातनम् । आवाहनं न जानीमो गतिं नैव प्रभोद्भुताम्
अशा रीतीने आम्ही मूढबुद्धी व अज्ञ आहोत; पूजेची सनातन विधी आम्हांस ठाऊक नाही। आवाहनाचा विधी आम्ही जाणत नाही, तसेच बोधातून उत्पन्न होणारी परम गती व फलही आम्ही समजत नाही।
Verse 32
गंगासलिलधाराय ह्याधाराय गुणात्मने । नमस्ते त्रिदशेशाय शंकराय नमोनमः
गंगाजलधारेसारखा पावन, सर्वांचा आधार, गुणांचा अंतर्यामी—हे त्रिदशेश्वर शंकरा! तुला नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमस्कार।
Verse 33
वृषांकाय महेशाय गणानां पतये नमः । सर्वेश्वराय देवाय त्रिलोकपतये नमः
वृषचिन्हधारी महेश्वराला नमस्कार; गणांचा स्वामी यास नमस्कार। सर्वेश्वर देवाला नमस्कार; त्रिलोकाचा पालक-पती यास नमस्कार।
Verse 34
संहर्त्रे जगतां नाथ सर्वेषां ते नमो नमः । भर्त्रे कर्त्रे च देवेश त्रिगुणेशाय शाश्वते
हे जगन्नाथ, सर्वांचा संहर्ता, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार. हे देवेश, तूच भर्ता व कर्ता; त्रिगुणांचा अधीश्वर, शाश्वत प्रभू, तुला नमस्कार.
Verse 35
विसंगाय परेशाय शिवाय परमात्मने । निष्प्रपंचाय शुद्धाय परमायाव्ययाय च
विरक्त, परेश, परमात्मा शिवास नमस्कार; जो निष्प्रपंच, परम शुद्ध, परम आणि अव्यय आहेत।
Verse 36
दण्डहस्ताय कालाय पाशहस्ताय ते नमः । वेदमंत्रप्रधानाय शतजिह्वाय ते नमः
दंडहस्त कालस्वरूपा, तुला नमस्कार; पाशहस्त, तुला नमस्कार। वेदमंत्रप्रधान तत्त्वा, तुला नमस्कार; शतजिह्वा प्रभो, तुला नमस्कार।
Verse 37
भूतं भव्यं भविष्यच्च स्थावरं जंगमं च यत् । तव देहात्समुत्पन्नं सर्वथा परमेश्वर
हे परमेश्वरा! भूत, वर्तमान, भविष्य—स्थावर व जंगम जे काही आहे—ते सर्वथा तुझ्याच दिव्य देहातून उत्पन्न झाले आहे।
Verse 38
पाहि नस्सर्वदा स्वामिन्प्रसीद भगवन्प्रभो । वयं ते शरणापन्नाः सर्वथा परमेश्वर
हे स्वामिन्! सदैव आमचे रक्षण करा. हे भगवन् प्रभो! प्रसन्न व्हा. हे परमेश्वरा! आम्ही सर्वथा तुझ्या शरण आलो आहोत।
Verse 39
शितिकण्ठाय रुद्राय स्वाहाकाराय ते नमः । अरूपाय सरूपाय विश्वरूपाय ते नमः
शितिकंठ रुद्रा, यज्ञातील ‘स्वाहा’कारस्वरूपा, तुला नमस्कार। तू अरूपही आहेस, सरूपही आहेस, आणि विश्वरूपही—तुला नमस्कार।
Verse 40
शिवाय नीलकंठाय चिताभस्मांगधारिणे । नित्यं नीलशिखंडाय श्रीकण्ठाय नमोनमः
नीलकंठ शिवास, चिताभस्म अंगावर धारण करणाऱ्यास, नित्य नीलशिखंडाने विभूषित श्रीकंठास पुनःपुन्हा नमस्कार।
Verse 41
सर्वप्रणतदेहाय संयमप्रणताय च । महादेवाय शर्वाय सर्वार्चितपदाय च
ज्यांचे देह सर्वांनी प्रणत केले आहेत, जे संयमास प्रवृत्त आहेत—महादेव शर्वास, आणि ज्यांचे चरण सर्वांनी अर्चिले आहेत त्यास नमस्कार।
Verse 42
त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः । आत्मा च सर्वभूतानां सांख्यैः पुरुष उच्यसे
तू सर्व देवांचा ब्रह्मा आहेस; रुद्रांमध्ये तू नीललोहित आहेस. तू सर्व भूतांचा आत्मा आहेस, आणि सांख्यज्ञ तुला ‘पुरुष’ म्हणतात।
Verse 43
पर्वतानां सुमेरुस्त्वं नक्षत्राणां च चन्द्रमा । ऋषीणां च वशिष्ठस्त्वं देवानां वासवस्तथा
पर्वतांमध्ये तू सुमेरू आहेस, नक्षत्रांमध्ये चंद्र आहेस. ऋषींमध्ये तू वसिष्ठ आहेस, आणि देवांमध्ये तसेच वासव (इंद्र) आहेस।
Verse 44
अकारस्सर्ववेदानां त्राता भव महेश्वर । त्वं च लोकहितार्थाय भूतानि परिषिंचसि
हे महेश्वर! ‘अ’ या आद्यबीजरूप ध्वनीने युक्त सर्व वेदांचे तू त्राता हो. आणि लोकहितासाठी तू सर्व भूत-प्राण्यांना सदैव अनुग्रहाने परिषिंचन करून पोसतोस, आधार देतोस.
Verse 45
महेश्वर महाभाग शुभाशुभनिरीक्षक । आप्यायास्मान्हि देवेश कर्तॄन्वै वचनं तव
हे महेश्वर, हे महाभाग, शुभाशुभाचा परीक्षक! हे देवेश, आम्हा कर्त्या सेवकांना पुष्ट व बलवान कर; तुझे वचनच आमची आज्ञा आहे।
Verse 46
रूपकोटिसहस्रेषु रूपकोटिशतेषु ते । अंतं गंतुं न शक्ताः स्म देवदेव नमोस्तु ते
हजारो आणि शेकडो कोटी रूपांचे दर्शन घेऊनही आम्ही तुझा अंत गाठू शकलो नाही. हे देवदेव, तुला नमस्कार असो।
Verse 47
ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वाखिला देवा विष्ण्वाद्या प्रमुखस्थिताः । मुहुर्मुहुस्सुप्रणम्य स्कंदं कृत्वा पुरस्सरम्
ब्रह्मा म्हणाले—अशी स्तुती करून, विष्णू आदींना अग्रस्थानी ठेवून सर्व देवांनी वारंवार साष्टांग प्रणाम केला आणि स्कंदाला पुढे करून पुढे निघाले।
Verse 48
देवस्तुतिं समाकर्ण्य शिवस्सर्वेश्वरस्स्वराट् । सुप्रसन्नो बभूवाथ विजहास दयापरः
देवांची स्तुती ऐकून सर्वेश्वर स्वराज शिव अत्यंत प्रसन्न झाले; मग दयाळू स्वभावाने ते आनंदाने हसले.
Verse 49
उवाच सुप्रसन्नात्मा विष्ण्वादीन्सुरसत्तमान् । शंकरः परमेशानो दीनबंधुस्सतां गतिः
तेव्हा परमेश्वर शंकर—दीनांचा बंधू व सत्पुरुषांची शरण—अतिशय प्रसन्न व शांत अंतःकरणाने विष्णु आदी श्रेष्ठ देवांना उद्देशून बोलला।
Verse 50
शिव उवाच । हे हरे हे विधे देवा वाक्यं मे शृणुतादरात् । सर्वथाहं सतां त्राता देवानां वः कृपानिधिः
शिव म्हणाले—हे हरे, हे विधाते, हे देवहो, माझे वचन आदराने ऐका। मी सर्वथा सत्पुरुषांचा त्राता आहे आणि तुम्हा देवांसाठी कृपेचा निधी आहे।
Verse 51
दुष्टहंता त्रिलोकेशश्शंकरो भक्तवत्सलः । कर्ता भर्ता च हर्ता च सर्वेषां निर्विकारवान्
शंकर दुष्टांचा संहारक, त्रिलोकेश्वर आणि भक्तवत्सल आहेत। ते सर्वांचे कर्ता, भर्ता व हर्ता असूनही निर्विकार राहतात।
Verse 52
यदा यदा भवेद्दुःखं युष्माकं देवसत्तमाः । तदा तदा मां यूयं वै भजंतु सुखहेतवे
हे देवश्रेष्ठांनो! जेव्हा-जेव्हा तुम्हांला दुःख होईल, तेव्हा-तेव्हा सुखाच्या हेतुने मला निश्चयाने भजा।
Verse 53
ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्तस्तदा देवा विष्ण्वाद्यास्समुनीश्वराः । शिवं प्रणम्य सशिवं कुमारं च मुदान्विताः
ब्रह्मा म्हणाले—अशी आज्ञा मिळताच विष्णु आदी देव व मुनिश्रेष्ठांनी शिवाला शक्तीसह नमस्कार केला आणि कुमारालाही वंदन करून आनंदाने यथोचित आचरण केले।
Verse 54
कथयंतो यशो रम्यं शिवयोश्शांकरेश्च तत् । आनन्दं परमं प्राप्य स्वधामानि ययु र्मुने
हे मुने, शिव आणि शंकर यांचे रम्य यश कथन करत करत त्यांनी परम आनंद प्राप्त केला आणि आपल्या दिव्य धामांना गेले।
Verse 55
शिवोपि शिवया सार्द्धं सगणः परमेश्वरः । कुमारेणयुतः प्रीत्योवास तस्मिन्गिरौ मुदा
तेव्हा परमेश्वर शिवही शिवेसह, गणांसह, आणि दिव्य कुमारासोबत, प्रेमाने आनंदित होऊन त्या गिरिवर वास करू लागले।
Verse 56
इत्येवं कथितं सर्वं कौमारं चरितं मुने । शैवं च सुखदं दिव्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
अशा प्रकारे, हे मुने, कुमाराचे सर्व दिव्य, सुखद आणि शैव चरित्र कथन झाले. आता आणखी काय ऐकू इच्छिता?
Frequently Asked Questions
The aftermath of Tāraka’s slaying: the devas (with Viṣṇu foremost) rejoice, praise Kumāra/Skanda, and request ongoing protection and stability.
The hymn presents Skanda as operating under Śiva’s cosmic sovereignty, emphasizing that divine grace (prasāda) responds to bhakti and stuti; protection of the devas is articulated as a theological function of praise, alignment, and boon-bestowal.
Śambhu’s liṅga-forms and ‘distinctive forms’ are projected onto the mountains: Skanda declares mountains worship-worthy and foretells their status as embodiments/markers of Śiva’s sacred presence.