Sarga 45

Verse 1

विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राघव स्सहलक्ष्मण:।विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।।।

हे तात! तसेच लोकात अप्रतिम तेज असलेल्या अंशुमानाने गंगेला आणण्यासाठी प्रार्थना केली, तरी त्याची प्रतिज्ञा पूर्ण होऊ शकली नाही।

Verse 2

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया।गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्यापि पूरणम्।।।।

हे ब्रह्मन्! आपण सांगितलेले हे परम अद्भुत आहे—पुण्यदायिनी गंगेचे अवतरण आणि त्यामुळे सागराचाही परिपूर्ण होणे।

Verse 3

तस्य सा शर्वरी सर्वा सह सौमित्रिणा तदा।जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्रकथां शुभाम् ।।।।

तेव्हा राम सौमित्रि (लक्ष्मण) याच्यासह, विश्वामित्रांची शुभ कथा मनात चिंतित, संपूर्ण रात्र व्यतीत करू लागला।

Verse 4

तत: प्रभाते विमले विश्वामित्रं महामुनिम्।उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिन्दम:।।।।

मग निर्मळ प्रभाती, अह्निककर्म पूर्ण केलेल्या महामुनी विश्वामित्रांना शत्रुदमन राघवाने वचन सांगितले.

Verse 5

गता भगवती रात्रिश्श्रोतव्यं परमं श्रुतम्।क्षणभूतेव नौ रात्रि स्सम्वृत्तेयं महातप:।।।।इमां चिन्तयतस्सर्वां निखिलेन कथां तव।

हे महातपस्वी! ही भगवती रात्रि निघून गेली आणि आम्ही श्रवणास योग्य असे परम श्रुत—हे उत्तम आख्यान—ऐकले. तुमची संपूर्ण कथा मनात चिंतित असताना ही रात्र आम्हाला क्षणभरासारखीच संपून गेली।

Verse 6

तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम्।।।।नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम्।भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता।।।।

चला, आपण सरितांमध्ये श्रेष्ठ, पुण्य त्रिपथगा गंगेला पार करू. ही नौका पुण्यकर्मा ऋषींसाठी सुखकर रीतीने सज्ज आहे; भगवन्, आपण येथे आला आहात हे कळताच ती त्वरेने आली आहे॥

Verse 7

तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम्।।1.45.6।।नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम्।भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता।।1.45.7।।

चला, आपण सरितांमध्ये श्रेष्ठ, पुण्य त्रिपथगा गंगेला पार करू. ही नौका पुण्यकर्मा ऋषींसाठी सुखकर रीतीने सज्ज आहे; भगवन्, आपण येथे आला आहात हे कळताच ती त्वरेने आली आहे॥

Verse 8

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मन:।सन्तारं कारयामास सर्षिसङ्घ स्सराघव:।।।।

महात्मा राघवाचे ते वचन ऐकून, विश्वामित्रांनी ऋषिसंघासह आणि राघव (राम-लक्ष्मण) यांसह पार उतरायची व्यवस्था करून दिली॥

Verse 9

उत्तरं तीरमासाद्य सम्पूज्यर्षिगणं तदा।गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशु: पुरीम्।।।।

उत्तरेकाठी पोहोचून त्यांनी तेव्हा तेथील ऋषिगणांचे यथाविधी पूजन केले; आणि गंगेच्या काठी निवास करून विशालापुरीचे दर्शन घेतले॥

Verse 10

ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सह राघव: ।विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा।।।।

मग मुनिवर विश्वामित्र राघवासह त्वरित निघाले; त्या वेळी स्वर्गासमान दिव्य व रम्य अशा विशालानगरीकडे गेले।

Verse 11

अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् ।पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम्।।।।

यानंतर महाप्राज्ञ रामाने हात जोडून महामुनी विश्वामित्रांना उत्तम विशालापुरीविषयी विचारले।

Verse 12

कतरो राजवंशोऽयं विशालायां महामुने।श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे।।.।।

“हे महामुने! या विशालामध्ये कोणता राजवंश आहे? तुमचे कल्याण असो। मला ते ऐकायचे आहे; माझे मोठे कौतुक (कौतूहल) आहे।”

Verse 13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुङ्गव:।आख्यातुं तत्समारेभे विशालस्य पुरातनम्।।।।

रामाचे वचन ऐकून मुनिपुंगवांनी विशालापुरीचा प्राचीन वृत्तांत सांगण्यास आरंभ केला।

Verse 14

श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतश्शुभाम्।अस्मिन् देशे तु यद्वृत्तं तदपि शृणु राघव।।।।

“हे राम, शक्र (इंद्र) याची शुभ कथा मी सांगतो, ती ऐक; आणि हे राघव, या देशात जे घडले तेही श्रवण कर।”

Verse 15

पूर्वं कृतयुगे राम दिते: पुत्रा महाबला:।अदितेश्च महाभाग वीर्यवन्तस्सुधार्मिका:।।।।

“पूर्वी, हे भाग्यवान राम, कृतयुगात दितीचे पुत्र अतिशय बलवान होते; आणि अदितीचे पुत्र पराक्रमी व धर्मनिष्ठ होते।”

Verse 16

ततस्तेषां नरश्रेष्ठ बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।अमरा अजराश्चैव कथं स्याम निरामया:।।।।

“त्यानंतर, हे नरश्रेष्ठ, त्या महात्म्यांच्या मनात विचार आला—‘आपण अमर, अजर आणि निरामय कसे होऊ?’”

Verse 17

तेषां चिन्तयतां राम बुद्धिरासीन्महात्मनाम्।क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै।।।।

“हे राम, विचार करीत असता त्या महात्म्यांना ही बुद्धी सुचली—‘क्षीरसागराचे मंथन करून आपण तेथून रस, म्हणजेच अमृत, नक्की मिळवू।’”

Verse 18

ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम्।मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजस:।।।।

मग मंथनाचा निश्चय करून, अमाप तेजस्वी देवांनी वासुकीला दोर केला आणि मंदर पर्वताला मथणी करून समुद्रमंथनास आरंभ केला।

Verse 19

अथ वर्षसहस्रेण योक्त्रसर्पशिरांसि च।वमन्त्यति विषं तत्र ददंशुर्दशनैश्शिला:।।।।

मग हजार वर्षांनी, दोर झालेल्या सर्पाच्या मुखांनी तेथे अत्यंत भयंकर विष ओकू लागले आणि दातांनी पर्वताच्या शिळा चावू लागले।

Verse 20

उत्पपाताग्निसङ्काशं हालाहलमहाविषम्।तेन दग्धं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्।।।।

तेव्हा अग्नीसारखे प्रज्वलित ‘हालाहल’ हे महाविष उत्पन्न झाले; त्याने देव, असुर व मनुष्यांसह सर्व जगत् दग्ध झाले।

Verse 21

अथ देवा महादेवं शङ्करं शरणार्थिन:।जग्मु: पशुपतिं रुद्रं त्राहि त्राहीति तुष्टुवु:।।।।

मग शरणार्थी देव महादेव शंकर—रुद्र, पशुपती—यांच्याकडे गेले आणि ‘त्राहि, त्राहि’ असे म्हणत स्तुती करू लागले।

Verse 22

एवमुक्तस्ततो देवैर्देवदेवेश्वर: प्रभु:।प्रादुरासीत्ततोऽत्रैव शङ्खचक्रधरो हरि:।।।।

देवांनी असे संबोधिल्यावर देवदेवेश्वर प्रभू तेथेच प्रकट झाले—शंखचक्रधारी हरि।

Verse 23

उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलभृतं हरि:।दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ।।।।त्वदीयंहि सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रजोऽसि यत् ।अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो।।।।

हरि स्मित करून त्रिशूलधारी रुद्रास म्हणाला—“हे सुरश्रेष्ठ! तू देवांचा अग्रज आहेस; मंथनात जे प्रथम प्रकट होते ते तुझेच. ही अग्रपूजा समजून, हे प्रभो, हे विष स्वीकार.”

Verse 24

उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलभृतं हरि:।दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ।।1.45.23।।त्वदीयंहि सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रजोऽसि यत् ।अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो।।1.45.24।।

हरि स्मित करून त्रिशूलधारी रुद्रास म्हणाला—“हे सुरश्रेष्ठ! तू देवांचा अग्रज आहेस; मंथनात जे प्रथम प्रकट होते ते तुझेच. ही अग्रपूजा समजून, हे प्रभो, हे विष स्वीकार.”

Verse 25

इत्युक्त्वा च सुरश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत।देवतानां भयं दृष्टवाश्रुत्वा वाक्यं तु शार्ङ्गिण:।हालाहलविषं घोरं स जग्राहामृतोपमम्।।।।

असे बोलून देवश्रेष्ठ तेथेच अंतर्धान पावला. देवतांचे भय पाहून व शार्ङ्गधारीचे वचन ऐकून शंकराने भयंकर हालाहल विष अमृतासारखे मानून ग्रहण केले.

Verse 26

देवान्विसृज्य देवेशो जगाम भगवान् हर:।ततो देवासुरास्सर्वे ममन्थू रघुनन्दन ।।।।

देवांना मागे ठेवून देवेश्वर भगवान् हर (शिव) निघून गेला. मग, हे रघुनंदना, सर्व देव व असुर पुन्हा मंथन करू लागले.

Verse 27

प्रविवेशाथ पातालं मन्थान: पर्वतोऽनघ।ततो देवास्सगन्धर्वास्तुष्टुवुर्मधुसूदनम्।।।।

मग, हे निष्पाप, मंथनाचा पर्वत पाताळात शिरला. तेव्हा देवांनी गंधर्वांसह मधुसूदन (विष्णु) याची स्तुती केली.

Verse 28

त्वं गति: सर्वभूतानां विशेषेण दिवौकसाम्।पालयास्मान्महाबाहो गिरिमुद्धर्तुमर्हसि।।।।

तुम्ही सर्व भूतांचे—विशेषतः दिव्यलोकवासियांचे—परम आश्रय व गती आहात। हे महाबाहो, आम्हांस पाळा; गिरि उचलण्यास तुम्हीच योग्य आहात।

Verse 29

इति श्रुत्वा हृषीकेश: कामठं रूपमास्थित:।पर्वतं पृष्ठत: कृत्वा शिश्ये तत्रोदधौ हरि:।।।।

हे ऐकून इंद्रियनाथ हृषीकेश हरिने कूर्मरूप धारण केले; पर्वत पाठीवर घेऊन तो तेथे समुद्रात शयनास गेला।

Verse 30

पर्वताग्रे तु लोकात्मा हस्तेनाक्रम्य केशव:।देवानां मध्यत: स्थित्वा ममन्थ पुरुषोत्तम:।।।।

मग लोकात्मा, पुरुषोत्तम केशव देवांच्या मध्यभागी उभा राहून, पर्वतशिखर हाताने धरून मंथन करू लागला।

Verse 31

अथ वर्षसहस्रेण सदण्डस्सकमण्डलु:।पूर्वं धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चस:।।।।

नंतर सहस्र वर्षांनी, प्रथम दंड व कमंडलु धारण केलेला धन्वंतरी प्रकट झाला; आणि त्याच्यासह तेजस्वी अप्सराही प्रादुर्भूत झाल्या।

Verse 32

अप्सु निर्मथनादेव रसास्तस्माद्वरस्त्रिय:।उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन्।।।।

हे मनुजश्रेष्ठ! जलाच्या मंथनातून एक दिव्य रस उत्पन्न झाला. त्या रसातूनच श्रेष्ठ स्त्रिया प्रकट झाल्या; म्हणून त्यांना ‘अप्सरा’ असे म्हणतात.

Verse 33

षष्टि: कोट्योऽभवंस्तासाम् अप्सराणां सुवर्चसाम्।असङ्ख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिका:।।।।

हे काकुत्स्थ! त्या तेजस्वी अप्सरांची संख्या साठ कोटी झाली; आणि त्यांच्या परिचारिका तर खरोखरच असंख्य होत्या.

Verse 34

न तास्स्म परिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवा:।अप्रतिग्रहणात्ताश्च सर्वास्साधारणास्स्मृता:।।।।

देव-दानवांपैकी कोणाही त्यांना पत्नी म्हणून स्वीकारले नाही. स्वीकार न झाल्यामुळे त्या सर्व ‘साधारण’—सर्वांसाठी समान—अशा मानल्या गेल्या.

Verse 35

वरुणस्य तत: कन्या वारुणी रघुनन्दन ।उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम्।।।।

त्यानंतर, हे रघुनंदन! वरुणाची कन्या वारुणी—महाभागा—प्रकट झाली आणि पतीस्वीकारासाठी योग्य वर शोधू लागली.

Verse 36

दिते: पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम्।अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम्।।।।

हे राम! दितीचे पुत्र वरुणाची ती कन्या स्वीकारली नाहीत; परंतु अदितीचे पुत्र, हे वीर, त्या अनिंद्येला स्वीकारून घेतले.

Verse 37

असुरास्तेन दैतेयास्सुरास्तेनादितेस्सुता:।हृष्टा: प्रमुदिताश्चासन् वारुणीग्रहणात्सुरा:।।।।

म्हणून दितीचे पुत्र ‘असुर’ म्हणून, आणि अदितीचे पुत्र ‘सुर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. वारुणी स्वीकारल्यामुळे देव हर्षित व अत्यंत प्रमुदित झाले.

Verse 38

उच्चैश्श्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम्।उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम्।।।।

हे नरश्रेष्ठ! तेव्हा उच्चैःश्रवा नावाचा श्रेष्ठ अश्व, कौस्तुभ मणिरत्न, आणि त्याचप्रमाणे उत्तम अमृतही (मंथनातून) प्रकट झाले.

Verse 39

अथ तस्य कृते राम महानासीत्कुलक्षय:।अदितेस्तु तत: पुत्रा दिते: पुत्रानसूदयन्।।।।

मग, हे राम! त्या अमृतासाठी मोठा कुलक्षय झाला; त्यानंतर अदितीच्या पुत्रांनी दितीच्या पुत्रांचा संहार केला.

Verse 40

एकतोऽभ्यागमन् सर्वे ह्यसुरा राक्षसैस्सह।युद्धमासीन्महाघोरं वीर त्रैलोक्यमोहनम्।।।।

हे वीर! एका बाजूस सर्व असुर राक्षसांसह एकत्र आले; आणि अत्यंत घोर युद्ध माजले, ज्याने त्रैलोक्याला मोहात पाडले.

Verse 41

यदा क्षयं गतं सर्वं तदा विष्णुर्महाबल:।अमृतं सोऽहरत्त्तूर्णं मायामास्थाय मोहिनीम्।।।।

जेव्हा सर्व काही क्षयास गेले, तेव्हा महाबली विष्णूंनी मोहिनी-मायेचा आश्रय घेऊन अमृत त्वरित हरण केले।

Verse 42

ये गताऽभिमुखं विष्णुमक्षयं पुरुषोत्तमम्।सम्पिष्टास्ते तदा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना।।।।

जे अविनाशी पुरुषोत्तम विष्णूच्या समोर धावून गेले, ते सर्वसमर्थ विष्णूंनी युद्धात चिरडून टाकले।

Verse 43

अदितेरात्मजा वीरा दिते: पुत्रान्निजघ्निरे।तस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम्।।।।

दैत्य आणि आदित्य यांच्या त्या घोर महायुद्धात अदितीचे वीर पुत्रांनी दितीचे पुत्र मोठ्या संख्येने ठार केले।

Verse 44

निहत्य दितिपुत्रांश्च राज्यं प्राप्य पुरन्दर:।शशास मुदितो लोकान् सर्षिसङ्घान् सचारणान्।।।।

दितीचे पुत्र मारून आणि राज्य मिळवून पुरंदर (इंद्र) आनंदित झाला व ऋषिसंघ व चारणांसह लोकांचे शासन करू लागला।