Adhyaya 77

Verse 1

सुकर्मोवाच । कामस्य गीतलास्येन हास्येन ललितेन च । मोहितो राजराजेंद्रो नटरूपेण पिप्पल

सुकर्मा म्हणाला—कामदेवाच्या मधुर गान-नृत्याने, हास्याने व ललित चेष्टांनी मोहित होऊन राजांचा राजा भ्रमित झाला; पिंपळाजवळ काम नटाच्या रूपाने प्रकट झाला होता।

Verse 2

कृत्वा मूत्रं पुरीषं च स राजा नहुषात्मजः । अकृत्वा पादयोः शौचमासने उपविष्टवान्

मूत्र व मलत्याग करून तो राजा—नहुषाचा पुत्र—पायांची शुद्धी न करता आसनावर बसला।

Verse 3

तदंतरं तु संप्राप्य संचचार जरा नृपम् । कामेनापि नृपश्रेष्ठ इंद्रकार्यं कृतं हितम्

यानंतर काही काळाने जरा येऊन राजामध्ये संचार करू लागली. हे नृपश्रेष्ठ, कामाच्या निमित्तानेही इंद्राचे हितकारी कार्य पूर्ण झाले।

Verse 4

निवृत्ते नाटके तस्मिन्गतेषु तेषु भूपतिः । जराभिभूतो धर्मात्मा कामसंसक्तमानसः

तो नाट्यप्रसंग संपल्यावर आणि ते निघून गेल्यावर, तो भूपती—स्वभावतः धर्मात्मा असूनही—जराग्रस्त झाला; त्याचे मन कामात आसक्त झाले।

Verse 5

मोहितः काममोहेन विह्वलो विकलेंद्रियः । अतीव मुग्धो धर्मात्मा विषयैश्चापवाहितः

काममोहाने मोहित होऊन तो व्याकुळ झाला, इंद्रिये विकल झाली. स्वभावतः धर्मात्मा असूनही तो अत्यंत मुग्ध होऊन विषयांच्या प्रवाहात वाहून गेला.

Verse 6

एकदा तु गतो राजा मृगया व्यसनातुरः । वने च क्रीडते सोपि मोहरागवशं गतः

एकदा राजा मृगयाच्या व्यसनाने व्याकुळ होऊन वनात गेला. तेथेही तो मोह व राग यांच्या अधीन होऊन क्रीडा करू लागला.

Verse 7

सरसं क्रीडमानस्य नृपतेश्च महात्मनः । मृगश्चैकः समायातश्चतुःशृंगो ह्यनौपमः

महात्मा नृपती सरोवरात क्रीडा करीत असता एक अनुपम मृग आला—चार शिंगांचा.

Verse 8

सर्वांगसुंदरो राजन्हेमरूपतनूरुहः । रत्नज्योतिः सुचित्रांगो दर्शनीयो मनोहरः

हे राजन्, तो सर्वांगसुंदर होता; त्याचे शरीर व रोम स्वर्णासारखे झळकत होते. रत्नज्योतीसारखा प्रकाशमान, सुंदर चिन्हांनी युक्त, दर्शनीय व मनोहर होता.

Verse 9

अभ्यधावत्स वेगेन बाणपाणिर्धनुर्द्धरः । इत्यमन्यत मेधावी कोपि दैत्यः समागतः

तो वेगाने धावला, हातात बाण घेऊन धनुष्य धारण केले. तेव्हा मेधावी मनात म्हणाला—“नक्कीच एखादा दैत्य आला आहे.”

Verse 10

मृगेण च स तेनापि दूरमाकर्षितो नृपः । गतः सरथवेगेन श्रमेण परिखेदितः

त्या मृगाने दूरवर ओढून नेल्यामुळे राजा रथाच्या पूर्ण वेगाने धावला. परिश्रमाने अतिशय थकून तो पूर्णतः दमून गेला.

Verse 11

वीक्षमाणस्य तस्यापि मृगश्चांतरधीयत । स पश्यति वनं तत्र नंदंनोपममद्भुतम्

पाहता पाहता तो मृग दृष्टीआड झाला. मग त्याने तेथे नंदनवनासारखे अद्भुत, विस्मयकारी वन पाहिले.

Verse 12

चारुवृक्षसमाकीर्णं भूतपंचकशोभितम् । गुरुभिश्चंदनैः पुण्यैः कदलीखंडमंडितैः

ते वन रम्य वृक्षांनी भरलेले, पंचमहाभूतांच्या शोभेने उजळलेले; पवित्र अगरू व चंदनाच्या सुगंधाने युक्त आणि केळीच्या बनांनी अलंकृत होते.

Verse 13

बकुलाशोकपुंनागैर्नालिकेरैश्च तिंदुकैः । पूगीफलैश्च खर्जूरैः कुमुदैः सप्तपर्णकैः

तेथे बकुळ, अशोक व पुंनाग; तसेच नारळ व तिंदुक; सुपारीची फळे, खजूर, कुमुदिनी आणि सप्तपर्ण वृक्ष होते.

Verse 14

पुष्पितैः कर्णिकारैश्च नानावृक्षैः सदाफलैः । पुष्पितामोदसंयुक्तैः केतकैः पाटलैस्ततः

ते वन फुललेल्या कर्णिकार वृक्षांनी आणि नानाविध सदाफळ देणाऱ्या वृक्षांनी शोभत होते; तसेच पुष्पसुगंध-आनंदाने युक्त केतकी व पाटल वृक्षांनीही अलंकृत होते.

Verse 15

वीक्षमाणो महाराज ददर्श सर उत्तमम् । पुण्योदकेन संपूर्णं विस्तीर्णं पंचयोजनम्

असे पाहता पाहता, हे महाराज, त्याने एक उत्तम सरोवर पाहिले—पुण्यजलाने परिपूर्ण आणि पाच योजन विस्तारलेले।

Verse 16

हंसकारंडवाकीर्णं जलपक्षिविनादितम् । कमलैश्चापि मुदितं श्वेतोत्पलविराजितम्

ते हंस व कारण्डव बदकांनी भरलेले, जलपक्ष्यांच्या कलरवाने निनादित; कमळांनी आनंदित आणि श्वेत उत्पलांनी शोभित होते।

Verse 17

रक्तोत्पलैः शोभमानं हाटकोत्पलमंडितम् । नीलोत्पलैः प्रकाशितं कल्हारैरतिशोभितम्

ते रक्तोत्पलांनी शोभणारे, सुवर्णोत्पलांनी अलंकृत; नीलोत्पलांनी प्रकाशित आणि कल्हारांनी अतिशय शोभिवंत होते।

Verse 18

मत्तैर्मधुकरैश्चपि सर्वत्र परिनादितम् । एवं सर्वगुणोपेतं ददर्श सर उत्तमम्

मत्त मधुकरांच्या गुंजारवाने ते सर्वत्र निनादित होते; असे सर्वगुणसंपन्न ते उत्तम सरोवर त्याने पाहिले।

Verse 19

पंचयोजनविस्तीर्णं दशयोजनदीर्घकम् । तडागं सर्वतोभद्रं दिव्यभावैरलंकृतम्

ते तडाग पाच योजन रुंद व दहा योजन लांब होते; सर्वतोभद्र, सर्वत्र मंगलमय आणि दिव्य भावांनी अलंकृत होते।

Verse 20

रथवेगेन संखिन्नः किंचिच्छ्रमनिपीडितः । निषसाद तटे तस्य चूतच्छायां सुशीतलाम्

रथाच्या वेगाने खिन्न होऊन व किंचित् श्रमाने पीडित होऊन तो त्या तीरावर आंब्याच्या अतिशीतल छायेत बसला।

Verse 21

स्नात्वा पीत्वा जलं शीतं पद्मसौगंध्यवासितम् । सर्वश्रमोपशमनममृतोपममेव तत्

स्नान करून कमळांच्या सुगंधाने सुवासित ते शीतल जल पिताच सर्व श्रम शांत झाला; ते खरोखर अमृतासारखेच होते।

Verse 22

वृक्षच्छाये ततस्तस्मिन्नुपविष्टेन भूभृता । गीतध्वनिः समाकर्णि गीयमानो यथा तथा

मग वृक्षछायेत बसलेल्या त्या राजाने गीताचा नाद ऐकला—कधी असा, कधी तसा गात असलेला।

Verse 23

यथा स्त्री गायते दिव्या तथायं श्रूयते ध्वनिः । गीतप्रियो महाराज एव चिंतां परां गतः

जशी एखादी दिव्य स्त्री गाते, तसाच हा नाद ऐकू येत होता. गीतप्रिय तो महाराज गहन चिंतेत पडला.

Verse 24

चिंताकुलस्तु धर्मात्मा यावच्चिंतयते क्षणम् । तावन्नारी वरा काचित्पीनश्रोणी पयोधरा

धर्मात्मा तो चिंता-कुल होऊन क्षणभर विचार करीत असतानाच, तेवढ्यात एक श्रेष्ठ स्त्री प्रकट झाली—पीनश्रोणी व भरदार स्तनयुक्त.

Verse 25

नृपतेः पश्यतस्तस्य वने तस्मिन्समागता । सर्वाभरणशोभांगी शीललक्षणसंपदा

राजा पाहत असतानाच ती त्या वनात आली. सर्व अलंकारांनी तिचे अंग तेजस्वी होते आणि ती शील व शुभलक्षणांच्या संपत्तीने युक्त होती.

Verse 26

तस्मिन्वने समायाता नृपतेः पुरतः स्थिता । तामुवाच महाराजः का हि कस्य भविष्यसि

ती त्या वनात येऊन राजाच्या समोर उभी राहिली. तेव्हा महाराज म्हणाला—“तू कोण आहेस, आणि कोणाची (पत्नी/कन्या) होशील?”

Verse 27

किमर्थं हि समायाता तन्मे त्वं कारणं वद । पृष्टा सती तदा तेन न किंचिदपि पिप्पल

“तू कशासाठी येथे आली आहेस? त्याचे कारण मला सांग.” असे विचारले तरी त्या वेळी पिप्पलाने काहीच उत्तर दिले नाही.

Verse 28

शुभाशुभं च भूपालं प्रत्यवोचद्वरानना । प्रहस्यैव गता शीघ्रं वीणादंडकराऽबला

वराननेने भूपालाला शुभ-अशुभ सांगितले; आणि मग हसत हसत, हातात वीणेचा दंड धरून ती कोमलांगी लवकर निघून गेली.

Verse 29

विस्मयेनापि राजेंद्रो महता व्यापितस्तदा । मया संभाषिता चेयं मां न ब्रूते स्म सोत्तरम्

तेव्हा राजेंद्र महान विस्मयाने व्यापून गेला; मी बोलावले तरी त्याने मला काहीही उत्तर दिले नाही.

Verse 30

पुनश्चिंतां समापेदे ययातिः पृथिवीपतिः । यो वै मृगो मया दृष्टश्चतुःशृंगः सुवर्णकः

तेव्हा पृथ्वीपति राजा ययाती पुन्हा चिंतेत पडला—“मी पाहिलेला तो मृग निश्चयच चार शिंगांचा आणि सुवर्णमय होता।”

Verse 31

तस्मान्नारी समुद्भूता तत्सत्यं प्रतिभाति मे । मायारूपमिदं सत्यं दानवानां भविष्यति

म्हणून त्यातूनच एक नारी उत्पन्न झाली आहे; हे मला खरेच वाटते. हे सत्य मायेचे रूप धारण करून दानवांच्या बाबतीत घडून येईल.

Verse 32

चिंतयित्वा क्षणं राजा ययातिर्नहुषात्मजः । यावच्चिंतयते राजा तावन्नारी महावने

नहुषपुत्र राजा ययाती क्षणभर विचार करू लागला. आणि राजा ज्या वेळेपर्यंत विचार करीत होता, त्या वेळेपर्यंत ती नारी महावनातच थांबली होती.

Verse 33

अंतर्धानं गता विप्र प्रहस्य नृपनंदनम् । एतस्मिन्नंतरे गीतं सुस्वरं पुनरेव तत्

हे विप्र! ती राजपुत्रावर हसून अंतर्धान पावली. इतक्यात त्याच मधुर स्वरांचे गीत पुन्हा ऐकू आले.

Verse 34

शुश्रुवे परमं दिव्यं मूर्छनातानसंयुतम् । जगाम सत्वरं राजा यत्र गीतध्वनिर्महान्

त्याने परम दिव्य ध्वनी ऐकली, जी मूर्छना व तानांनी युक्त होती. मग राजा त्वरित तेथे गेला, जिथून गीताचा महान नाद उठत होता.

Verse 35

जलांते पुष्करं चैव सहस्रदलमुत्तमम् । तस्योपरि वरा नारी शीलरूपगुणान्विता

जलकिनारी एक उत्तम सहस्रदल कमळ होते। त्यावर शील, रूप आणि सद्गुणांनी युक्त अशी श्रेष्ठ नारी विराजमान होती।

Verse 36

दिव्यलक्षणसंपन्ना दिव्याभरणभूषिता । दिव्यैर्भावैः प्रभात्येका वीणादंडकराविला

ती दिव्य लक्षणांनी संपन्न व दिव्य आभरणांनी भूषित होती. दिव्य भावांनी ती एकटीच तेजस्वी भासत होती—तिचा कर वीणेच्या दंडावर चालत होता.

Verse 37

गायंती सुस्वरं गीतं तालमानलयान्वितम् । तेन गीतप्रभावेण मोहयंती चराचरान्

ती मधुर स्वरात ताल, मान व लय यांनी युक्त असे गीत गात होती. त्या गीताच्या प्रभावाने ती चराचर सर्वांना मोहित करीत होती.

Verse 38

देवान्मुनिगणान्सर्वान्दैत्यान्गंधर्वकिन्नरान् । तां दृष्ट्वा स विशालाक्षीं रूपतेजोपशालिनीम्

त्याने सर्व देव, मुनिगण, दैत्य तसेच गंधर्व-किन्नर यांना पाहिले. आणि त्या विशालाक्षी, रूप व तेजाने संपन्न नारीला पाहून तो विस्मित झाला.

Verse 39

संसारे नास्ति चैवान्या नारीदृशी चराचरे । पुरा नटो जरायुक्तो नृपतेः कायमेव हि

या चराचर संसारात तिच्यासारखी दुसरी कोणतीही नारी नाही. पूर्वी जरा-युक्त असा एक नट जणू नृपतीचे केवळ देहमात्रच होता.

Verse 40

संचारितो महाकामस्तदासौ प्रकटोभवत् । घृतं स्पृष्ट्वा यथा वह्नी रश्मिवान्संप्रजायते

तो महाकाम जागृत होताच तो प्रकट झाला—जसे घृताचा स्पर्श होताच अग्नी तेजस्वी ज्वाळांनी भडकून उठतो।

Verse 41

तां च दृष्ट्वा तथा कामस्तत्कायात्प्रकटोऽभवत् । मन्मथाविष्टचित्तोसौ तां दृष्ट्वा चारुलोचनाम्

तिला पाहताच काम त्याच्या देहातूनच प्रकट झाला। मन्मथाने आविष्ट चित्त होऊन तो त्या चारुलोचन स्त्रीकडे पाहू लागला।

Verse 42

ईदृग्रूपा न दृष्टा मे युवती विश्वमोहिनी । चिंतयित्वा क्षणं राजा कामसंसक्तमानसः

“अशी रूपवती, जी साऱ्या जगाला मोहित करते—मी कधी पाहिली नाही।” क्षणभर विचार करून, कामासक्त मनाचा राजा (बोलू/करू लागला)।

Verse 43

तस्याः सविरहेणापि लुब्धोभून्नृपतिस्तदा । कामाग्निना दह्यमानः कामज्वरेणपीडितः

तिच्या विरहातही तेव्हा नृपती आसक्त झाला; कामाग्नीने दग्ध होऊन कामज्वराने पीडित राहिला।

Verse 44

कथं स्यान्मम चैवेयं कथं भावो भविष्यति । यदा मां गूहते बाला पद्मास्या पद्मलोचना

“ही माझी कशी होईल, आणि असा भाव कसा उत्पन्न होईल—जेव्हा ती पद्ममुखी, पद्मलोचना बाला मला आलिंगन देईल?”

Verse 45

यदीयं प्राप्यते तर्हि सफलं जीवितं भवेत् । एवं विचिंत्य धर्मात्मा ययातिः पृथिवीपतिः

“हे प्राप्त झाले तर जीवन निश्चयच सफल होईल.” असा विचार करून धर्मात्मा पृथ्वीपति राजा ययातीने तसा निश्चय केला.

Verse 46

तामुवाच वरारोहां का त्वं कस्यापि वा शुभे । पूर्वं दृष्टा तु या नारी सा दृष्टा पुनरेव च

त्याने त्या वरारोहिणीस म्हटले—“हे शुभे, तू कोण आहेस आणि कोणाची आहेस? जी स्त्री पूर्वी दिसली होती, तीच पुन्हा दिसत आहे.”

Verse 47

तां पप्रच्छ स धर्मात्मा का चेयं तव पार्श्वगा । सर्वं कथय कल्याणि अहं हि नहुषात्मजः

त्या धर्मात्म्याने विचारले—“तुझ्या बाजूला उभी ही स्त्री कोण आहे? हे कल्याणी, सर्व सांग; कारण मी नहुषाचा पुत्र आहे.”

Verse 48

सोमवंशप्रसूतोहं सप्तद्वीपाधिपः शुभे । ययातिर्नाम मे देवि ख्यातोहं भुवनत्रये

हे शुभे, मी सोमवंशात उत्पन्न झालो असून सप्तद्वीपांचा अधिपती आहे. हे देवी, माझे नाव ययाती; मी त्रिलोकीत प्रसिद्ध आहे.

Verse 49

तव संगमने चेतो भावमेवं प्रवांछते । देहि मे संगमं भद्रे कुरु सुप्रियमेव हि

तुझ्याशी संगम व्हावा अशीच माझी अंतःकरणाची तीव्र इच्छा आहे. हे भद्रे, मला तो संगम दे; जे अत्यंत प्रिय तेच कर.

Verse 50

यं यं हि वांछसे भद्रे तद्ददामि न संशयः । दुर्जयेनापि कामेन हतोहं वरवर्णिनि

हे भद्रे! तू जे जे इच्छिशील, ते मी निःसंशय तुला देईन। हे वरवर्णिनी! दुर्जय कामानेही मला जिंकून टाकले आहे।

Verse 51

तस्मात्त्राहि सुदीनं मां प्रपन्नं शरणं तव । राज्यं च सकलामुर्वीं शरीरमपि चात्मनः

म्हणून मी अत्यंत दीन-दुःखी, तुझ्या शरण आलेला आहे; माझे रक्षण कर. माझे राज्य, सारी पृथ्वी, तसेच माझे शरीर व आत्माही तुला अर्पण करीत आहे.

Verse 52

संगमे तव दास्यामि त्रैलोक्यमिदमेव ते । तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा सा स्त्री पद्मनिभानना

“आपल्या संगमकाळी हेच त्रैलोक्य मी तुला देईन।” राजाचे हे वचन ऐकून, कमळासारख्या मुखाची ती स्त्री (मनाने) हलली/प्रसन्न झाली.

Verse 53

विशालां स्वसखीं प्राह ब्रूहि राजानमागतम् । नाम चोत्पत्तिस्थानं च पितरं मातरं शुभे

तिने आपल्या सखी विशालेला म्हटले—“हे शुभे! जो राजा आला आहे, त्याचे सांग—त्याचे नाव, उत्पत्तीस्थान, आणि त्याचे पिता-माता सुद्धा.”

Verse 54

ममापि भावमेकाग्रमस्याग्रे च निवेदय । तस्याश्च वांछितं ज्ञात्वा विशाला भूपतिं तदा

“त्याच्यापुढे माझा एकाग्र भावही निवेदन कर.” आणि तिची इच्छा जाणून, तेव्हा विशाला त्या भूपतीशी (तदनुसार) बोलली/वागली.

Verse 55

उवाच मधुरालापैः श्रूयतां नृपनंदन । विशालोवाच । काम एष पुरा दग्धो देवदेवेन शंभुना

तो मधुर वचनांनी म्हणाला—“हे नृपनंदना, ऐक.” विशाल म्हणाला—“हा कामदेव पूर्वी देवाधिदेव शंभूंनी दग्ध केला होता.”

Verse 56

रुरोद सा रतिर्दुःखाद्भर्त्राहीनापि सुस्वरम् । अस्मिन्सरसि राजेंद्र सा रतिर्न्यवसत्तदा

दुःखाने रति, पतीविना असूनही मधुर स्वराने रडू लागली. हे राजेंद्र, तेव्हा रतीने याच सरोवरात निवास केला.

Verse 57

तस्य प्रलापमेवं सा सुस्वरं करुणान्वितम् । समाकर्ण्य ततो देवाः कृपया परयान्विताः

तिचा असा विलाप—मधुर स्वरात करुणेने भरलेला—ऐकून देवगण परम कृपेने द्रवले.

Verse 58

संजाता राजराजेंद्र शंकरं वाक्यमब्रुवन् । जीवयस्व महादेव पुनरेव मनोभवम्

मग ती उठली, हे राजराजेंद्र, आणि शंकरांना म्हणाली—“हे महादेव, मनोभवाला पुन्हा जीवंत करा.”

Verse 59

वराकीयं महाभाग भर्तृहीना हि कीदृशी । कामेनापि समायुक्तामस्मत्स्नेहात्कुरुष्व हि

“हे महाभाग, ही बिचारी स्त्री पतीविना कशी राहील? कामाशी जरी युक्त असली तरी, माझ्या स्नेहासाठी तसे कर.”

Verse 60

तच्छ्रुत्वा च वचः प्राह जीवयामि मनोभवम् । कायेनापि विहीनोयं पंचबाणो मनोभवः

ते वचन ऐकून तो म्हणाला—“मी मनोभवाला पुन्हा जीवंत करीन। देह नसली तरी हा पंचबाणधारी मनोभव तसाच स्थित आहे।”

Verse 61

भविष्यति न संदेहो माधवस्य सखा पुनः । दिव्येनापि शरीरेण वर्तयिष्यति नान्यथा

यात संशय नाही—तो पुन्हा माधवाचा सखा होईल. दिव्य देह मिळूनही तो तसाच वर्तेल; अन्यथा नाही.

Verse 62

महादेवप्रसादाच्च मीनकेतुः स जीवितः । आशीर्भिरभिनंद्यैवं देव्याः कामं नरोत्तम

महादेवांच्या कृपेने तो मीनकेतु जीवंत राहिला. देवीच्या आशीर्वादांना स्वीकारून आनंद मानत, त्या नरोत्तमाने आपली इच्छा पूर्ण केली.

Verse 63

गच्छ काम प्रवर्तस्व प्रियया सह नित्यशः । एवमाह महातेजाः स्थितिसंहारकारकः

“जा, हे काम! प्रियेसह नित्य आपल्या कार्यात प्रवृत्त हो.” असे त्या महातेजस्वीने सांगितले, जो स्थिती व संहाराचा कर्ता आहे.

Verse 64

पुनः कामः सरःप्राप्तो यत्रास्ते दुःखिता रतिः । इदं कामसरो राजन्रतिरत्र सुसंस्थिता

पुन्हा काम त्या सरोवराजवळ आला जिथे रती दुःखी होऊन बसली होती. तो म्हणाला—“हे राजन्, हे कामसर आहे; येथे रती सुस्थिरपणे वसलेली आहे.”

Verse 65

दग्धे सति महाभागे मन्मथे दुःखधर्षिता । रत्याः कोपात्समुत्पन्नः पावको दारुणाकृतिः

महाभाग मनमथ दग्ध झाल्यावर, दुःखाने व्याकुळ झालेल्या रतीच्या क्रोधातून दारुण रूपाचा प्रचंड पावक उत्पन्न झाला।

Verse 66

अतीवदग्धा तेनापि सा रतिर्मोहमूर्छिता । अश्रुपातं मुमोचाथ भर्तृहीना नरोत्तम

त्यामुळेही रती अत्यंत दग्ध झाली; मोहाने मूर्छित होऊन, हे नरोत्तम, पतीविना ती अश्रुधारा सोडू लागली।

Verse 67

नेत्राभ्यां हि जले तस्याः पतिता अश्रुबिंदवः । तेभ्यो जातो महाशोकः सर्वसौख्यप्रणाशकः

तिच्या नेत्रांतून अश्रुबिंदू जलात पडले; त्यांच्यापासून सर्व सुखाचा नाश करणारा महाशोक उत्पन्न झाला।

Verse 68

जरा पश्चात्समुत्पन्ना अश्रुभ्यो नृपसत्तम । वियोगो नाम दुर्मेधास्तेभ्यो जज्ञे प्रणाशकः

हे नृपसत्तम, नंतर त्या अश्रूंमधून जरा (वार्धक्य) उत्पन्न झाली; आणि त्यांच्यापासून ‘वियोग’ नावाचा दुर्मेधा विनाशक जन्मला।

Verse 69

दुःखसंतापकौ चोभौ जज्ञाते दारुणौ तदा । मूर्छा नाम ततो जज्ञे दारुणा सुखनाशिनी

तेव्हा दुःख आणि संताप हे दोन्ही दारुण रूपाने उत्पन्न झाले; त्यानंतर ‘मूर्छा’ नावाची भयंकर, सुखनाशिनी शक्ती जन्मली।

Verse 70

शोकाज्जज्ञे महाराज कामज्वरोथ विभ्रमः । प्रलापो विह्वलश्चैव उन्मादो मृत्युरेव च

हे महाराज, शोकातून कामज्वर उत्पन्न झाला, मग विभ्रम; प्रलाप, विह्वळता, उन्माद—आणि शेवटी मृत्यूही।

Verse 71

तस्याश्च अश्रुबिंदुभ्यो जज्ञिरे विश्वनाशकाः । रत्याः पार्श्वे समुत्पन्नाः सर्वे तापांगधारिणः

तिच्या अश्रुबिंदूंमधून विश्वनाशक प्राणी उत्पन्न झाले; रतीच्या पार्श्वभागी प्रकट होऊन ते सर्व देहावर तापाची चिन्हे धारण करीत होते।

Verse 72

मूर्तिमंतो महाराज सद्भावगुणसंयुताः । काम एष समायातः केनाप्युक्तं तदा नृप

हे महाराज, सद्भाव व गुणांनी युक्त असा हा कामदेव मूर्तिमान होऊन आला आहे—त्या वेळी कोणाच्या तरी आह्वानाने, हे नृप।

Verse 73

महानंदेन संयुक्ता दृष्ट्वा कामं समागतम् । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पतिता अश्रुबिन्दवः

महान आनंदाने भरून, कामदेव आलेले पाहताच तिचे दोन्ही नेत्र अश्रूंनी भरले आणि अश्रुबिंदू खाली पडले।

Verse 74

अप्सु मध्ये महाराज चापल्याज्जज्ञिरे प्रजाः । प्रीतिर्नाम तदा जज्ञे ख्यातिर्लज्जा नरोत्तम

हे महाराज, जलाच्या मध्यभागी चापल्यामुळे प्रजा उत्पन्न झाल्या. तेव्हा ‘प्रीती’ नावाची, तसेच ‘ख्याती’ आणि ‘लज्जा’ही उत्पन्न झाल्या, हे नरोत्तम।

Verse 75

तेभ्यो जज्ञे महानंद शांतिश्चान्या नृपोत्तम । जज्ञाते द्वे शुभे कन्ये सुखसंभोगदायिके

हे नृपोत्तम! त्या दोघांपासून महाआनंद आणि दुसरी शांती अशी संतती उत्पन्न झाली. तसेच दोन शुभ कन्या जन्मल्या, ज्या सुख व आनंददायक उपभोग देणाऱ्या होत्या.

Verse 76

लीलाक्रीडा मनोभाव संयोगस्तु महान्नृप । रत्यास्तु वामनेत्राद्वै आनंदादश्रुबिंदवः

हे महान् नृप! त्यांची लीलाक्रीडा आणि मनोभावांचा संयोग अत्यंत गहन होता. रतीच्या डाव्या नेत्रातून आनंदामुळे खरोखर अश्रुबिंदू प्रकट झाले.

Verse 77

जलांते पतिता राजंस्तस्माज्जज्ञे सुपंकजम् । तस्मात्सुपंकजाज्जाता इयं नारी वरानना

हे राजन्! ती जलाच्या काठावर पडली तेव्हा त्यातून एक सुंदर कमळ उत्पन्न झाले. आणि त्या सुंदर कमळापासून ही वरानना स्त्री जन्मली.

Verse 78

अश्रुबिंदुमती नाम रतिपुत्री नरोत्तम । तस्याः प्रीत्या सुखं कृत्वा नित्यं वर्त्ते समीपगा

हे नरोत्तम! रतीची कन्या अश्रुबिंदुमती नावाची एक स्त्री होती. तिच्यावरच्या प्रीतीने तिला सुख देत ती नित्य तिच्या समीपच वावरत असे.

Verse 79

सखीभावस्वभावेन संहृष्टा सर्वदा शुभा । विशाला नाम मे ख्यातं वरुणस्य सुता नृप

हे नृप! सखीभावाच्या स्वभावाने ती सदैव हर्षित व शुभ होती. ती मला ‘विशाला’ या नावाने प्रसिद्ध आहे—वरुणदेवाची कन्या.

Verse 80

अस्याश्चांते प्रवर्तामि स्नेहात्स्निग्धास्मि सर्वदा । एतत्ते सर्वमाख्यातमस्याश्चात्मन एव ते

स्नेहामुळे मी तिच्या अंतापर्यंतही तिच्याशीच प्रवृत्त राहतो; मी सदैव मृदु अनुरागाने बांधलेला आहे. हे सर्व मी तुला सांगितले—जे काही तिच्या आत्मस्वरूपाचे आहे तेच।

Verse 81

तपश्चचार राजेंद्र पतिकामा वरानना । राजोवाच । सर्वमेव त्वयाख्यातं मया ज्ञातं शुभे शृणु

हे राजेंद्र! पतीची इच्छा धरून त्या सुंदरमुखीने तप केले. राजा म्हणाला—तू जे काही सांगितलेस ते सर्व मला कळले; हे शुभे, आता ऐक।

Verse 82

मामेवं हि भजत्वेषा रतिपुत्री वरानना । यमेषा वांछते बाला तत्सर्वं तु ददाम्यहम्

ही सुंदरमुखी रतीची कन्या अशाच प्रकारे माझी उपासना करो; ही बाला जे काही इच्छील ते सर्व मी निश्चयाने देईन।

Verse 83

तथा कुरुष्व कल्याणि यथा मे वश्यतां व्रजेत् । विशालोवाच । अस्या व्रतं प्रवक्ष्यामि तदाकर्णय भूपते

हे कल्याणी! असे कर की तो माझ्या वशात येईल. विशाल म्हणाला—मी तिचे व्रत सांगतो; हे भूपते, ते ऐक।

Verse 84

पुरुषं यौवनोपेतं सर्वज्ञं वीरलक्षणम् । देवराजसमं राजन्धर्माचारसमन्वितम्

तो पुरुष यौवनयुक्त, सर्वज्ञ, वीरलक्षणांनी युक्त; हे राजन्, देवराजासमान आणि धर्माचरण व सदाचाराने संपन्न आहे।

Verse 85

तेजस्विनं महाप्राज्ञं दातारं यज्विनां वरम् । गुणानां धर्मभावस्य ज्ञातारं पुण्यभाजनम्

तो तेजस्वी, महाप्राज्ञ, उदार दाता आणि यज्विनांमध्ये श्रेष्ठ आहे; गुण व धर्मभाव जाणणारा, पुण्याचा पात्र आहे।

Verse 86

लोक इंद्रसमं राजन्सुयज्ञैर्धर्मतत्परम् । सर्वैश्वर्यसमोपेतं नारायणमिवापरम्

हे राजन्, तो लोकदृष्टीने इंद्रासमान होता; उत्तम यज्ञांनी धर्मात तत्पर, सर्व ऐश्वर्यांनी युक्त—जणू दुसरा नारायण।

Verse 87

देवानां सुप्रियं नित्यं ब्राह्मणानामतिप्रियम् । ब्रह्मण्यं वेदतत्त्वज्ञं त्रैलोक्ये ख्यातविक्रमम्

तो देवांना नित्य प्रिय आणि ब्राह्मणांना अतिशय प्रिय; ब्रह्मण्य, वेदतत्त्वज्ञ, आणि त्रैलोक्यात पराक्रमाने ख्यात आहे।

Verse 88

एवंगुणैः समुपेतं त्रैलोक्येन प्रपूजितम् । सुमतिं सुप्रियं कांतं मनसा वरमीप्सति

अशा गुणांनी युक्त व त्रैलोक्याने पूजित—ती मनात असा वर इच्छिते: जो सुमती, अतिप्रिय आणि कान्त असेल।

Verse 89

ययातिरुवाच । एवं गुणैः समुपेतं विद्धि मामिह चागतम् । अस्यानुरूपो भर्त्ताहं सृष्टो धात्रा न संशयः

ययाति म्हणाला: जाण, मीही याच गुणांनी युक्त होऊन येथे आलो आहे. निःसंशय धात्याने मला तिच्या अनुरूप पती म्हणून घडविले आहे।

Verse 90

विशालोवाच । भवंतं पुण्यसंवृद्धं जाने राजञ्जगत्त्रये । पूर्वोक्ता ये गुणाः सर्वे मयोक्ताः संति ते त्वयि

विशाल म्हणाला—हे राजन्, त्रैलोक्यात पुण्याने परिपूर्ण असा तुम्हाला मी जाणतो. मी पूर्वी जे सर्व गुण सांगितले, ते सर्व निःसंशय तुमच्यातच आहेत.

Verse 91

एकेनापि च दोषेण त्वामेषा हि न मन्यते । एष मे संशयो जातो भवान्विष्णुमयो नृप

एकाच दोषामुळेही ही तुम्हाला मान्य करीत नाही. हे नृप, माझ्या मनात हा संशय उत्पन्न झाला आहे—तुम्ही विष्णुमय आहात काय?

Verse 92

ययातिरुवाच । समाचक्ष्व महादोषं यमेषा नानुमन्यते । तत्त्वेन चारुसर्वांगी प्रसादसुमुखी भव

ययाती म्हणाला—ज्या महादोषाला ही सुंदरी मान्यता देत नाही, तो मला स्पष्ट सांग. हे चारुसर्वांगी, तत्त्वतः सत्य सांग आणि प्रसन्न होऊन कृपामय मुख धारण कर.

Verse 93

विशालोवाच । आत्मदोषं न जानासि कस्मात्त्वं जगतीपते । जरया व्याप्तकायस्त्वमनेनेयं न मन्यते

विशाल म्हणाला—हे जगतीपते, तुम्ही स्वतःचा दोष का ओळखत नाही? तुमचे शरीर जरेने व्यापले आहे; म्हणूनच ही तुम्हाला मान्य करीत नाही.

Verse 94

एवं श्रुत्वा महद्वाक्यमप्रियं जगतीपतिः । दुःखेन महताविष्टस्तामुवाच पुनर्नृपः

अशा रीतीने ते अप्रिय पण गंभीर वचन ऐकून जगतीपती राजा महान् दुःखाने व्याकुळ झाला आणि तिला पुन्हा म्हणाला.

Verse 95

जरादोषो न मे भद्रे संसर्गात्कस्यचित्कदा । समुद्भूतं ममांगे वै तं न जाने जरागमम्

हे भद्रे, कोणाच्याही संसर्गामुळे माझ्यात कधीही जरा-दोष उत्पन्न झाला नाही. तरी तो माझ्या अंगी प्रकट झाला आहे; ही जरा कशी आली, मला कळत नाही.

Verse 96

यं यं हि वांछते चैषा त्रैलोक्ये दुर्लभं शुभे । तमस्यै दातुकामोहं व्रियतां वर उत्तमः

हे शुभे, ही जे काही इच्छील—त्रैलोक्यातही जे दुर्लभ असेल—ते तिला देण्यास मी तत्पर आहे. म्हणून सर्वोत्तम वर निवडावा.

Verse 97

विशालोवाच । जराहीनो यदा स्यास्त्वं तदा ते सुप्रिया भवेत् । एतद्विनिश्चितं राजन्सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

विशाल म्हणाला—जेव्हा तू जरा-रहित होशील, तेव्हा ती तुला अत्यंत प्रिय होईल. हे राजन्, हे निश्चित आहे; मी सत्य-सत्य सांगतो.

Verse 98

श्रुतिरेवं वदेद्राजन्पुत्रे भ्रातरि भृत्यके । जरा संक्राम्यते यस्य तस्यांगे परिसंचरेत्

हे राजन्, श्रुती असे सांगते—पुत्र, भाऊ किंवा सेवक असो—जरा ज्याच्यावर संक्रांत होते, त्याच्याच देहात ती फिरत राहते.

Verse 99

तारुण्यं तस्य वै गृह्य तस्मै दत्वा जरां पुनः । उभयोः प्रीतिसंवादः सुरुच्या जायते शुभः

त्याचे तारुण्य घेऊन आणि त्याला पुन्हा जरा देऊन, सुरुची त्या दोघांमध्ये शुभ व स्नेहपूर्ण प्रीतिसंवाद घडवते.

Verse 100

यथात्मदानपुण्यस्य कृपया यो ददाति च । फलं राजन्हि तत्तस्य जायते नात्र संशयः

हे राजन्, जो करुणेने दान देतो, तो आत्मदानाच्या पुण्यासारखेच फळ प्राप्त करतो; यात संशय नाही।

Verse 101

दुःखेनोपार्जितं पुण्यमन्यस्मै हि प्रदीयते । सुपुण्यं तद्भवेत्तस्य पुण्यस्य फलमश्नुते

दुःखाने मिळविलेले पुण्य जेव्हा दुसऱ्यास दिले जाते, ते त्याच्यासाठी महापुण्य ठरते आणि तो त्या पुण्याचे फळ भोगतो।

Verse 102

पुत्राय दीयतां राजंस्तस्मात्तारुण्यमेव च । प्रगृह्यैव समागच्छ सुंदरत्वेन भूपते

म्हणून, हे राजन्, राज्य पुत्राला द्या आणि तारुण्यही; ते स्वीकारून, हे भूपते, सौंदर्ययुक्त होऊन त्वरित परत या।

Verse 103

यदा त्वमिच्छसे भोक्तुं तदा त्वं कुरुभूपते । एवमाभाष्य सा भूपं विशाला विरराम ह

“हे कुरुभूपते, जेव्हा तुला भोजन करावेसे वाटेल, तेव्हा कर.” असे बोलून विशाला राजाप्रती मौन झाली।

Verse 104

सुकर्मोवाच । एवमाकर्ण्य राजेंद्रो विशालामवदत्तदा । राजोवाच । एवमस्तु महाभागे करिष्ये वचनं तव

सुकर्म म्हणाला—हे ऐकून राजाधिराजाने तेव्हा विशालेला सांगितले। राजा म्हणाला—“एवमस्तु, हे महाभागे; मी तुझे वचन पाळीन.”

Verse 105

कामासक्तः समूढस्तु ययातिः पृथिवीपतिः । गृहं गत्वा समाहूय सुतान्वाक्यमुवाच ह

कामासक्तीने मोहित झालेला पृथ्वीपति राजा ययाती घरी गेला; पुत्रांना बोलावून त्यांना हे वचन म्हणाला।

Verse 106

तुरुं पूरुं कुरुं राजा यदुं च पितृवत्सलम् । कुरुध्वं पुत्रकाः सौख्यं यूयं हि मम शासनात्

राजा म्हणाला—‘तुरु, पूरु, कुरु आणि पितृभक्त यदु यांना समृद्ध करा. पुत्रांनो, माझ्या आज्ञेने तुम्ही आपले सौख्य साधा।’

Verse 107

पुत्रा ऊचुः । पितृवाक्यं प्रकर्तव्यं पुत्रैश्चापि शुभाशुभम् । उच्यतां तात तच्छीघ्रं कृतं विद्धि न संशयः

पुत्र म्हणाले—‘पित्याचे वचन पुत्रांनी अवश्य करावे, ते शुभ असो वा अशुभ. तात, लवकर सांगा; निःसंशय ते झाले असे समजा।’

Verse 108

एवमाकर्ण्यतद्वाक्यं पुत्राणां पृथिवीपतिः । आचचक्षे पुनस्तेषु हर्षेणाकुलमानसः

पुत्रांचे ते वचन ऐकून पृथ्वीपति हर्षाने व्याकुळ मन होऊन पुन्हा त्यांना म्हणाला।