Adhyaya 56
Kāma and Indra’s Attempt to Shatter Chastity; the ‘Abode of Satya’ and the Ethics of the Virtuous Home
या अध्यायात गृहस्थाश्रम हा सत्य व पुण्य यांचा आधार मानून त्यातील धर्मरक्षणाचा प्रसंग सांगितला आहे. सहस्राक्ष इंद्रासह काम/मन्मथ येऊन पतिव्रता-धर्म आणि घरातील सुव्यवस्था भंग करण्याचा प्रयत्न करतो. ज्या घरात क्षमा, शांती, संयम, करुणा, गुरूसेवा आणि विष्णुभक्ती नांदते, ते घर ‘सत्यधाम’ म्हणून स्तुत्य आहे; अशा सद्गृहात लक्ष्मीसह विष्णू व देवगणही प्रसन्न होऊन वास करतात असे वर्णन आहे. तरीही कामाचा मोह उच्च प्रसंगांतही शिरकाव करू शकतो—विश्वामित्र–मेनका व अहल्या यांची उदाहरणे देऊन सावध केले आहे. तेव्हा धर्मराज यम कामाचे तेज आवरून त्याचा पराभव घडविण्याचा निश्चय करतात. याच वेळी ‘प्रज्ञा’ पक्षिरूप शुभशकुन बनून पतीच्या आगमनाची वार्ता देते, त्यामुळे सुकलेचा संकल्प दृढ होतो. निष्कर्ष असा की गृहस्थात सत्य व पतिव्रताचे रक्षण केवळ बळाने नव्हे, तर विवेक, शुभलक्षणे आणि अढळ धर्मनिष्ठा यांमुळे होते।
Shlokas
Verse 1
विष्णुरुवाच । तस्याः सत्यविनाशाय मन्मथः ससुराधिपः । प्रस्थितः सुकलां तर्हि सत्यो धर्ममथाब्रवीत्
विष्णू म्हणाले—तिच्या सतीत्वाचा नाश करण्यासाठी मन्मथ देवाधिपती इंद्रासह निघाला आहे. तेव्हा सत्याने धर्माला असे वचन सांगितले।
Verse 2
पश्य धर्म महाप्राज्ञ मन्मथस्य विचेष्टितम् । तवार्थमात्मनश्चैव पुण्यस्यापि महात्मनः
हे महाप्राज्ञ धर्मा! मन्मथाच्या चेष्टा पाहा—या तुझ्या हितासाठी, माझ्या स्वतःच्या हितासाठी, आणि महात्मा पुण्याच्या हितासाठीही आहेत।
Verse 3
विसृजामि महास्थानं वास्तुरूपं सुखोदयम् । सत्याख्यं च सुप्रियाख्यं सुदेवाख्यं गृहोत्तमम्
मी त्या महान् स्थानाचा आविर्भाव करते—गृहाचे रूप धारण करणारे, सुखाचा उदय घडविणारे; जे उत्तम गृह ‘सत्य’, ‘सुप्रिया’ आणि ‘सुदेव’ या नावांनी प्रसिद्ध आहे।
Verse 4
तमेव नाशयेद्गत्वा काम एष प्रमत्तधीः । रिपुरूपः सुदुष्टात्मा अस्माकं हि न संशयः
त्याच्याकडे जाऊन त्याचाच नाश करावा—हा काम, ज्याची बुद्धी प्रमत्त आहे. तो शत्रुरूपाने आलेला, अत्यंत दुष्ट स्वभावाचा आहे; यात आम्हाला संशय नाही।
Verse 5
पतिस्तपोधनो विप्रः सुसती या पतिव्रता । सुसत्यो भूपतिर्धर्मममगेहानसंशयः
तिचा पती तपोधन ब्राह्मण आहे; ती सुसती, पतिव्रता व निष्ठावान पत्नी आहे. राजा सत्यवादी व धर्मात्मा आहे; त्याचे गृह निःसंशय सुशासित आहे.
Verse 6
यत्राहं वृद्धिसंपुष्टस्तत्र वासो हि ते भवेत् । तत्र पुण्यं समायाति श्रद्धया सह क्रीडते
जिथे मी पोसला जाऊन वृद्धिंगत होतो, तिथेच तुझे वासस्थान होवो. तिथे पुण्य एकत्र येते आणि श्रद्धेसह क्रीडा करते.
Verse 7
क्षमा शांत्या समायुक्ता आयाति मम मंदिरम् । यथा सत्यो दमश्चैव दया सौहृदमेव च
शांतीने युक्त अशी क्षमा माझ्या मंदिरात येते; तसेच सत्य, दम (इंद्रियनिग्रह), आणि दया व सौहार्दही येतात.
Verse 8
प्रज्ञायुक्तः स निर्लोभो यत्राहं तत्र संस्थितः । शुचिः स्वभावस्तत्रैव अमी च मम बांधवाः
प्रज्ञायुक्त व निर्लोभी तो जिथे मी आहे तिथेच वास करतो. स्वभावतः शुद्ध तो तिथेच राहतो—आणि हे सर्वही माझे बांधव आहेत.
Verse 9
अस्तेयमप्यहिंसा च तितिक्षा वृद्धिरेव च । मम गेहे समायाता धन्यतां शृणु धर्मराट्
अस्तेय, अहिंसा, तितिक्षा आणि खरी समृद्धी माझ्या घरी आली आहे. हे धर्मराट्, ही धन्यता ऐका.
Verse 10
गुरूणां चापि शुश्रूषा विष्णुर्लक्ष्म्या समावृतः । मद्गेहं तु समायांति देवाश्चाग्निपुरोगमाः
गुरूंच्या शुश्रूषेमुळे लक्ष्मीसहित विष्णु तेथे वास करतो; आणि अग्नीला अग्रस्थानी ठेवून देवगणही निश्चयाने माझ्या घरी येतात।
Verse 11
मोक्षमार्गं प्रकाशेद्यो ज्ञानोदीप्त्या समन्वितः । एतैः सार्धं वसाम्येव सतीषु धर्मवत्सु च
जो सत्यज्ञानाच्या दीप्तीने मोक्षमार्ग प्रकाशित करतो, अशा जनांसह मी निश्चयाने वास करतो; तसेच धर्मनिष्ठ सती स्त्रियांमध्येही।
Verse 12
साधुष्वेतेषु सर्वेषु गृहरूपेषु मे सदा । उक्तेनापि कुटुंबेन वसाम्येव त्वया सह
या सर्व साधुगृह-रूपांत मी सदैव वास करतो; आणि कुटुंबाने उच्चारून बोलावले तरी, मी तुझ्यासह तेथेच निश्चयाने राहतो।
Verse 13
ससत्वाः साधुरूपास्ते वेधसा मे गृहीकृताः । संचरामि महाभाग स्वच्छंदेन च लीलया
सत्त्वगुणांनी युक्त असे ते साधुरूप जीव वेधस (विधाता) यांनी माझ्या अधीन केले; हे महाभाग, मी स्वच्छंदपणे, लीलया, इच्छेप्रमाणे संचार करतो।
Verse 14
ईश्वरश्च जगत्स्वामी त्रिनेत्रो वृषवाहनः । मम गेहे स्वरूपेण वर्तते शिवया युतः
ईश्वर—जगाचा स्वामी, त्रिनेत्र, वृषवाहन—शिवेसह आपल्या स्वस्वरूपाने माझ्या घरी विराजमान असतो।
Verse 15
तदिदं संसृतेः सारं गृहरूपं महेश्वरम् । सदनं शंकरेत्याख्यं नाशितं मन्मथेन वै
हेच संसारी जीवनाचे सार, गृहस्वरूप महेश्वर होते. ‘शंकराचे सदन’ म्हणून प्रसिद्ध ते निवासस्थान खरोखरच मन्मथ (काम) याने नष्ट केले.
Verse 16
विश्वामित्रं महात्मानं तपंतं तप उत्तमम् । मेनकां हि समाश्रित्य कामोयं जितवान्पुरा
पूर्वी हाच कामदेव मेनकेचा आधार घेऊन, उत्तम तपात रत महात्मा विश्वामित्रांना जिंकून गेला होता.
Verse 17
सती पतिव्रताहल्या गौतमस्य प्रिया शुभा । सुसत्याच्चालिता तेन मन्मथेन दुरात्मना
गौतमांची शुभ प्रिया, सती पतिव्रता अहल्या—सत्यनिष्ठ असूनही—त्या दुरात्मा मन्मथाने विचलित केली.
Verse 18
मुनयः सत्यधर्मज्ञा नानास्त्रियः पतिव्रताः । मद्गृहास्ता इमाः सर्वा दीपिताः कामवह्निना
‘सत्य-धर्म जाणणारे मुनी आणि अनेक पतिव्रता स्त्रिया—माझ्या या घरातील या सर्वांना कामाग्नीने जाळून टाकले आहे.’
Verse 19
दुर्धरो दुःसहो व्यापी योतिसत्येषु निष्ठुरः । मामेवं पश्यते नित्यं क्व सत्यः परितिष्ठति
जो आवरता न येणारा, असह्य, सर्वव्यापी आणि सत्यनिष्ठांवरही कठोर आहे—जर कोणी मला नित्य असेच पाहत असेल, तर सत्य कुठे स्थिर राहील?
Verse 20
समां ज्ञात्वा समायाति बाणपाणिर्धनुर्धरः । नाशयेन्मद्गृहं पापो वीतिहोत्रैश्च नामकैः
वेळ सम आहे असे जाणून बाणहस्त धनुर्धर येऊन पोहोचतो. तो पापी ‘वीतिहोत्र’ नावाच्या लोकांसह माझे घर उद्ध्वस्त करील.
Verse 21
पापलेशाश्च ये क्रूरा अन्ये पाखंडसंश्रयाः । ते तु बुद्ध्याऽहिताः सर्वे सत्यगेहं विशंति हि
जे पापलेशाने कलुषित, क्रूर आहेत आणि जे इतर पाखंडाचा आश्रय घेतात—ते सर्व अहितबुद्धीने सत्याच्या गृहात प्रवेश करतात.
Verse 22
सेनाध्यक्षैरसत्यैस्तु छद्मना तेन साधितः । पातयेदर्दयेद्गेहं पापः शस्त्रैर्दुरात्मभिः
असत्य सेनाध्यक्षांनी त्या छद्माने फसविलेला तो पापी—शस्त्रधारी दुरात्म्यांसह—घरे पाडील व चिरडून टाकील.
Verse 23
मामेवं ताडयेत्पापो महाबल मनोभवः । अस्य धाम्ना प्रदग्धोहं शून्यतां हि व्रजामि वै
अशा रीतीने तो पापी, महाबल मनोभव (काम) मला ताडित करतो. त्याच्या धामाच्या तेजाने दग्ध होऊन मी खरोखर शून्यतेस जातो.
Verse 24
नूतनं गृहमिच्छामि स्त्रियाख्यं पतिभूपतिम् । कृकलस्यापि पुण्यस्य प्रियेयं शिवमंगला
मला नवे घर हवे आहे आणि पती असा की तो मनुष्यांमध्ये राजा असावा. ही प्रिया शिवमंगला आहे; कृकलाच्या अल्प पुण्यानेही (हा वर) सिद्ध होवो.
Verse 25
तद्गृहं सुकलाख्यं मे दग्धुं पापः समुद्यतः । अयमेष सहस्राक्षः कामेन सहितो बली
तो पापी माझे ‘सुकला’ नावाचे घर जाळण्यासाठी उठला आहे। आणि हा पाहा सहस्रनेत्र बलवान इंद्र, कामदेवासह आला आहे।
Verse 26
कामस्य कारणात्कस्मात्पूर्ववृत्तं न विंदति । अहल्यायाः प्रसंगेन मेषोपस्थो व्यजायत
कामाच्या कारणाने माणूस पूर्वीचे वृत्तांत का ओळखत नाही? अहल्येच्या प्रसंगामुळे (इंद्राला) मेंढ्याचा उपस्थ उत्पन्न झाला.
Verse 27
पौरुषं हि मुनेर्दृष्ट्वा सत्याश्चैव प्रधषर्णात् । नष्टः कामस्य दोषेण सुरराट्तत्र संस्थितः
मुनीचे आत्मसंयमयुक्त पौरुष आणि सत्येचा दृढ प्रतिकार पाहून, कामदोषाने पराभूत देवांचा राजा इंद्र तेथेच थांबला.
Verse 28
भुक्तवान्दारुणं शापं दुःखेन महतान्वितः । कृकलस्य प्रियामेनां सुकलां पुण्यचारिणीम्
भयंकर शाप भोगून आणि महान दुःखाने व्याकुळ होऊन, तो कृकलाची प्रिया—पुण्यचारिणी सुकला—हिच्या जवळ गेला.
Verse 29
एष हंतुं सहस्राक्ष उद्यतः कामसंयुतः । यथा चेंद्रेण नायाति काम एष तथा कुरु
हे सहस्राक्ष! हा कामाने युक्त होऊन मारण्यासाठी उद्यत आहे. असे कर की इंद्राला हा कामवेग स्पर्शही करू नये.
Verse 30
धर्मराज महाप्राज्ञ भवान्मतिमतां वरः । धर्मराज उवाच । ऊनं तेजः करिष्यामि कामस्य मरणं तथा
हे धर्मराज, महाप्राज्ञ! आपण बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ आहात. धर्मराज म्हणाले—मी त्याचे तेज कमी करीन आणि तसेच कामदेवाचा मरणही घडवीन.
Verse 31
एकोपायो मया दृष्टस्तमिहैव प्रपश्यतु । प्रज्ञा चैषा महाप्राज्ञा शकुनीरूपचारिणी
मला एक उपाय दिसला आहे; तो इथेच त्याचा विचार करो. हीच प्रज्ञा—महाबुद्धिमती—पक्ष्याच्या रूपाने संचार करते.
Verse 32
भर्तुरागमनं पुण्यं शब्देनाख्यातु खे यतः । शकुनस्य प्रभावेण भर्तुश्चागमनेन च
आकाशातील पक्ष्याने आपल्या शब्दाने पतीच्या पुण्य आगमनाची वार्ता सांगितली; पक्ष्याच्या प्रभावाने आणि पतीच्या आगमनानेही.
Verse 33
दुष्टैर्नष्टा न भूयेत स्वस्थचित्ता न संशयः । प्रज्ञा संप्रेषिता तेन गता सा सुकलागृहम्
दुष्टांमुळे ती पुन्हा नष्ट होणार नाही—यात संशय नाही; तिचे चित्त आता स्वस्थ आहे. त्याने पाठवलेली प्रज्ञा सुकलेच्या घरी गेली.
Verse 34
प्रकुर्वती महच्छब्दं दृष्टदेवेव सा बभौ । पूजिता मानिता प्रज्ञा धूपदीपादिभिस्तदा
ती मोठा शब्द करीत अशी भासली जणू देवदर्शन झाले आहे. तेव्हा प्रज्ञेचा धूप-दीप इत्यादींनी पूजन व मान करण्यात आला.
Verse 35
ब्राह्मणं सुकलापृच्छत्किमेषा च वदेन्मम । ब्राह्मण उवाच । भर्तुश्चागमनं ब्रूते तवैव सुभगे स्थिरा
सुकलाने ब्राह्मणास विचारले—“ही मला काय सांगते?” ब्राह्मण म्हणाले—“ती सांगते की तुझ्या पतीचे आगमन होईल; हे सुभगे, तू धैर्याने स्थिर राहा।”
Verse 36
दिनसप्तकमध्ये स आगमिष्यति नान्यथा
सात दिवसांच्या आत तो नक्कीच येईल; याव्यतिरिक्त अन्यथा होणार नाही।
Verse 37
इत्येवमाकर्ण्यसुमंगलं वचः प्रहर्षयुक्ता सहसा बभूव । धर्मज्ञमेकं सगुणं हि कांतं शकुनात्प्रदिष्टं हि समागतं तम्
अशी सुमंगल वाणी ऐकून ती क्षणात हर्षाने भरून गेली। धर्म जाणणारा, गुणसमृद्ध, अद्वितीय कांत—शकुनपक्ष्याने जसा संकेत दिला होता—तोच आला आहे, असे तिला वाटले।