Adhyaya 28

Verse 1

ऋषय ऊचुः । विस्तरेण समाख्याहि जन्म तस्य महात्मनः । पृथोश्चैव महाभाग श्रोतुकामा वयं पुनः

ऋषी म्हणाले—हे महाभाग! त्या महात्म्याचा जन्म विस्ताराने सांग, आणि पृथूचाही; आम्हाला ते पुन्हा ऐकायचे आहे.

Verse 2

राज्ञा तेन यथा दुग्धा इयं धात्री महात्मना । पुनर्देवैश्च पितृभिर्मुनिभस्तत्त्ववेदिभिः

जसा त्या महात्मा राजाने या धात्री (पृथ्वी)ला पूर्वी दुहिले, तसाच देव, पितर आणि तत्त्वज्ञ मुनी यांनीही तिला पुन्हा दुहिले.

Verse 3

यथा दैत्यैश्च नागैश्च यथा यक्षैर्यथा द्रुमैः । शैलैश्चैव पिशाचैश्च गंधर्वैः पुण्यकर्मभिः

जसे दैत्य व नाग, तसेच यक्ष व वृक्ष; तसेच शैल, पिशाच आणि पुण्यकर्म करणारे गंधर्व यांनीही (पृथ्वी) दुहिली.

Verse 4

ब्राह्मणैश्च तथा सिद्धै राक्षसैर्भीमविक्रमैः । पूर्वमेव यथा दुग्धा अन्यैश्च सुमहात्मभिः

ही (पृथ्वी) पूर्वीच ब्राह्मण व सिद्ध, भयंकर पराक्रमी राक्षस, तसेच इतर सुमहात्मे यांनीही दुहिली होती.

Verse 5

तेषामेव हि सर्वेषां विशेषं पात्रधारणम् । क्षीरस्यापि विधिं ब्रूहि विशेषं च महामते

त्या सर्वांच्या पात्रधारणाचे विशेष भेद विस्ताराने सांगा. तसेच, हे महामते, दुधाविषयीची विधी आणि तिचे विशेष नियमही कथन करा.

Verse 6

वेनस्यापि नृपस्यैव पाणिरेव महात्मनः । ऋषिभिर्मथितः पूर्वं स कस्मादिह कारणात्

महात्मा राजा वेन याचा हातही पूर्वी ऋषींनी मथिला होता—ते येथे कोणत्या कारणामुळे घडले?

Verse 7

क्रुद्धश्चैव महापुण्यैः सूतपुत्र वदस्व नः । विचित्रेयं कथा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी

हे सूतपुत्रा, आम्ही क्रुद्ध असलो तरी तुझ्या महापुण्याने आम्हाला सांग. ही विचित्र, पवित्र कथा सर्व पापांचा नाश करणारी आहे.

Verse 8

श्रोतुकामा महाभाग तृप्तिर्नैव प्रजायते । सूत उवाच । वैन्यस्य हि पृथोश्चैव तस्य विस्तरमेव च

हे महाभाग, ऐकण्याची इच्छा असूनही तृप्ती होत नाही. सूत म्हणाले—वेनपुत्र पृथूची आणि त्याची संपूर्ण कथा मी विस्ताराने सांगतो.

Verse 9

जन्मवीर्यं तथा क्षेत्रं पौरुषं द्विजसत्तमाः । प्रवक्ष्यामि यथा सर्वं चरित्रं तस्य धीमतः

हे द्विजसत्तमांनो, त्या धीमान पुरुषाचे जन्म, वीर्य, राज्य-क्षेत्र, पौरुष आणि त्याचे संपूर्ण चरित्र मी यथार्थपणे सांगीन.

Verse 10

शुश्रूषध्वं महाभागा मामेवं द्विजसत्तमाः । अभक्ताय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च

हे महाभाग द्विजश्रेष्ठांनो, माझे वचन यथाविधी लक्ष देऊन ऐका। भक्तिहीन, अश्रद्धाळू व कपटी जनांस हे सांगू नये।

Verse 11

सुमूर्खाय सुमोहाय कुशिष्याय तथैव च । श्रद्धाहीनाय कूटाय सर्वनाशाय मा द्विजाः

हे द्विजांनो, अतिमूर्ख, मोहग्रस्त, कुदिशिष्य, श्रद्धाहीन, कुटील व सर्वनाशाकडे झुकलेल्या व्यक्तीस हे देऊ नका.

Verse 12

अन्यथा पठते यो हि निरयं च प्रयाति हि । भवंतो भावसंयुक्ताः सत्यधर्मपरायणाः

जो याचा अन्यथा, म्हणजे चुकीच्या रीतीने पाठ करतो, तो निश्चयच नरकास जातो. परंतु तुम्ही भावयुक्त असून सत्य-धर्मात परायण आहात.

Verse 13

भवतामग्रतः सर्वं चरित्रं पापनाशनम् । संप्रवक्ष्याम्यशेषेण शृणुध्वं द्विजसत्तमाः

हे द्विजश्रेष्ठांनो, तुमच्या समोर पापनाशक हे सर्व चरित्र मी आता पूर्णपणे सांगतो; लक्ष देऊन ऐका.

Verse 14

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदैश्च संमितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो, आता मी ते रहस्योपदेश सांगतो, जो स्वर्गप्रद, यशदायक, आयुष्यवर्धक, मंगलमय, वेदसम्मत आणि ऋषींनी कथित आहे.

Verse 15

यश्चैनं कीर्तयेन्नित्यं पृथोर्वैन्यस्य विस्तरम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा न स शोचेत्कृताकृतम्

जो ब्राह्मणांना नमस्कार करून नित्य वेनपुत्र पृथूचे हे विस्तृत चरित्र कीर्तन करतो, तो कृत-अकृत कर्मांविषयी शोक करीत नाही.

Verse 16

सप्तजन्मार्जितं पापं श्रुतमात्रेण नश्यति । ब्राह्मणो वेदविद्वांश्च क्षत्रियो विजयी भवेत्

सात जन्मांत साचलेले पाप केवळ श्रवणमात्राने नष्ट होते. ब्राह्मण वेदविद्वान होतो आणि क्षत्रिय विजयी होतो.

Verse 17

वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् । एवं फलं समाप्नोति पठनाच्छ्रवणादपि

वैश्य धनसमृद्ध होतो आणि शूद्र सुख प्राप्त करतो. अशा रीतीने वाचनानेही व श्रवणानेही हे फळ मिळते.

Verse 18

पृथोर्जन्मचरित्रं च पवित्रं पापनाशनम् । धर्मगोप्ता महाप्राज्ञो वेदशास्त्रार्थकोविदः

पृथूच्या जन्म व चरित्राचे हे वर्णन पवित्र व पापनाशक आहे. तो धर्मरक्षक, महाप्राज्ञ आणि वेद-शास्त्रार्थात निपुण होता.

Verse 19

अत्रिवंशसमुत्पन्नः पूर्वमत्रिसमः प्रभुः । स्रष्टा सर्वस्य धर्मस्य अंगो नाम प्रजापतिः

अत्रिवंशात उत्पन्न, पूर्वी अत्रिसमान प्रभु—‘अंग’ नावाचा प्रजापती—समस्त धर्माचा स्रष्टा व प्रतिष्ठापक होता.

Verse 20

य आसीत्तस्य पुत्रो वै वेनो नाम प्रजापतिः । धर्ममेवं परित्यज्य सर्वदैव प्रवर्तते

त्याचा पुत्र वेन नावाचा प्रजापती होता; असा धर्म सोडून तो नेहमीच धर्मविरोधीच वागत असे।

Verse 21

मृत्योः कन्या महाभागा सुनीथा नाम नामतः । तां तु अंगो महाभागः सुनीथामुपयेमिवान्

मृत्यूची सुनीथा नावाची एक महाभाग्यवती कन्या होती; महाभाग अङ्गाने त्या सुनीथेला पत्नी म्हणून स्वीकारले।

Verse 22

तस्यामुत्पादयामास वेनं धर्मप्रणाशनम् । मातामहस्य दोषेण वेनः कालात्मजात्मजः

तिच्यापासून त्याने धर्मनाशक वेनाला उत्पन्न केले; मातामहाच्या दोषामुळे वेन हा काळाच्या पुत्राचा नातू ठरला।

Verse 23

निजधर्मं परित्यज्य अधर्मनिरतोभवत् । कामाल्लोभान्महामोहात्पापमेव समाचरत्

स्वधर्म सोडून तो अधर्मात आसक्त झाला; काम, लोभ आणि महामोहामुळे तो फक्त पापच आचरत राहिला।

Verse 24

वेदाचारमयं धर्मं परित्यज्य नराधिपः । अन्ववर्तत पापेन मदमत्सरमोहितः

वेदाचारमय धर्म सोडून तो नराधिप पापाच्या मार्गाने चालू लागला; मद, मत्सर आणि मोहाने तो भ्रमित झाला होता।

Verse 25

वेदाध्यायं विना लोके प्रावर्तंत तदा जनाः । निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास्तस्मिन्प्रजापतौ

तेव्हा जगात लोक वेदाध्ययनाविना वागू लागले; त्या प्रजापतीच्या काळात प्रजा स्वाध्यायरहित व ‘वषट्’काराविना झाली।

Verse 26

प्रवृत्तं न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः । इत्युवाच स दुष्टात्मा ब्राह्मणान्प्रति नित्यशः

“यज्ञांत विधिपूर्वक अर्पिलेला सोम देवता पित नाहीत,” असे तो दुष्टबुद्धी पुरुष ब्राह्मणांना नित्य पुन्हा पुन्हा सांगत असे।

Verse 27

नाध्येतव्यं न होतव्यं न देयं दानमेव च । न यष्टव्यं न होतव्यमिति तस्य प्रजापतेः

“अध्ययन करू नये, होम करू नये; दान देऊ नये—भेटही देऊ नये. यज्ञ करू नये, आहुतीही देऊ नये”—हा त्या प्रजापतीचा नियम होता।

Verse 28

आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते । अहमिज्यश्च यष्टा च यज्ञश्चेति पुनः पुनः

विनाश जवळ येताच ही क्रूर प्रतिज्ञा पुन्हा पुन्हा उद्भवली—“मीच पूज्य, मीच यजमान, आणि मीच यज्ञ आहे।”

Verse 29

मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि । इत्यब्रवीत्सदा वेनो ह्यहं विष्णुः सनातनः

“यज्ञ माझ्यासाठीच करावेत आणि आहुतीही माझ्यातच द्यावी,” असे वेन नेहमी म्हणे—“कारण मीच सनातन विष्णू आहे।”

Verse 30

अहं ब्रह्मा अहं रुद्रो मित्र इंद्रः सदागतिः । अहमेव प्रभोक्ता च हव्यं कव्यं न संशयः

मीच ब्रह्मा, मीच रुद्र; मीच मित्र व इंद्र, सदा शरण देणारा। मीच प्रभु-भोक्ता आहे—देवांचे हव्य आणि पितरांचे कव्य—यात संशय नाही।

Verse 31

अथ ते मुनयः क्रुद्धा वेनं प्रति महाबलाः । ऊचुस्ते संगताः सर्वे राजानं पापचेतनम्

मग ते महाबलवान मुनी क्रुद्ध होऊन एकत्र जमले आणि पापबुद्धी राजा वेनाला उद्देशून बोलले।

Verse 32

ऋषय ऊचुः । राजा हि पृथिवीनाथः प्रजां पालयते सदा । धर्ममूर्तिः स राजेंद्र तस्माद्धर्मं हि रक्षयेत्

ऋषी म्हणाले—राजा हा पृथ्वीचा नाथ असून तो सदैव प्रजेचे पालन करतो. हे राजेंद्र, तो धर्ममूर्ती आहे; म्हणून त्याने निश्चयाने धर्माचे रक्षण करावे.

Verse 33

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामो यज्ञे द्वादशवार्षिकीम् । अधर्मं कुरु मा यागे नैष धर्मः सतां गतिः

आम्ही बारा वर्षांच्या यज्ञाची दीक्षा घेण्यास प्रविष्ट होत आहोत. यागात अधर्म करू नकोस; हा न धर्म आहे, न सत्पुरुषांचा मार्ग.

Verse 34

कुरु धर्मं महाराज सत्यं पुण्यं समाचर । प्रजाहं पालयिष्यामि इति ते समयः कृतः

हे महाराज, धर्म कर; सत्याचे पालन कर आणि पुण्यकर्म आचर. कारण तू असा करार केला आहेस—‘मी प्रजेचे पालन करीन.’

Verse 35

तांस्तथाब्रुवतः सर्वान्महर्षीनब्रवीत्तदा । वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिरिममर्थमनर्थकम्

त्या सर्व महर्षींनी तसे बोलताच, दुर्बुद्धी वेन हसला आणि तेव्हा त्याने निरर्थक व अनर्थकारी असे वचन उच्चारले।

Verse 36

वेन उवाच । स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया । श्रुतवीर्यतपः सत्ये मया वा कः समो भुवि

वेन म्हणाला—धर्माचा स्रष्टा माझ्यावाचून दुसरा कोण आहे? मी कोणाचे ऐकावे? कीर्ती, पराक्रम, तप आणि सत्य यात पृथ्वीवर माझ्यासमान कोण आहे?

Verse 37

प्रभवं सर्वभूतानां धर्माणां च विशेषतः । संमूढा न विदुर्नूनं भवंतो मां विचेतसः

मी सर्व भूतांचा उगम आहे आणि विशेषतः सर्व धर्मांचाही। पण तुम्ही मोहग्रस्त व अविवेकी होऊन नक्कीच मला ओळखत नाही।

Verse 38

इच्छन्दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलैस्तथा । द्यां भुवं चैव रुंधेयं नात्र कार्या विचारणा

मी इच्छिल्यास पृथ्वी जाळून टाकीन आणि जलांनी तिला प्लावितही करीन। स्वर्ग व अंतरिक्षही रोखीन—यात विचार करण्याचे कारण नाही।

Verse 39

यदा न शक्यते मोहादवलेपाच्च पार्थिव । अपनेतुं तदा वेनं ततः क्रुद्धा महर्षयः

हे राजन्, मोह व गर्वामुळे जेव्हा वेनला त्याच्या मार्गापासून परावृत्त करणे शक्य झाले नाही, तेव्हा महर्षी क्रुद्ध झाले।

Verse 40

विस्फुरंतं तदा वेनं बलाद्गृह्य ततो रुषा । वेनस्य तस्य सव्योरुं ममंथुर्जातमन्यवः

तेव्हा तडफडणाऱ्या वेनाला बलाने धरून, क्रोधाने उद्विग्न झालेले ते महात्मे वेनाची डावी जांघ मथू लागले।

Verse 41

कृष्णांजनचयोपेतमतिह्रस्वं विलक्षणम् । दीर्घास्यं च विरूपाक्षं नीलकंचुकवर्चसम्

तो दाट काळ्या अंजनाने माखलेला, अतिशय ठेंगणा व विलक्षण; लांब चेहरा, विद्रूप डोळे आणि निळ्या कंचुकासारख्या आवरणाने तेजस्वी दिसत होता।

Verse 42

लंबोदरं व्यूढकर्णमतिभीतं दुरोदरम् । ददृशुस्ते महात्मानो निषीदेत्यब्रुवंस्ततः

त्यांनी त्याला पाहिले—लंबोदर, पसरलेले कान, अतिभयभीत आणि कृश उदर; मग त्या महात्म्यांनी त्याला म्हटले, “बस.”

Verse 43

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा निषसाद भयातुरः । पर्वतेषु वनेष्वेव तस्य वंशः प्रतिष्ठितः

त्यांचे वचन ऐकून तो भयाने व्याकुळ होऊन बसला. त्याचा वंश केवळ पर्वतांमध्ये व वनांतच स्थिरावला.

Verse 44

निषादाश्च किराताश्च भिल्लानाहलकास्तथा । भ्रमराश्च पुलिंदाश्च ये चान्ये म्लेच्छजातयः

निषाद, किरात, भिल्ल आणि आहलका; तसेच भ्रमर व पुलिंद—आणि इतर जे म्लेच्छजाती म्हणून ओळखले जातात.

Verse 45

पापाचारास्तु ते सर्वे तस्मादंगात्प्रजज्ञिरे । अथ ते ऋषयः सर्वे प्रसन्नमनसस्ततः

ते सर्व पापाचारी त्या अंगापासून उत्पन्न झाले. तेव्हा सर्व ऋषी प्रसन्नचित्त झाले.

Verse 46

गतकल्मषमेवं तं जातं वेनं नृपोत्तमम् । ममंथुर्दक्षिणं पाणिं तस्यैव च महात्मनः

अशा रीतीने कल्मषरहित वेन हा श्रेष्ठ नृप जन्मला. मग त्या महात्म्याचा उजवा हात ऋषींनी मथला.

Verse 47

मथिते तस्य पाणौ तु संजातं स्वेदमेव हि । पुनर्ममंथुस्ते विप्रा दक्षिणं पाणिमेव च

त्याचा हात मथला जात असता त्याच्या तळहातात खरोखर घाम आला. मग त्या विप्रांनी पुन्हा त्याच उजव्या हाताचे मंथन केले.

Verse 48

सुकरात्पुरुषो जज्ञे द्वादशादित्यसन्निभः । तप्तकांचनवर्णांगो दिव्यमाल्यांबरावृतः

सुकरापासून एक पुरुष जन्मला, जो द्वादश आदित्यांसारखा तेजस्वी होता. त्याचे अंग तप्त सुवर्णवर्णाचे होते आणि तो दिव्य माळा-वस्त्रांनी आच्छादित होता.

Verse 49

दिव्याभरणशोभांगो दिव्यगंधानुलेपनः । मुकुटेनार्कवर्णेन कुंडलाभ्यां विराजते

त्याचे अंग दिव्य आभरणांनी शोभत होते आणि तो दिव्य सुगंधी अनुलेपनाने सुशोभित होता. सूर्यवर्ण मुकुट व युगल कुंडलांनी तो विराजमान होता.

Verse 50

महाकायो महाबाहू रूपेणाप्रतिमो भुवि । खड्गबाणधरो धन्वी कवची च महाप्रभुः

तो महाकाय, महाबाहू आणि पृथ्वीवर रूपाने अनुपम होता। खड्ग व बाण धारण करणारा, धनुर्धर, कवचधारी असा तो महाप्रभू होता।

Verse 51

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वालंकारभूषणः । तेजसा रूपभावेन सुवर्णैश्च महामतिः

तो सर्व शुभलक्षणांनी संपन्न, सर्व अलंकारांनी भूषित होता। तेज, रूपलावण्य आणि सुवर्णवैभव यांमुळे तो महामती भासत होता।

Verse 52

दिवि इंद्रो यथा भाति भुवि वेनात्मजस्तथा । तस्मिञ्जाते महाभागे देवाश्च ऋषयोमलाः

जसा स्वर्गात इंद्र शोभतो, तसा पृथ्वीवर वेनाचा पुत्र शोभला। त्या महाभाग्यवानाच्या जन्माने देव आणि निर्मळ ऋषी (आनंदित झाले)।

Verse 53

उत्सवं चक्रिरे सर्वे वेनस्य तनयं प्रति । दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षादग्निरिवोज्ज्वलः

वेनाच्या पुत्रासाठी सर्वांनी उत्सव केला। तो स्वतःच्या तेजाने दीप्त, जणू साक्षात् अग्नीसारखा उज्ज्वल भासला।

Verse 54

आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महावरम् । शरान्दिव्यांश्च रक्षार्थे कवचं च महाप्रभम्

प्रथम त्याने ‘आजगव’ नावाचे महाबलवान धनुष्य घेतले। रक्षणार्थ दिव्य बाण आणि महाप्रभूसमान तेजस्वी कवचही त्याने धारण केले।

Verse 55

जाते सति महाभागे पृथौ वीरे महात्मनि । संप्रह्रष्टानि भूतानि समस्तानि द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तमा! महाभाग, वीर, महात्मा पृथूचा जन्म होताच सर्व प्राणी अत्यंत आनंदित झाले।

Verse 56

सर्वतीर्थानि तोयानि पुण्यानि विविधानि च । तस्याभिषेके विप्रेंद्राः सर्व एव प्रतस्थिरे

त्याच्या अभिषेकासाठी, हे विप्रेंद्रांनो! सर्व तीर्थांचे पवित्र जल व नानाविध पुण्य तोय सर्व श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी एकत्र करून आणले।

Verse 57

पितामहाद्या देवास्तु भूतानि विविधानि च । स्थावराणि चराण्येव अभ्यषिंचन्नराधिपम्

तेव्हा पितामह (ब्रह्मा) आदि देव आणि नानाविध भूत—स्थावर व चर—सर्वांनी त्या नराधिपाचा अभिषेक केला।

Verse 58

महावीरं प्रजापालं पृथुमेव द्विजोत्तम । पृथुर्वैन्यो राजराज्ये अभिगम्य चराचरैः

हे द्विजोत्तमा! महावीर व प्रजापालक असा केवळ पृथूच होता. पृथु वैन्य राजराज्याला प्राप्त होताच चराचर सर्व प्राणी त्याला वंदन करण्यास आले।

Verse 59

देवैर्विप्रैस्तथा सर्वैरभिषिक्तो महामनाः । राज्ञां समधिराज्ये वै पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्

तेव्हा महामना, प्रतापवान पृथु वैन्याचा देव, ब्राह्मण तसेच सर्वांनी अभिषेक केला आणि तो राजांमध्ये परमाधिराजपदी प्रतिष्ठित झाला।

Verse 60

तस्य पित्रा प्रजाः सर्वाः कदा नैवानुरंजिताः । तेनानुरंजिताः सर्वा मुमुदिरे सुखेन वै

त्याच्या पित्यामुळे प्रजा कधीही खऱ्या अर्थाने संतुष्ट झाली नाही; परंतु त्याने संतुष्ट केल्यावर सर्व प्रजा निश्चयच सुखाने आनंदित झाली.

Verse 61

अनुरागात्तस्य वीरस्य नाम राजेत्यजायत । प्रयातस्य सुवीरस्य समुद्रस्य द्विजोत्तम

अनुरागामुळे त्या वीराचे नाव ‘राजा’ असे पडले. हे द्विजोत्तम! तो सुवीर निघाला तेव्हा तो समुद्राकडे गेला.

Verse 62

आपस्तस्तंभिरे सर्वा भयात्तस्य महात्मनः । दुर्गं मार्गं विलोप्यैव सुमार्गं पर्वता ददुः

त्या महात्म्याच्या भयाने सर्व पाणी स्तब्ध झाले; आणि पर्वतांनी दुर्गम मार्ग नाहीसा करून सुगम वाट दिली.

Verse 63

ध्वजभंगं न चक्रुस्ते गिरयः सर्व एव ते । अकृष्टपच्या पृथिवी सर्वत्र कामधेनवः

त्या सर्व पर्वतांनी ध्वजभंग केला नाही. पृथ्वी नांगरट न करताही पीक देई, आणि सर्वत्र कामधेनू गायी होत्या.

Verse 64

पर्जन्यः कामवर्षी च वेदयज्ञान्महोत्सवान् । कुर्वंति ब्राह्मणाः सर्वे क्षत्रियाश्च तथा परे

पर्जन्यदेव इच्छेप्रमाणे वर्षा करणारा झाला; आणि सर्व ब्राह्मण, क्षत्रिय तसेच इतर लोक वेदविहित यज्ञांचे महोत्सव करीत आहेत.

Verse 65

सर्वकामफला वृक्षास्तस्मिञ्छासति पार्थिवे । न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम्

त्या पार्थिवाच्या राज्यकाळात वृक्ष सर्वकामना-फल देऊ लागले। तेव्हा न दुर्भिक्ष, न व्याधी, आणि नृणांमध्ये अकाली मृत्यूही नव्हता।

Verse 66

सर्वे सुखेन जीवंति लोका धर्मपरायणाः । तस्मिञ्छासति दुर्धर्षे राजराजे महात्मनि

त्या दुर्धर्ष, महात्मा राजराजाच्या शासनात धर्मपरायण सर्व लोक सुखाने जीवन जगत होते।

Verse 67

एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञे पैतामहे शुभे । सूत सूत्यां समुत्पन्नः सौम्येहनि महात्मनि

त्याच काळी शुभ पैतामह यज्ञात, सौम्य व पवित्र दिवशी, सूताच्या पत्नीपासून एक महात्मा पुत्र जन्मला।

Verse 68

तस्मिन्नेव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञोऽथ मागधः । पृथोःस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः

त्याच महायज्ञात प्राज्ञ मागधही जन्मला। राजा पृथूची स्तुती करण्यासाठी त्या दोघांना तेथे महर्षींनी बोलावले।

Verse 69

सूतस्य लक्षणं वक्ष्ये महापुण्यं द्विजोत्तमाः । शिखासूत्रेण संयुक्तो वेदाध्ययनतत्परः

हे द्विजोत्तमांनो, सूताचे महापुण्य लक्षण सांगतो—तो शिखा व यज्ञोपवीतधारी असून वेदाध्ययनात सदैव तत्पर असतो।

Verse 70

सर्वशास्त्रार्थवेत्तासावग्निहोत्रमुपासते । दानाध्ययनसंपन्नो ब्रह्माचारपरायणः

तो सर्व शास्त्रार्थ जाणणारा असून विधिपूर्वक अग्निहोत्राचे उपासन करतो। दान व स्वाध्यायाने संपन्न होऊन ब्रह्मचर्यधर्मात परायण राहतो।

Verse 71

देवानां ब्राह्मणानां च पूजनाभिरतः सदा । याचकस्तावकैः पुण्यैर्वेदमंत्रैर्यजेत्किल

देव व ब्राह्मण यांच्या पूजेत जो सदैव रत असतो, तो याचक आपल्या पुण्यकर्मांनी व वैदिक मंत्रांनी निश्चयच यज्ञ करावा।

Verse 72

ब्रह्माचारपरो नित्यं संबंधं ब्राह्मणैः सह । एवं स मागधो जज्ञे वेदाध्ययनवर्जितः

तो नित्य ब्रह्मचर्यपरायण व ब्राह्मणांच्या संगतीत राहणारा होता; तरीही तो मागध वेदाध्ययनापासून वंचित असा जन्मला।

Verse 73

बंदिनश्चारणाः सर्वे ब्रह्माचारविवर्जिताः । ज्ञेयास्ते च महाभागाः स्तावकाः प्रभवंति ते

सर्व बंदी व चारण हे ब्रह्मचर्यव्रतापासून रहित असतात; हे महाभाग, जाणावे की ते केवळ स्तुती करणारे स्तावक म्हणूनच उत्पन्न होतात।

Verse 74

स्तवनार्थमुभौ सृष्टौ निपुणौ सूतमागधौ । तावूचुरृषयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः

स्तवनासाठी दोन निपुण—सूत व मागध—सृष्टीत निर्माण झाले. तेव्हा सर्व ऋषींनी त्यांना म्हटले—“या पार्थिव राजाची स्तुती करा।”

Verse 75

कर्मैतदनुरूपं च यादृशोयं नराधिपः । तावूचतुस्तदा सर्वांस्तानृषीन्बंदिमागधौ

हे फळ कर्मानुरूपच आहे आणि हा नराधिप जसा आहे तसाच त्याला शोभते। तेव्हा सूत व मागध यांनी त्या सर्व ऋषींना संबोधिले।

Verse 76

आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः । न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः

आम्ही आपल्या कर्मांनी देव व ऋषींना प्रसन्न करू. पण हे विद्वन्, याचे कर्म तसे नाही; तसेच त्याची लक्षणे व कीर्तीही तशी नाहीत.

Verse 77

कर्मणा येन कुर्यावः स्तोत्रमस्य महात्मनः । जानीवस्तन्न विप्रेंद्रा अविज्ञातगुणस्य हि

या महात्म्याचे स्तोत्र आम्ही कोणत्या कर्माने वा उपायाने रचावे? हे विप्रश्रेष्ठांनो, आम्हाला ते माहीत नाही; कारण त्याचे गुण अद्याप अज्ञात आहेत.

Verse 78

भविष्यैस्तैर्गुणैः पुण्यैः स्तोतव्योयं नरोत्तमः । कृतवान्यानि कर्माणि पृथुरेव महायशाः

हा नरोत्तम भविष्यकाळातील पुण्य व सद्गुणांमुळे स्तुत्य आहे—जसा महायशस्वी पृथु राजा आपल्या कृतकर्मांमुळे प्रशंसित होतो.

Verse 79

ऊचुस्ते मुनयः सर्वे गुणान्दिव्यान्महात्मनः । सत्यवाञ्ज्ञानसंपन्नो बुद्धिमान्ख्यातविक्रमः

तेव्हा त्या सर्व मुनींनी त्या महात्म्याचे दिव्य गुण सांगितले—तो सत्यवचनी, ज्ञानसंपन्न, बुद्धिमान आणि पराक्रमाने ख्यात आहे.

Verse 80

सदा शूरो गुणग्राही पुण्यवांस्त्यागवान्गुणी । धार्मिकः सत्यवादी च यज्ञानां याजकोत्तमः

तो सदैव शूर, गुणग्राही, पुण्यवान, त्यागी व सद्गुणी आहे। तो धर्मात्मा, सत्यवादी आणि यज्ञांचा उत्तम याजक आहे।

Verse 81

प्रियवाक्सत्यवादी च धान्यवान्धनवान्गुणी । गुणज्ञः सगुणग्राही धर्मज्ञः सत्यवत्सलः

तो प्रिय वचन बोलणारा व सत्यवादी आहे; धान्यवान, धनवान आणि गुणी आहे। तो गुणज्ञ, सद्गुणग्राही, धर्मज्ञ व सत्यवत्सल आहे।

Verse 82

सर्वगः सर्ववेत्ता च ब्रह्मण्यो वेदवित्सुधीः । प्रज्ञावान्सुस्वरश्चैव वेदवेदांगपारगः

तो सर्वत्रगामी व सर्वज्ञ आहे; ब्रह्मनिष्ठ, वेदज्ञ व अतिशय बुद्धिमान आहे। तो प्रज्ञावान, मधुरस्वरी आणि वेद-वेदांगांत पारंगत आहे।

Verse 83

धाता गोप्ता प्रजानां स विजयी समरांगणे । राजसूयादिकानां तु यज्ञानां राजसत्तमः

तो प्रजांचा धाता (पालक) व गोप्ता (रक्षक) आहे; रणांगणात विजयी आहे। राजसूयादी यज्ञ करण्यास योग्य, तो राजांमध्ये श्रेष्ठ आहे।

Verse 84

आहर्ता भूतले चैकः सर्वधर्मसमन्वितः । एते गुणा अस्य चांगे भविष्यंति महात्मनः

पृथ्वीवर तो एक अद्वितीय नेता असेल, जो सर्व धर्मगुणांनी युक्त असेल। त्या महात्म्याच्या अंगांगात हे गुण प्रकट होतील।

Verse 85

ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु कुर्वाणौ सूतमागधौ । गुणैश्चैव भविष्यैश्च स्तोत्रं तस्य महात्मनः

ऋषींनी नियुक्त केलेले ते दोघे—सूत व मागध—त्या महात्म्याचे स्तोत्र रचत होते; त्याच्या गुणांनी आणि पुढे होणाऱ्या महान कृत्यांनी त्याची स्तुती करीत होते।

Verse 86

तदा प्रभृति वै लोकास्तवैस्तुष्टा महामते । पुरतश्च भविष्यंति दातारः स्तावनैर्गुणैः

त्या वेळेपासून, हे महामते, तुझ्या स्तोत्रांनी संतुष्ट झालेले लोक तुझ्या समोर येतील; गुणस्तवनाने प्रेरित होऊन ते दाते होतील।

Verse 87

ततः प्रभृति लोकेस्मिन्स्तवेषु द्विजसत्तमाः । आशीर्वादाः प्रयुज्यंते तेषां द्रविणमुत्तमम्

त्या वेळेपासून, हे द्विजश्रेष्ठ, या लोकी स्तवांमध्ये आशीर्वाद-वचने वापरली जाऊ लागली; आणि जे ते उच्चारतात त्यांच्यासाठी तो आशीर्वादच उत्तम धन ठरतो।

Verse 88

सूताय मागधायैव बंदिने च महोदयम् । चारणाय ततः प्रादात्तैलंगं देशमुत्तमम्

मग त्याने सूत, मागध आणि वंदी (भाट) यांना समृद्ध महोदय प्रदेश दिला; आणि चारणाला उत्तम तैलंग देश (तेलिंग) प्रदान केला।

Verse 89

पृथुः प्रसादाद्धर्मात्मा हैहयं देशमेव च । रेवातीरे पुरं कृत्वा स्वनाम्ना नृपनंदनः

धर्मात्मा पृथूने प्रसादाने हैहय देशही दिला; आणि नृपनंदनाने रेवा तीरावर नगर वसवून त्याला आपल्या नावाने नामांकित केले।

Verse 90

ब्राह्मणेभ्यो द्विजश्रेष्ठ यजन्दाता पृथुः पुरा । सर्वज्ञं सर्वदातारं धर्मवीर्यं नरोत्तमम्

हे द्विजश्रेष्ठ! प्राचीन काळी यज्ञ करत दान देणारा राजा पृथु ब्राह्मणांचा यथोचित सत्कार करी—तो सर्वज्ञ, सर्वदाता, धर्मवीर्ययुक्त व नरोत्तम होता.

Verse 91

तं ददृशुः प्रजाः सर्वा मुनयश्च तपोमलाः । ऊचुः परस्परं पुण्या एष राजा महामतिः

सर्व प्रजांनी त्याला पाहिले आणि तपश्चर्येने पवित्र झालेले मुनीही त्याचे दर्शन घेऊ लागले। ते पुण्यात्मे परस्पर म्हणाले—“हा राजा महामती आहे.”

Verse 92

देवादीनां वृत्तिदाता अस्माकं च विशेषतः । प्रजानां पालकश्चैव वृत्तिदो हि भविष्यति

तो देवतादींचाही उपजीविकादाता होईल आणि विशेषतः आमचाही। तो प्रजांचा पालक होईल व खरोखरच अन्न-आजीविका देणारा ठरेल.

Verse 93

इयं धात्री महाप्राज्ञा उप्तं बीजं पुरा किल । जीवनार्थं प्रजाभिस्तु ग्रासयित्वा स्थिराभवत्

ही धात्री—महाप्राज्ञा पृथ्वी—असे म्हणतात की तिने कधी काळी पेरलेले बीज गिळून टाकले; आणि प्रजांच्या जीवनार्थ ती स्थिर व दृढ झाली.

Verse 94

ततः पृथुं द्विजश्रेष्ठ प्रजाः समभिदुद्रुवुः । विधत्स्वेति सुवृत्तिं नो मुनीनां वचनं तदा

तेव्हा, हे द्विजश्रेष्ठ, प्रजा पृथुकडे धावून गेल्या. त्या वेळी मुनींचे वचन असे होते—“आमच्यासाठी सुवृत्ती (सद्-उपजीविका व सुस्थित जीवन) व्यवस्था करा.”

Verse 95

ग्रासयित्वा तदान्नानि पृथ्वी जाता सुनिश्चला । भयं प्रजानां सुमहत्स दृष्ट्वा राजसत्तमः

अन्नधान्ये ग्रासली गेल्यावर पृथ्वी पूर्ण निश्चल झाली. प्रजांचे अतिशय मोठे भय पाहून तो राजसत्तम (राजा) प्रत्युत्तर देऊ लागला.

Verse 96

महर्षिवचनात्सोपि प्रगृह्य सशरं धनुः । अभ्यधावत वेगेन पृथ्वीं क्रुद्धो नराधिपः

महर्षींच्या वचनाने त्यानेही बाणासह धनुष्य उचलले. क्रुद्ध नराधिप वेगाने पृथ्वीच्या दिशेने धावला.

Verse 97

कौंजरं रूपमास्थाय भयात्तस्य तु मेदिनी । वनेषु दुर्गदेशेषु गुप्ता भूत्वा चचार सा

त्याच्या भयाने मेदिनी (पृथ्वी) हत्तीचे रूप धारण करून, वने व दुर्गम प्रदेशांत लपून फिरू लागली.

Verse 98

न पश्यति महाप्राज्ञः कुरूपं द्विजसत्तमाः । आचचक्षुर्महाप्राज्ञं कुंजरं रूपमास्थिता

हे द्विजसत्तम! महाप्राज्ञ लोक कुरूपता पाहत नाहीत. त्यांनी त्या महाप्राज्ञाला हत्तीचे रूप धारण केलेला पाहिले.

Verse 99

ततः कुंजररूपांतामभिदुद्राव पार्थिवः । ताड्यमाना च सा तेन निशितैर्मार्गणैस्ततः

मग राजा हत्ती-रूप धारण केलेल्या त्या (पृथ्वी)कडे धावून गेला. आणि ती त्याच्या तीक्ष्ण बाणांनी आघात होताच पुढे (प्रतिक्रिया) झाली.

Verse 100

हरिरूपं समास्थाय पलायनपराभवत् । हरेरूपं समास्थाय अभिदुद्राव पार्थिवः

हरिरूप धारण करून तो पळून जाण्याच्या वेगाने पराभूत झाला; आणि राजा देखील हरिरूप धारण करून त्याच्या पाठलागास धावला।

Verse 101

सोतिक्रुद्धो महाप्राज्ञो रोषारुणसुलोचनः । सुबाणैर्निशितैस्तीक्ष्णैराजघान स मेदिनीम्

अतिशय क्रुद्ध तो महाप्राज्ञ—रोषाने लाल झालेल्या सुंदर नेत्रांचा—तेव्हा तीक्ष्ण, धारदार बाणांनी मेदिनी (पृथ्वी)वर प्रहार करू लागला।

Verse 102

आकुलव्याकुला जाता बाणाघातहता तदा । माहिषं रूपमास्थाय पलायनपराभवत्

तेव्हा बाणांच्या आघाताने जखमी होऊन ती अत्यंत व्याकुळ झाली; आणि म्हशीचे रूप धारण करून पळून जाण्यातच तत्पर झाली।

Verse 103

अभ्यधावत वेगेन बाणपाणिर्धनुर्धरः । सा गौर्भूत्वा द्विजश्रेष्ठा स्वर्गमेव गता ध्रुवम्

बाण हातात घेऊन धनुर्धर वेगाने धावला; पण ती द्विजश्रेष्ठा गौ बनून निश्चयाने एकटीच स्वर्गास गेली।

Verse 104

ब्रह्मणः शरणं प्राप्ता विष्णोश्चैव महात्मनः । रुद्रादीनां च देवानां त्राणस्थानं न विंदति

ब्रह्मा, महात्मा विष्णू आणि रुद्रादी देव यांचे शरण घेतले तरीही (कधी) खरे त्राणस्थान, निश्चित आश्रय, मिळत नाही।

Verse 105

अलभंती भृशं त्राणं वैन्यमेवान्वविंदत । तस्य पार्श्वं पुनः प्राप्ता बाणघातसमाकुला

प्रबळ संरक्षण न मिळाल्याने ती वैन्य (पृथु) याच्याच आश्रयास गेली। बाणांच्या घावांनी व्याकुळ होऊन ती पुन्हा त्याच्या पार्श्वास येऊन पोहोचली।

Verse 106

बद्धांजलिपुटाभूत्वा तं पृथुं वाक्यमब्रवीत् । त्राहित्राहीति राजेंद्र सा राजानमभाषत

हात जोडून तिने राजा पृथुला म्हटले—“त्राहि, त्राहि; मला वाचवा!” हे राजेंद्र, अशा रीतीने तिने राजाला विनविले।

Verse 107

अहं धात्री महाभाग सर्वाधारा वसुंधरा । निहतायां मयि नृप निहतं लोकसप्तकम्

हे महाभाग! मी धात्री—सर्वांना धारण करणारी वसुंधरा, सर्वांचा आधार आहे. हे नृप, माझा नाश झाला तर सप्तलोकांचाही नाश होतो।

Verse 108

कृतांजलिपुटा भूत्वा पूज्या लोकैस्त्रिभिः सदा । उवाच चैनं राजानमवध्या स्त्री सदा नृप

हात जोडून, त्रिलोकीत सदैव पूज्य अशी ती (भूमी) राजाला म्हणाली—“हे नृप, स्त्री सदा अवध्य आहे; तिला इजा करू नये।”

Verse 109

स्त्रीणां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः । गवां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः

द्विजोत्तमांनी सांगितले आहे की स्त्रीवध महापाप आहे; तसेच गोवधही महापाप आहे—असे त्यांनी प्रतिपादन केले आहे।

Verse 110

मया विना महाराज कथं धारयसे प्रजाः । अहं यदास्थिरा राजंस्तदा लोकाश्चराचराः

हे महाराज! माझ्याविना तू प्रजांचे पालन कसे करशील? हे राजन्, मी जेव्हा अस्थिर होते तेव्हा चराचरांसह सर्व लोक अस्थिर होतात.

Verse 111

स्थिरत्वं यांति ते सर्वे स्थिरीभूता यदा ह्यहम् । मां विना तु इमे लोका विनश्येयुश्चराचराः

मी जेव्हा स्थिर होते तेव्हा हे सर्व स्थैर्य पावतात; पण माझ्याविना हे चराचर लोक नष्ट होतील.

Verse 112

ततः प्रजा विनश्येयुर्मम नाशे समागते । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना

माझा नाश झाला तर प्रजा नष्ट होईल. हे राजन्, माझ्याविना तू प्रजांना कसा धारण व रक्षण करशील?

Verse 113

मयि लोकाः स्थिरा राजन्मयेदं धार्यते जगत् । मद्विनाशे विनश्येयुः प्रजाः सर्वा न संशयः

हे राजन्, लोक माझ्यात स्थिर आहेत; माझ्याच बळावर हे जग धारण होते. माझा नाश झाला तर सर्व प्रजा नष्ट होईल—यात संशय नाही.

Verse 114

न मामर्हसि वै हंतुं श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल शृणु देव वचो मम

जर तू खरोखर श्रेय इच्छित असशील, तर मला मारणे तुला योग्य नाही. हे पृथ्वीपाल, प्रजांचा नाथ, हे देव! माझे वचन ऐक.

Verse 115

उपायैश्च महाभाग सुसिद्धिं यांत्युपक्रमाः । समालोक्य ह्युपायं त्वं प्रजा येन धरिष्यति

हे महाभाग! योग्य उपायांनीच सर्व उपक्रम पूर्ण सिद्धीस जातात. म्हणून प्रजेचे धारण-पालन ज्या उपायाने होईल तो नीट विचारून त्याच उपायाने प्रजेचे रक्षण कर.

Verse 116

मां हत्वा त्वं महाराज धारणे पालने सदा । पोषणे च महाप्राज्ञ मद्विना हि कथं नृप

हे महाराज! मला मारून तू नेहमी राज्याचे धारण, पालन आणि पोषण कसे करशील? हे महाप्राज्ञ नृप, माझ्याविना ते कसे शक्य होईल?

Verse 117

धरिष्यसि प्रजां चेमां कोपं यच्छ त्वमात्मनः । अन्नमयी भविष्यामि धरिष्यामि प्रजामिमाम्

तू ही या प्रजेचे धारण करशील—आपला क्रोध आवर. मी अन्नमयी (अन्नसमृद्ध) होईन आणि या प्रजेचे पालन करीन.

Verse 118

अहं नारी अवध्या च प्रायश्चित्ती भविष्यसि । अवध्यां तु स्त्रियं प्राहुस्तिर्यग्योनिगतामपि

मी स्त्री आहे, म्हणून अवध्य आहे; तुला प्रायश्चित्त करावे लागेल. स्त्री अवध्यच आहे असे म्हणतात—ती तिर्यक्-योनीत गेली तरीही.

Verse 119

विचार्यैवं महाराज न धर्मं त्यक्तुमर्हसि । एवं नानाविधैर्वाक्यैरुक्तो धात्र्या नराधिपः

हे महाराज! असे विचार करून तुला धर्माचा त्याग करणे योग्य नाही. अशा नानाविध वचनांनी धात्रीने (धाय/परिचारिकेने) नराधिपाला समजाविले.

Verse 120

कोपमेनं महाराज त्यज दारुणमेव हि । प्रसन्ने त्वयि राजेंद्र तदा स्वस्था भवाम्यहम्

हे महाराज, हा भयंकर क्रोध सोडा. हे राजेंद्र, आपण प्रसन्न झाल्यावरच मी स्वस्थ आणि शांत होईन.

Verse 121

एवमुक्तस्तया राजा पृथुर्वैन्यः प्रजापतिः । तामुवाच महाभागां धरित्रीं द्विजसत्तमाः

हे द्विजश्रेष्ठांनो, तिने असे म्हटल्यावर, प्रजापती राजा पृथु त्या महाभाग्यवान पृथ्वीला म्हणाला.