Yakṣiṇī-Mantra-Sādhana Nirūpaṇa (Lakṣmī-avatāra-vidyāḥ: Bālā, Annapūrṇā, Bagalā)
सनत्कुमार नारदांना सरस्वतीच्या आविष्कारांपासून पुढे नेऊन लक्ष्मीच्या मंत्रावतार-विद्या सांगतात, ज्या मानवी प्रयोजनांना सिद्ध करतात. प्रारंभी त्रि-बीज, ऋषी दक्षिणामूर्ती, छंद पंक्ती व देवता त्रिपुरा-बाला अशी मंत्र-प्रमाणे देऊन अंग-कर-न्यास, नव-योनी-पाठ, देवी-नामांनी स्थापना आणि पंचबीज कामेशी-क्रमात कामाची नावे व बाण-देवता वर्णिल्या आहेत. पुढे नव-योनी मूल, अष्टदल आवरण, मातृका-परिघ, पीठशक्ती, पीठे, भैरव व दिक्पाल यांसह यंत्रविधान, जप-होम संख्या आणि वाक्सिद्धी, समृद्धी, दीर्घायुष्य, रोगशमन, आकर्षण/वशीकरण इ. प्रयोग, उत्कीलन, दीपिनी व गुरु-परंपरा-पूजन येते. उत्तरार्धात अन्नपूर्णेची वीस-अक्षरी विद्या यंत्र व शक्तिसमूहांसह, आणि शेवटी बगलामुखीची स्तंभन-प्रणाली—मंत्ररचना, ध्यान, यंत्रभेद, होमद्रव्ये व स्तंभन, उच्चाटन, रक्षा, प्रतिविष, शीघ्रगमन, अदृश्यता इ. विशेष कर्म—उपदेशून अध्याय समाप्त होतो।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । सरस्वत्यवतारास्ते कथिताः सिद्धिदा नृणाम् । अथ लक्ष्म्यवतारांस्ते वक्ष्ये सर्वार्थसिद्धिदान् ॥ १ ॥
सनत्कुमार म्हणाले—मनुष्यांना सिद्धी देणारे सरस्वतीचे अवतार तुला सांगितले. आता मी लक्ष्मीचे अवतार सांगतो, जे सर्वार्थसिद्धी देणारे आहेत.
Verse 2
वाणीमन्मथशक्त्याख्यं बीजत्रितयमीरितम् । ऋषिः स्याद्दक्षिणामूर्तिः पंक्तिश्छंदः प्रकीर्तितम् ॥ २ ॥
वाणी, मन्मथ आणि शक्ती—अशी नावे असलेले बीजमंत्रांचे त्रय सांगितले आहे. याचा ऋषी दक्षिणामूर्ती असून छंद ‘पंक्ति’ असे कीर्तित आहे.
Verse 3
देवता त्रिपुरा बाला मध्यांते शक्तिबीजके । नाभेरापादमाद्यं तु नाभ्यंतं हृदयात्परम् ॥ ३ ॥
या न्यासाची अधिष्ठात्री देवता त्रिपुरा बाला आहे. शक्तिबीज मध्यभागी व शेवटी न्यासावे. ‘आद्य’ न्यास नाभीपासून खाली पायांपर्यंत, आणि नाभीपर्यंत समाप्त होणारा न्यास हृदयापासून वर करावा.
Verse 4
मृर्ध्नो ह्रदंतं तर्तीयं क्रमाद्देहेषु विन्यसेत् । आद्यं वामकरे दक्षकरे तदुभयोः परम् ॥ ४ ॥
शिरोमूर्ध्यापासून हृदयापर्यंत तिसरा न्यास क्रमाने देहावर करावा. पहिला डाव्या हातात, दुसरा उजव्या हातात, आणि पुढचा दोन्ही हातांवर एकत्र न्यासावा.
Verse 5
पुनर्बीजत्रयं न्यस्य मूर्ध्नि गुह्ये च वक्षसि । नव योन्पाभिधं न्यासे नवकृत्वो मनुं न्यसेत् ॥ ५ ॥
नंतर बीजत्रय पुन्हा न्यासून मस्तक, गुह्यप्रदेश व वक्षस्थळ येथे स्थापावे. ‘नव-योन्पा’ नावाच्या न्यासात मंत्र नऊ वेळा न्यासावा.
Verse 6
कर्णयोश्चिबुके न्यस्येच्छंखयोर्मुखपंकजे । नेत्रयोर्नासिकायां च स्कंधयोरुदरे तथा ॥ ६ ॥
कानांवर व हनुवटीवर, कपाळाच्या बाजूंवर (शंखप्रदेशी) व कमलमुखावर, डोळ्यांवर व नाकावर, तसेच खांद्यांवर व उदरावर न्यास करावा.
Verse 7
न्यसेत्कूर्परयोर्नाभौ जानुनोर्लिंगमस्तके । पादयोरपि गुह्ये च पार्श्वयोर्हृदये पुनः ॥ ७ ॥
कोपरांवर व नाभीवर, गुडघ्यांवर, तसेच मस्तक-शिखेवर न्यास करावा. पायांवरही, गुह्यप्रदेशी, पार्श्वभागी, आणि पुन्हा हृदयावर न्यास करावा.
Verse 8
स्तनयोः कंठदेशे च वामांगादिषु विन्यसेत् । वाग्भवाद्यां रतिं गुह्ये प्रीतिमत्यादिकां हृदि ॥ ८ ॥
स्तनांवर, कंठप्रदेशी व वामांगादी अवयवांवर न्यास करावा। वाग्भवा-आदि रती-शक्ती गुह्यदेशी आणि प्रीतिमती-आदि हृदयात विन्यसावी।
Verse 9
कामबीजादिकान्पश्येद्भूमध्ये तु मनोभवाम् । पुनर्वागकात्ममाद्यास्तिस्रएव च विन्यसेत् ॥ ९ ॥
भूमध्य मण्डलात कामबीजादी बीजमंत्रांना ‘मनोभवा’ शक्तिरूपे दर्शन करावे. नंतर पुन्हा केवळ वाक्, क आणि आत्मा—या तीन आद्य शक्तींचा न्यास करावा.
Verse 10
अमृतेशीं च योगेशीं विश्वयोनिं तृतीयकाम् । मूर्ध्निं वक्त्रे हृदि न्यस्येद्गुह्ये चरणयोरपि ॥ १० ॥
‘अमृतेशी’, ‘योगेशी’, ‘विश्वयोनी’ व ‘तृतीयकामा’ यांचा न्यास मस्तकी, मुखी व हृदयात करावा; तसेच गुह्यदेशी व चरणांवरही करावा.
Verse 11
कामेशी पंचबीजाढ्यां स्मरात्पञ्चन्यसेत्क्रमात् । मायाकामौ च वाग्लक्ष्मी कामेशी पंचबीजकम् ॥ ११ ॥
पंचबीजांनी युक्त कामेशीचे ध्यान करून क्रमाने पंचन्यास करावा. (बीज:) माया व काम, नंतर वाक् व लक्ष्मी—हेच कामेशीचे पंचबीजक आहे.
Verse 12
मनोभवश्च मकरध्वजकंदर्पमन्मथाः । कामदेवः स्मरः पंच कीर्तितान्याससिद्धिदाः ॥ १२ ॥
मनोभव, मकरध्वज, कंदर्प, मन्मथ, कामदेव व स्मर—ही पाच नावे कीर्तित आहेत; न्यासात उपयोग केल्यास ते त्या विधीची सिद्धी देतात.
Verse 13
शिरःपन्मुखागुह्येषु हृदये बाणदेवताः । द्राविण्याद्याः क्रमान्न्यस्येद्वाणेशीबीजपूर्वकः ॥ १३ ॥
वाणेशीबीजापासून आरंभ करून द्राविणी आदि बाणदेवतांचा क्रमाने न्यास करावा—शिर, पादतळे, मुख, गुह्यप्रदेश व हृदय येथे।
Verse 14
द्रांद्रीं क्लींजूंस इति वैबाणेशबीजकं च कम् । द्राविणी क्षोभिणी वशीकरण्यांकर्षणी तथा ॥ १४ ॥
‘द्रां’, ‘द्रीं’, ‘क्लीं-जूं-स’—ही वैबाणेशाची बीजे सांगितली आहेत, तसेच ‘कं’ही। या शक्ती द्राविणी, क्षोभिणी, वशीकरणी आणि आकर्षणी अशी नामांकित आहेत।
Verse 15
संमोहनी च बाणानां देवताः पञ्च कीर्तिताः । तार्तीयवाग्मध्यगेन कामेन स्यात्षडंगकम् ॥ १५ ॥
बाणांच्या पाच देवता सांगितल्या आहेत; त्यांत संमोहनीही आहे. आणि तृतीय वाणीच्या मध्यभागी विचरणाऱ्या कामाचे स्थापन केल्यास हे षडंग (सहा-अंग) होते।
Verse 16
षड्दीर्घस्वरयुक्तेन ततो देवीं विचिंतयेत् । ध्यायेद्रक्तसरोजस्थां रक्तवस्त्रां त्रिलोचनम् ॥ १६ ॥
नंतर षड् दीर्घ स्वरांनी युक्त मंत्राने देवीचे चिंतन करावे; लाल कमळावर विराजमान, लाल वस्त्रधारिणी, त्रिनेत्री देवीचे ध्यान करावे।
Verse 17
उद्यदर्कनिभां विद्यां मालाभयवरोद्वहाम् । लक्षत्रयं जपेन्मंत्रं दशांशं किंशुकोद्भवैः ॥ १७ ॥
उगवत्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी विद्येचे ध्यान करावे—जी माळ धारण करते, अभय व वर देते. मंत्राचा तीन लक्ष जप करावा आणि त्याचा दशांश किंशुक-पुष्पांनी होम करावा।
Verse 18
पुष्पैर्हयारिजैर्वापि जुहुयान्मधुरान्वितैः । नवयोन्यात्मकं यंत्रं बहिरष्टदलावृतम् ॥ १८ ॥
पुष्पांनी, किंवा हयारिज पुष्पांनीही, मधुर द्रव्यांसहित अग्नीत आहुती द्यावी। हे यंत्र नव-योनि-स्वरूप असून बाहेरून अष्टदल-पद्माने आवृत आहे।
Verse 19
केसरेषु स्वरान्न्यस्येद्वर्गानष्टौदलेष्वपि । दलाग्रेषु त्रिशूलानि पद्म तु मातृकावृतम् ॥ १९ ॥
कमळाच्या केसरांवर स्वरांचा न्यास करावा आणि त्याच्या अष्टदलांवर आठ वर्ग (व्यंजन-समूह)ही न्यासावेत. दलांच्या अग्रभागी त्रिशूळ स्थापावेत; अशा रीतीने पद्म मातृका-वर्णांनी परिवृत होते।
Verse 20
एवं विलिखिते यंत्रे पीठशक्तीः प्रपूजयेत् । इच्छा ज्ञाना क्रिया चैव कामिनी कामदायिनी ॥ २० ॥
अशा प्रकारे यंत्र रेखाटल्यावर पीठ-शक्तींची विधिपूर्वक पूजा करावी—इच्छा, ज्ञान, क्रिया तसेच कामिनी व कामदायिनी।
Verse 21
रती रतिप्रिया नंदा मनोन्मन्यपि चोदिताः । पीठशक्तीरिमा इष्ट्वा पीठं तन्मनुना दिशेत् ॥ २१ ॥
रती, रतिप्रिया, नंदा आणि शास्त्रानुसार सांगितलेली मनोन्मनी—या पीठ-शक्तींची पूजा करून, नंतर त्यांच्या-त्यांच्या मंत्राने (मनुने) पीठाचे स्थापन करावे।
Verse 22
व्योमपूर्वे तु तार्तीयं सदाशिवमहापदम् । प्रेतपद्मासनं ङेंतं नमोंतः पीठमन्त्रकः ॥ २२ ॥
व्योम-संबंधित पूर्व दिशेत तृतीय विन्यास सांगितला आहे—सदाशिवाचे महापद। हे ‘प्रेत’ रूपासाठी पद्मासन आहे; ‘ङें’ बीज आणि शेवटी ‘नमो’ युक्त—हा पीठमंत्र आहे।
Verse 23
षोडशार्णस्ततो मूर्तौ क्लृप्तायां मूलमंत्रतः । आवाह्य प्रजपेद्देवीमुपचारैः पृथग्विधैः ॥ २३ ॥
त्यानंतर मूलमंत्राच्या विधीनुसार नीट सिद्ध केलेल्या मूर्तीमध्ये षोडशाक्षरी मंत्राने देवीचे आवाहन करून, जपपूर्वक विविध वेगवेगळ्या उपचारांनी तिची पूजा करावी।
Verse 24
देवीमिष्ट्वा मध्ययोनौ त्रिकोणे रतिपूर्विकाम् । वामकोणे रतिं दक्षे प्रीतिमग्रे मनोभवाम् ॥ २४ ॥
मध्यातील योनीरूप त्रिकोणात देवीची पूजा करून तेथे रतिपूर्विकेची स्थापना व आराधना करावी; डाव्या कोपऱ्यात रती, उजव्या कोपऱ्यात प्रीती आणि अग्रभागी (शिखरी) मनोभवा ठेवून पूजन करावे।
Verse 25
योन्यन्तर्वह्निकोणादवंगान्यग्नेर्विदिक्ष्वपि । मध्ययोमेर्हहिः पूर्वादिषु चाग्रे स्मरानपि ॥ २५ ॥
योनीच्या आतल्या अग्निकोणापासून अग्नीची उपांगे/अवयव विदिशांतही ध्यानात धरावीत। मध्य प्रदेशात हरिचे स्मरण करावे आणि पूर्वादी दिशांत अग्रभागी स्मर (काम) याचेही स्मरण करावे।
Verse 26
वाणदेवीस्तद्वदेव शक्तीरष्टसु योनिषु । सुभगाख्या भागा पश्चात्तृतीया भगसर्पिणी ॥ २६ ॥
तसेच वाणीदेवीशी संबंधित शक्ती आठ योनिभेदांत स्थित आहेत असे जाणावे। त्यांत ‘सुभगा’ नावाची ‘भागा’ आहे आणि तिच्यानंतर तिसरी ‘भगसर्पिणी’ आहे।
Verse 27
भगमाला तथानंगा नगाद्या कुसुमापरा । अनंगमेखलानंगमदनेत्यष्टशक्तयः ॥ २७ ॥
भगमाला तसेच अनंगा, नगाद्या व कुसुमापरा, अनंगमेखला व अनंगमदना—या आठ शक्ती आहेत।
Verse 28
पद्मकेशरगा ब्राह्मी मुखाः पत्रेषु भैरवाः । दीर्घाद्या मातरः पूज्या ह्रस्वाद्याश्चाष्टभैरवाः ॥ २८ ॥
कमळाच्या केसरावर ब्राह्मीची स्थापना करून पूजा करावी; पाकळ्यांवर भैरवमुखांचे विन्यास करावा. दीर्घस्वरादि मातृका पूज्य आहेत आणि ह्रस्वस्वरादि अष्टभैरवही पूजनीय आहेत.
Verse 29
दलाग्रेष्वष्टपीठानि कामरूपाख्यमादिमम् । मलयं कोल्लगिर्य्याख्यं चौहाराख्यं कुलांतकम् ॥ २९ ॥
पाकळ्यांच्या अग्रभागी अष्टपीठांचा विन्यास आहे—प्रथम कामरूप, नंतर मलय; मग कोल्लगिरी, चौहार आणि कुलांतक।
Verse 30
जालंधरं तथोन्नासं कोटपीठमथाष्टमम् । भूगृहे दशदिक्ष्वर्चेद्धेतुकं त्रिपुरांतकम् ॥ ३० ॥
तसेच जालंधर व उन्नास, आणि आठवे कोटपीठ. भूगृहात दहा दिशांत हेतुक व त्रिपुरांतक यांचे अर्चन करावे.
Verse 31
वैतालमग्नि जिह्वं च कमलांतकालिनौ । एकपादं भीमरूपं विमलं हाटकेश्वरम् ॥ ३१ ॥
तसेच वैताल, अग्निजिह्व आणि कमलांतकालिन; तसेच एकपाद, भीमरूप, विमल आणि हाटकेश्वर।
Verse 32
शक्राद्यानायुधैः सार्द्धं स्वस्वदिक्षु समर्चयेत् । तद्बहिर्दिक्षु बटुकं योगिनीं क्षेत्रनायकम् ॥ ३२ ॥
शक्र (इंद्र) आदि दिक्पालांना त्यांच्या-त्यांच्या आयुधांसह स्वस्व दिशांत विधिपूर्वक पूजावे. त्या दिशांच्या बाहेर बटुक, योगिनी आणि क्षेत्रनायक यांचेही पूजन करावे.
Verse 33
गणेशं विदिशास्वर्चेद्वसून्सूर्याच्छिवांस्तथा । भूतांश्चेत्थं भजन्बालामीशः स्याद्धनविद्ययोः ॥ ३३ ॥
विदिशेत गणेशाचे विधिपूर्वक पूजन करावे; सूर्यस्थानी वसूंचे, तसेच शिवाचेही. अशा रीतीने भूतांचे भजन केल्यास साधक बाला-विद्येचा स्वामी होतो आणि धन व विद्या—दोन्ही प्राप्त करतो.
Verse 34
रक्तांभोजैर्हुतेर्नार्योवश्याः स्युः सर्षपैर्नृपाः । नंद्यावर्तै राजवृक्षैः कुंदैः पाटलचंपकैः ॥ ३४ ॥
लाल कमळांची आहुती दिल्यास स्त्रिया वशी होतात; आणि मोहरीची आहुती दिल्यास राजे (शासक) वश होतात. नंद्यावर्त, राजवृक्षाची फुले, कुंद, पाटल व चंपक यांच्या आहुत्यांनीही तसाच फलप्राप्ती होतो.
Verse 35
पुष्पैर्बिल्वफलैर्वापि होमाल्लक्ष्मीः स्थिरा भवेत् । अपमृत्युं जयेन्मन्त्री गुडूच्या दुग्धयुक्तया ॥ ३५ ॥
फुले किंवा बिल्वफळे यांची आहुती देऊन केलेल्या होमाने लक्ष्मी स्थिर होते. आणि दूधयुक्त गुडूचीच्या प्रयोगाने मंत्रसाधक अपमृत्यूवर विजय मिळवतो.
Verse 36
यथोक्तदूर्वाहोमेन नीरोगायुः समश्नुते । ज्ञानं कवित्वं लभते चन्द्रागुरुसुरैर्हुतैः ॥ ३६ ॥
शास्त्रोक्त रीतीने दूर्वा-होम केल्याने मनुष्य निरोग दीर्घायुष्य प्राप्त करतो. आणि चंद्र, गुरु (बृहस्पती) व देवांना आहुती दिल्यास ज्ञान व कवित्व मिळते.
Verse 37
पलाशपुष्पैर्वाक्सिद्धिरन्नाप्तिश्चान्नहोमतः । सुरभिक्षीरदध्यक्ताँल्लाजान्हुत्वा रुजो जयेत् ॥ ३७ ॥
पलाशपुष्पांची आहुती दिल्यास वाक्-सिद्धी मिळते; आणि अन्न-होमाने अन्नप्राप्ती होते. गायीच्या दूध-दह्याने लेपित लाजेची आहुती दिल्यास रोगांवर विजय मिळतो.
Verse 38
रक्तचन्दनकर्पूरकर्चूरागुरुरोचनाः । चन्दनं केशरं मांसीं क्रमाद्भागैनिंयोजयेत् ॥ ३८ ॥
रक्तचंदन, कापूर, कचूर, अगरु व गोरोचना; नंतर चंदन, केशर व मांसी—हे सर्व क्रमाने योग्य मापाच्या भागांनी एकत्र करावे।
Verse 39
भूमिचंद्रैकनन्दाब्धिदिक्सप्तनिगमोन्मितैः । श्मशाने कृष्मभूतस्य निशि नीहारपाथसा ॥ ३९ ॥
भूमी, चंद्र, एक, नंदा, समुद्र, दिशा, सात व निगम (वेद) — या संकेतसंख्यांनी दर्शविलेल्या मापांप्रमाणे; स्मशानात, कृष्ण-भूत झालेल्यासाठी, रात्री, धुक्याच्या वाटेवर (हे) करावे।
Verse 40
कुमार्या पेषयेत्तानि मंत्रेणाथाभिमंत्र्य च । विदद्ध्यात्तिलकं तेन दर्शनाद्वशयेज्जनान् ॥ ४० ॥
ती द्रव्ये कुमारिकेकडून दळून घ्यावीत; मग मंत्राने अभिमंत्रित करून त्याच्याने टिळक लावावे। केवळ दर्शनानेच लोक वश होतात।
Verse 41
गजसिंहादिभूतानि राक्षसाञ्छाकिनीरपि । प्रयोजनानां सिद्ध्यै तु देव्याः शापं निवर्त्य च ॥ ४१ ॥
हत्ती-सिंहादी रूपांची भुते, राक्षस आणि शाकिन्याही—प्रयोजनसिद्धीसाठी तसेच देवीचा शाप निवृत्त करण्यासाठी (उपयोजिली जातात)।
Verse 42
विधायोत्कीलितां पश्चाज्जपमस्य समाचरेत् । यो जपेदादिमे बीजे वराहभृगुपावकान् ॥ ४२ ॥
उत्कीलन विधी करून मग या मंत्राचा जप विधिपूर्वक करावा. जो आदिबीज जपतांना वराह, भृगु व पावक (अग्नी) यांचे स्मरण करतो…
Verse 43
मध्यमादौ नभोहंसौ मध्यमांते तु पावकम् । आदावंते च तार्तूयक्रमात्स्वं धूम्रकेतनम् ॥ ४३ ॥
मध्यभागाच्या आरंभी ‘नभो-हंस’ आणि मध्याच्या शेवटी ‘पावक’ (अग्नी) आहे. तसेच आरंभ व अंत येथे ‘तार्तूय’ क्रमाने आपल्या ‘धूम्रकेतु’ तत्त्वाचे विन्यास/चिंतन करावे.
Verse 44
एवं जप्त्वा शतं विद्या शापहीना फलप्रदा । यद्वाद्ये चरमे बीजे नैव रेफं वियोजयेत् ॥ ४४ ॥
अशा रीतीने शंभर वेळा जप केल्यास ही विद्या शापरहित होऊन फलदायी होते. आणि आद्य नाद व अंतिम बीजात ‘रेफ’ (र) कधीही वेगळा करू नये.
Verse 45
शापोद्धारप्रकारोऽन्यो यद्वायं कीर्तितो बुधैः । आद्यमाद्यं हि तार्तीयं कामः कामोऽथ वाग्भवम् ॥ ४५ ॥
शापोद्धाराचा दुसरा प्रकार, जो बुधांनी सांगितला आहे, असा—पहिले बीज, पुन्हा पहिले; मग तिसरे; मग ‘काम’, पुन्हा ‘काम’; आणि नंतर ‘वाग्भव’.
Verse 46
अंत्यमंत्थमनंगश्च नवार्णः कीर्तितो मनुः । जप्तोऽयं शतधा शापं बालाया विनिवर्तयेत् ॥ ४६ ॥
‘अंत्य’, ‘मंथ’ आणि ‘अनंग’ युक्त नवाक्षरी मंत्र सांगितला आहे. हा मंत्र शंभर वेळा जपल्यास बालिकेवरील शाप निवर्ततो.
Verse 47
चैतन्याह्लादिनूमन्त्रौ जप्तौ निष्कीलताकरौ । त्रिस्वराश्चेतनं मन्त्री धरः शांतिरनुग्रहः ॥ ४७ ॥
‘चैतन्य’ आणि ‘आह्लादिनू’ हे मंत्र जपल्यास ते अडथळे दूर करून ग्रंथी उकलतात. तीन स्वर ही मंत्राची चेतना; जपकर्ता त्याचा धारक; आणि फल शांती व अनुग्रह आहे.
Verse 48
तारादिहृदयांतः स्यात्काम आह्लादिनीमनुः । तथा त्रयाणां बीजानां दीपनैर्मनुभिस्त्रिभिः ॥ ४८ ॥
हृदय-मंत्रात ‘तारा’ (ॐ) पासून आरंभ करून आनंददायिनी ‘काम’-मंत्राची स्थापना करावी. तसेच तीन बीजांसाठी त्यांना प्रज्वलित करणारे तीन ‘दीपन’ मंत्र आहेत.
Verse 49
सुदीप्तानि विधायादौ जपेत्तानीष्टसिद्धये । वदयुग्मं सदीर्घांबु स्मृतिवालावनंगतौ ॥ ४९ ॥
प्रथम त्यांना उत्तम रीतीने प्रज्वलित करून, इष्टसिद्धीसाठी त्यांचाच जप करावा. दीर्घ ‘आ’ सहित युग्माक्षरे स्मृत क्रमाने उच्चारावीत; विधीपासून ढळू नये.
Verse 50
सत्यः सनेत्रो नस्तादृग्वा वाग्वर्णाद्यदीपिनी । क्लिन्ने क्लेदिनि वैकुंठो दीर्घं स्वं सद्यगोंतिमः ॥ ५० ॥
तो सत्य आहे; नेत्रयुक्त आहे; ज्याची दृष्टी ‘अशी-तशी’ मर्यादित नाही. तो वाणी व वर्णसमूहांचा दीपक आहे. जो क्लिन्नात—क्लेदिनी तत्त्वात—वैकुंठ आहे; दीर्घस्वरूप आहे; स्वस्वभाव आहे; आणि ज्याची गती तत्क्षणी व अंतिम आहे.
Verse 51
निद्रा सचंद्रा कुर्वीत शिवार्णा मध्यदीपिनी । तारो मोक्षं च कुरुते नायं वर्णास्यदीपिनी ॥ ५१ ॥
‘निद्रा’ हे ‘चंद्र’ सहित घडवावे; मध्यभागी प्रकाशमान ‘शिव’ अक्षर असते. ‘तारा’ अक्षर मोक्ष देतो; हा केवळ मुखोच्चाराचा साधा वर्ण नाही.
Verse 52
दीपिनीमंतरा बाला साधितापि न सिद्ध्यति । वागंत्यकामान् प्रजयेदरीणा क्षोभहेतवे ॥ ५२ ॥
‘दीपिनी’ शिवाय ‘बाला’ मंत्र साधला तरी सिद्ध होत नाही. आणि अयोग्य वेळ/विधीने उच्चारल्यास तो शत्रूंना चिथावून क्षोभ व विघ्नाचे कारणही ठरू शकतो.
Verse 53
कामवागंत्यबीजानि त्रैलोक्यस्य वशीकृतौ । कामांत्यवाणीबीजानि मुक्तये नियतो जपेत् ॥ ५३ ॥
त्रैलोक्य वशीकरणासाठी ‘काम’ व ‘वाक्’ असे अंत असलेले बीजमंत्र उपयोगावेत; परंतु मोक्षासाठी संयमी साधकाने ‘काम’ व ‘वाणी’ अंत्य बीजांचा जप करावा।
Verse 54
पूजारंभे तु बालायास्त्रिविधानर्चयेद्गुरून् । दिव्यौघश्चैव सिद्धौघो मानवौघ इति त्रिधा ॥ ५४ ॥
पूजेच्या आरंभी बाल-शिष्याने गुरूंचे त्रिविध अर्चन करावे—दिव्यौघ, सिद्धौघ आणि मानवौघ—अशा तीन विभागांनी।
Verse 55
परप्रकाशः परमे शानः परशिवस्तथा । कामेश्वरस्ततो मोक्षः षष्ठः कामोऽमृतोंऽतिमः ॥ ५५ ॥
तो परम प्रकाश, परम ईशान आणि परशिवही आहे. तोच कामेश्वर; पुढे तोच मोक्षस्वरूप. सहावा ‘काम’ आणि अंतिम ‘अमृत’—अमरत्व।
Verse 56
एते दप्तैव दिव्यौघा आनन्दपदपश्चिमाः । ईशानाख्यस्तत्पुरुषोऽघोराख्योवामदेवकः ॥ ५६ ॥
हेच पाच दिव्यौघ असून ते आनंदपदापर्यंत नेणारे आहेत—ईशान, तत्पुरुष, अघोर, वामदेव आणि सद्योजात।
Verse 57
सद्योजात इमे पंच सिद्धौधाख्याः स्मृता मुने । मानवौघाः परिज्ञेयाः स्वगुरोः सम्प्रदायतः ॥ ५७ ॥
हे मुने, ‘सद्योजात’ इत्यादी हे पाच ‘सिद्धौघ’ म्हणून स्मरणात आहेत; आणि ‘मानवौघ’ हे आपल्या गुरूंच्या संप्रदाय-परंपरेतूनच जाणावे।
Verse 58
नवयोन्यात्मके यन्त्रे विलिखेन्मध्ययोनितः । प्रादक्षिण्येन बीजानि त्रिवारं साधकोत्तमः ॥ ५८ ॥
नव-योनीयुक्त यंत्रात मध्य-योनीपासून आरंभ करून प्रदक्षिणा-क्रमाने फिरत श्रेष्ठ साधक बीजाक्षरे त्रिवार लिहावी।
Verse 59
त्रींस्त्रीन्वर्णांस्तु गायत्र्या अष्टपत्रेषु संलिखेत् । बहिर्मातृकयाऽवेष्ट्य तद्बहिर्भूपुरद्वयम् ॥ ५९ ॥
गायत्रीचे तीन-तीन वर्ण अष्टपात्रांवर लिहावेत; बाहेरून मातृका (वर्णमाला) ने आवेष्टून, त्याबाहेर दुहेरी भूपुर रेखाटावा।
Verse 60
कामबीजलसत्कोण व्यतिभिन्नं परस्परम् । पत्रे त्रैपुरमाख्यातं जपसंपातसाधितम् ॥ ६० ॥
कामबीजाने दीप्त असा त्रिकोण परस्पर छेदित होऊन बनतो; तो पत्रांत स्थित असता ‘त्रैपुर’ म्हणून प्रसिद्ध असून, जप व संपाताने सिद्ध करावा।
Verse 61
बाहुना विधृते दद्याद्धनं कीर्तिं सुखं सुतान् । कामांते त्रिपुरा देवी विद्महे कविषं भहिम् ॥ ६१ ॥
भुजेद्वारे दृढ धारण केल्यास हे धन, कीर्ती, सुख व पुत्र प्रदान करते. कामनांचा अंत झाल्यावर आम्ही त्रिपुरा देवीला जाणतो; कवि-ऋषीची तेजस्वी शक्ति ध्यानात धरतो।
Verse 62
बकः खङ्गी समारूढः सनेत्रोऽग्निश्च धीमहि । तत्र क्लिन्ने प्रचोदांते यादित्येषा प्रकीर्तिता ॥ ६२ ॥
आम्ही बक (बगळा/सारस), खड्गधारी समारूढ रूप आणि नेत्रयुक्त अग्नी यांचे ध्यान करतो. त्या मंत्र-प्रयोगात ‘क्लिन्न’ झाल्यावर प्रेरणा प्रकट होते—हे आदित्य-तत्त्वाशी संबंधित असे सांगितले आहे।
Verse 63
गायत्री त्रैपुरा सर्सिद्धिदा सुरसेविता । अथ लक्ष्म्यवतारोऽन्यः कीर्त्यते सिद्धिदो नृणाम् ॥ ६३ ॥
गायत्री—त्रिपुरा म्हणूनही पूज्य—सर्व सिद्धी देणारी असून देवांनी सेविली जाते। आता लक्ष्मीचा आणखी एक अवतार सांगितला जातो, जो मनुष्यांना सिद्धी देतो।
Verse 64
वेदादिर्गिरिजा पद्मा मन्यथो हृदयं भृगुः । भगवति माहेश्वरी ङेन्तेऽन्नपूर्णे दहनांगना ॥ ६४ ॥
वेद तिचा आदिस्रोत; गिरिजा व पद्मा ही तिची रूपे; भृगूला तिचे हृदय मानतात। हे भगवती माहेश्वरी, हे अन्नपूर्णे, हे अग्निदेवाची प्रिये—आमच्या वाणी व विधींमध्ये सदैव वास कर।
Verse 65
प्रोक्ता विंशतिवर्णेयं विद्या स्याद्द्रुहिणो मुनिः । धृतिश्छंदोऽन्नपूर्णेशी देवता परिकीर्तिता ॥ ६५ ॥
ही विद्या वीस वर्णांची (अक्षरांची) सांगितली आहे। तिचे ऋषी द्रुहिण (ब्रह्मा) मुनि; छंद धृति; आणि अधिष्ठात्री देवता अन्नपूर्णेशी (अन्नपूर्णा) अशी परंपरेने कीर्तिली आहे।
Verse 66
षड्दीर्घाढ्येन हृल्लेखाबीऽजेन स्यात्षडंगकम् । मुखनासाक्षिकर्णांसगुदेषु नवसु न्यसेत् ॥ ६६ ॥
हृल्लेखयुक्त व सहा दीर्घस्वरांनी युक्त अशा बीजाने षडंग (षडंग-न्यास) करावा। नंतर मुख, नासिका, नेत्र, कर्ण, अंस (खांदे) व गुद इत्यादी नऊ स्थानी न्यास करावा।
Verse 67
पदानि नव तद्वर्णसंख्येदानीमुदीर्यते । भूमिचंद्रधरैकाक्षिवेदाब्धियुगबाहुभिः ॥ ६७ ॥
यात नऊ पदे (शब्द) आहेत; आता त्याची वर्णसंख्या सांगितली जाते—भूमी, चंद्र, धर, एक, अक्षि, वेद, अब्धि, युग आणि बाहू—या संख्यावाचक संकेतांनी।
Verse 68
पदसंख्यामिता वर्णैस्ततो ध्यायेत्सुरेश्वरीम् । स्वर्णाभांगां त्रिनयनां वस्त्रालंकारशोभिताम् ॥ ६८ ॥
त्यानंतर छंदाच्या पादसंख्येनुसार मोजलेल्या अक्षरांनी सुरेश्वरी देवीचे ध्यान करावे—सुवर्णकांत अंगांची, त्रिनेत्री, वस्त्र व अलंकारांनी शोभित।
Verse 69
भूरमासं युतां देवीं स्वर्णामत्रकरांबुजाम् । लक्षं जपोऽयुतं होमो घृताक्तचरुणा तथा ॥ ६९ ॥
एक पूर्ण महिना देवीची उपासना करावी—कमळासारख्या हातांत सुवर्णपात्र धारण केलेली; मंत्राचा एक लक्ष जप व घृतयुक्त चरुने दहा हजार होमाहुती द्याव्यात।
Verse 70
जयादिनवशक्तयाढ्ये पीठे पूजा समीरिता । त्रिकोणा वेदपत्राष्टपत्रषोडशपत्रके ॥ ७० ॥
जयादी नवशक्तींनी युक्त अशा पीठावर पूजा सांगितली आहे; ते त्रिकोणाकार असून वेदपत्र, अष्टपत्र व षोडशपत्र (कमळरचना)युक्त असावे।
Verse 71
भूपुरेण युते यंत्रे प्रदद्यान्मायया मनुम् । अग्न्यादिकोणत्रितये शिववाराहमाधवान् ॥ ७१ ॥
भूपुरयुक्त यंत्रात विधिरूप मायेद्वारे मंत्राचा न्यास करावा; आणि अग्निकोणादि त्रिकोणत्रयात शिव, वाराह व माधव यांचे स्थापन करावे।
Verse 72
अचर्ययेत्स्वस्वमंत्रैस्तु प्रोच्यंते मनवस्तु ते । प्रणवो मनुचन्द्राढ्यं गगनं हृदयं शिवा ॥ ७२ ॥
आचार्याने स्वस्व मंत्रांनी उपदेश करावा—हेच ते ‘मनु’ म्हणून सांगितले आहेत. प्रणव (ॐ) मंत्र आहे; चंद्रधारी शिव मनु आहेत; गगन त्यांचे आसन; हृदय त्यांचे धाम—तेथे शिवा-शक्तीचे चिंतन करावे।
Verse 73
मारुतः शिवमंत्रोऽयं सप्तार्णः शिवपूजने । वाराहनारायणयोर्मंत्रौ पूर्वमुदीरयेत् ॥ ७३ ॥
शिवपूजेत हा साताक्षरी शिवमंत्र ‘मारुत’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. यापूर्वी वराह व नारायण यांचे मंत्र प्रथम उच्चारावेत.
Verse 74
षडंगानि ततोऽभ्यर्च्य वामे दक्षे धरां रमाम् । यजेत्स्वस्वमनुभ्यां तु तावुच्येते मुनीश्वर ॥ ७४ ॥
त्यानंतर षडंगांचे विधिपूर्वक अर्चन करून, डावीकडे धरा व उजवीकडे रमा हिचे त्यांच्या-त्यांच्या मंत्रांनी पूजन करावे. हे मुनीश्वर, हे दोघे असेच सांगितले आहेत.
Verse 75
अन्नं मह्यन्नमित्युक्त्वा मे देह्यन्नाधिपोर्णकाः । नयेममन्नं प्राणांते दापयानलसुंदरी ॥ ७५ ॥
“अन्न, मला अन्न दे” असे म्हणत, हे अन्नाधिपतीच्या सेवकांनो, मला अन्न द्या. प्राणांती हे अन्न माझ्यापाशी आणा आणि अग्निसुंदरी (जठराग्नी) हिला ते ग्रहण करवून द्या.
Verse 76
द्वाविंशत्यक्षरो मंत्रो भूमीष्टौ भूमिसंपुटः । लक्ष्मीष्टौ श्रीपुटो विप्र स्नृतिर्लभनुचंद्रयुक् ॥ ७६ ॥
हे विप्र, हा मंत्र बावीस अक्षरांचा आहे. तो ‘भूमीष्टौ’ असून ‘भूमिसंपुटा’ने आवृत आहे; तसेच ‘लक्ष्मीष्टौ’ असून ‘श्रीपुटा’ने आवृत आहे. ‘लभनु’ व ‘चंद्र’ युक्त असा तो स्मरणात आहे.
Verse 77
भुवो बीजमिति प्रोक्तं श्रीबीजं प्रागुदाहृतम् । मंत्रादिस्थचतुर्बीजपूर्विकाः परिपूजयेत् ॥ ७७ ॥
‘भुवः’ हे बीज आहे असे सांगितले आहे आणि श्रीबीज पूर्वीच उदाहृत झाले आहे. मग मंत्राच्या आरंभी असलेल्या चार बीजांपासून व इतर अंगांपासून प्रारंभ करून सर्वांगाने परिपूर्ण पूजन करावे.
Verse 78
शक्तीश्चतस्रो वेदास्रे परा च भुवनेश्वरी । कमला सुभगा चति ब्राह्म्याद्या अष्टपत्रगाः ॥ ७८ ॥
‘वेद-बिंदू’स्थानी चार शक्ती मानल्या आहेत—परा, भुवनेश्वरी, कमला आणि सुभगा। ब्राह्मी आदि रूपांनी त्या अष्टदल कमळावर विराजमान आहेत।
Verse 79
षोडशारे स्मृते चव मानदातुष्टिपुष्टयः । प्रीती रतिर्ह्नीः श्रीश्चापि स्वधा स्वाहा दशम्यथ ॥ ७९ ॥
षोडशार चक्राचे स्मरण केल्यास मानदा, तुष्टि, पुष्टि, प्रीती, रती, ह्री आणि श्री; तसेच स्वधा व स्वाहा या अधिष्ठात्री शक्ती सांगितल्या आहेत।
Verse 80
ज्योत्स्ना हैमवती छाया पूर्णिमा संहतिस्तथा । अमावास्येति संपूज्या मंत्रेशे प्राणपूर्विका ॥ ८० ॥
ज्योत्स्ना, हैमवती, छाया, पौर्णिमा, संहती तसेच अमावास्या—या सर्वांची मंत्रेश्वरामध्ये विधिपूर्वक पूजा करावी; प्रथम प्राणार्पण/प्राणन्यास करून।
Verse 81
भूपुरे लोकपालाः स्युस्तदस्त्राणि तदग्रतः । इत्थं जपादिभिः सिद्धे मंत्रेऽस्मिन्धनसंचयैः ॥ ८१ ॥
भूपुरात (बाह्य चौरस आवरणात) लोकपालांची स्थापना करावी आणि त्यांची अस्त्रे त्यांच्या समोर ठेवावीत। अशा रीतीने जप इत्यादी साधनांनी हा मंत्र सिद्ध झाला की तो धनसंचयाचे साधन ठरतो।
Verse 82
कुबेरसदृशो मंत्री जायते जनवंदितः । अथ लक्ष्म्यवतारोऽन्यः कीर्त्यते मुनिसत्तम ॥ ८२ ॥
कुबेरासारखा एक मंत्री उत्पन्न होतो, जो लोकांकडून वंदिला जातो। आता, हे मुनिश्रेष्ठा, लक्ष्मीचा आणखी एक अवतार वर्णिला जात आहे।
Verse 83
प्रणवः शांतिररुणाक्रियाढ्याचन्द्रभूषिताः । बगलामुखसर्वांते इंधिकाह्रादिनीयुता ॥ ८३ ॥
‘प्रणव’ व ‘शांती’; क्रियासंपन्न ‘अरुणा’; चंद्रभूषिता—चंद्राने अलंकृत; आणि ‘बगलामुखी’ने सर्वांचा अंत करणारी शक्ति—‘इंधिका’ व ‘ह्रादिनी’सहित—ही नावे येथे सांगितली आहेत।
Verse 84
पीताजरायुक्प्रतिष्ठा पुनर्दीर्धोदसंयुता । वाचं मुखं पदं स्तंभयांते जिह्वापदं वदेत् ॥ ८४ ॥
पिवळसर झिल्लीसदृश आधारावर प्रतिष्ठित व दीर्घ आर्द्र-प्रवाहयुक्त झाल्यावर, मुख-आश्रित वाणी स्तंभित होते; तेव्हा जिह्वा-आधारित पद/ध्वनी उच्चारावा।
Verse 85
कीलयेति च बुद्धिं विनाशयांते स्वबीजकम् । तारोऽग्निसुंदरी मंत्रो बगलायाः प्रकीर्तितः ॥ ८५ ॥
‘कीलय’ आणि ‘बुद्धीचा विनाश कर’—या पदांसह, स्वबीजाक्षरयुक्त हा मंत्र ‘तारोऽग्निसुंदरी’ या नावाने बगला (देवी)चा मंत्र म्हणून प्रकीर्तित आहे।
Verse 86
मुनिस्तु नारदश्छदो बृहती बगलामुखी । देवता नेत्रपंचेषुनवपंचदिगर्णकैः ॥ ८६ ॥
ऋषी नारद; छंद बृहती; देवता बगलामुखी. (मंत्राचा विन्यास/जप) पाच ‘नेत्रे’, नऊ, पाच, दिशा आणि अक्षरांच्या क्रमाने करावा।
Verse 87
अंगानि कल्पयित्वा च ध्यायेत्पीताम्बरां ततः । स्वर्णासनस्थां हेमाभां स्तंभिनीमिंदुशेखराम् ॥ ८७ ॥
अंग-विन्यास कल्पून, नंतर पीतांबरा देवीचे ध्यान करावे—सुवर्णासनावर विराजमान, हेमप्रभेने दीप्त, स्तंभिनी शक्ति, आणि मस्तकी इंदुशेखर धारण करणारी।
Verse 88
दधतीं मुद्गरं पाशं वज्रं च रसनां करैः । एवं ध्यात्वाजपेल्लक्षमयुतं चंपकोद्भवैः ॥ ८८ ॥
मुद्गर, पाश, वज्र आणि रसना धारण करणाऱ्या देवीचे असे ध्यान करून, चंपकाच्या पुष्पांनी एक लक्ष व दहा हजार जप करावा।
Verse 89
कुसुमैर्जुहुयात्पीठे बालायाः पूजयेदिमाम् । चंदनागुरुचंद्राद्यैः पूजार्थं यंत्रमालिखेत् ॥ ८९ ॥
पीठावर पुष्पांनी होम करून या बाला देवीची पूजा करावी। पूजेसाठी चंदन, अगरु, कपूर इत्यादी सुगंधी द्रव्यांनी यंत्र रेखाटावे।
Verse 90
त्रिकोणषड्दलाष्टास्रषोडशारे यजेदिमाम् । मंगला स्तंभिनी चैव जृंभिणी मोहिनी तथा ॥ ९० ॥
त्रिकोण, षड्दल, अष्टास्र आणि षोडशार चिन्हित यंत्रावर हिची पूजा करावी। ‘मंगला’, ‘स्तंभिनी’, ‘जृंभिणी’ व ‘मोहिनी’ अशी आवाहने करावी।
Verse 91
वश्या चला बलाका च भूधरा कल्मषाभिधा । धात्री च कलना कालकर्षिणी भ्रामिकापि च ॥ ९१ ॥
‘वश्या’, ‘चला’, ‘बलाका’, ‘भूधरा’, ‘कल्मषाभिधा’; तसेच ‘धात्री’, ‘कलना’, ‘कालकर्षिणी’ आणि ‘भ्रामिका’—हीही नावे आहेत।
Verse 92
मंदगापि च भोगस्था भाविका षोडशी स्मृता । भूगृहस्य चतुर्दिक्षु पूर्वादिषु यजेत्क्रमात् ॥ ९२ ॥
‘मंदगा’, ‘भोगस्था’, ‘भाविका’ आणि ‘षोडशी’ अशीही स्मृती आहे। भूगृहाच्या चारही दिशांत—पूर्वापासून क्रमाने—पूजन करावे।
Verse 93
गणेशं बटुकं चापि योगिनीः क्षेत्रपालकम् । इंद्रादींश्च ततो बाह्ये निजायुधसमन्वितान् ॥ ९३ ॥
गणेश, बटुक, योगिनी आणि क्षेत्रपालक यांचे विधिपूर्वक स्थापन करावे; नंतर बाह्य भागी इंद्रादी देवतांना त्यांच्या-त्यांच्या आयुधांसह न्यास करावा।
Verse 94
इत्थं सिद्धे मनौ मंत्री स्तंभयेद्देवतादिकान् । पीतवस्त्रपदासीनः पीतमाल्यानुलेपनः ॥ ९४ ॥
अशा रीतीने मंत्र सिद्ध झाल्यावर साधकाने देवता इत्यादींचे स्तंभन करावे; पिवळ्या वस्त्रावर बसून, पिवळे वस्त्र परिधान करून, पिवळी माळ व पिवळे अनुलेपन धारण करावे।
Verse 95
पीतपुष्पैर्यजेद्देवीं हरिद्रोत्थस्रजा जपेत् । पीतां ध्यायन्भगवतीं पयोमध्येऽयुतं जपेत् ॥ ९५ ॥
पिवळ्या पुष्पांनी देवीचे पूजन करावे आणि हळदीपासून बनविलेल्या माळेने जप करावा। पिवळ्या रूपातील भगवतीचे ध्यान करून, दुधाच्या मध्यभागी बसून दहा हजार जप करावा।
Verse 96
त्रिमध्वा ज्यतिलैर्होमो नॄणां वश्यकरो मतः । मधुरत्रितयाक्तैः स्यादाकर्षो लवर्णैर्ध्रुवम् ॥ ९६ ॥
त्रिमधु, तूप आणि तीळ यांसह केलेला होम मनुष्यांना वशीकरण करणारा मानला जातो. मधुर-त्रितयाने युक्त होम आकर्षण करतो, आणि लवणाने केल्यास फल निश्चयाने दृढ होते।
Verse 97
तैलाभ्यक्तैर्निम्बपत्रैर्होमो विद्वेषकारकः । ताललोणहरिद्राभिर्द्विषां संस्तंभनं भवेत् ॥ ९७ ॥
तेलाने अभ्यक्त कडुनिंबाच्या पानांनी केलेला होम द्वेष उत्पन्न करणारा आहे. तसेच ताल-लवण व हळद यांद्वारे शत्रूंचे संस्तंभन (अवरोध/जडत्व) होते।
Verse 98
आगारधूमं राजीश्च माहिषं गुग्गुलं निशि । श्मशाने पावके हुत्वा नाशयेदचिरादरीन् ॥ ९८ ॥
रात्री श्मशानातील अग्नीत घरची काजळी, राई, म्हैसज द्रव्य व गुग्गुळ यांची आहुती दिल्यास, साधक लवकरच शत्रूंचा नाश करतो।
Verse 99
गरुतो गृध्रकाकानां कटुतैलं विभीतकम् । गृहधूमं चितावह्नौ हुत्वा प्रोच्चाटयेद्रिपून् ॥ ९९ ॥
गिधाड व कावळ्यांची पिसे, तिखट तेल, बेहडा (विभीतक) आणि घरची काजळी—हे चिताग्नीत हुत केल्यास ‘प्रोच्चाटन’ विधीने शत्रू दूर पळतात।
Verse 100
दूवार्गुडूचीलाजान्यो मधुरत्रितयान्वितान् । जुहोति सोऽखिलान् रोगान् शमयेद्दर्शनादपि ॥ १०० ॥
जो दूर्वा, गूळ, गुळवेल (गुडूची) व लाजा (भाजले धान्य) हे तीन मधुर द्रव्यांसह अग्नीत जुहोतो, तो सर्व रोग शमवितो; त्याच्या दर्शनानेही व्याधी निवतात।
Verse 101
पर्वताग्रे महारण्ये नदीसंगे शिवालये । ब्रह्मचर्यरतो लक्षं जपेदखिलसिद्धये ॥ १०१ ॥
पर्वतशिखरावर, महान अरण्यात, नदीसंगमावर किंवा शिवालयात—ब्रह्मचर्य पाळून—सर्व सिद्धीसाठी एक लक्ष जप करावा।
Verse 102
एक वर्णगवीदुग्धं शर्करामधुसंयुतम् । त्रिशतं मंत्रितं पीतं हन्याद्विषपराभवम् ॥ १०२ ॥
एकाच वर्णाच्या गायीचे दूध, साखर व मध मिसळून—तीनशे वेळा मंत्रित करून पिल्यास—विषाचा दुष्परिणाम व पराभव नष्ट होतो।
Verse 103
श्वेतपालशकाष्ठेन रचिते रम्यपादके । अलक्तरंजिते लक्षं मन्त्रयेन्मनुनामुना ॥ १०३ ॥
श्वेत-पलाशकाष्ठाने रचिलेल्या रम्य पादपीठास लाल अलक्ताने रंगवून, या मनुने मंत्राचा लक्षजप करावा।
Verse 104
तदारूढः पुमान् गच्छत्क्षणेन शतयोजनम् । पारदं च शिलां तालं पिष्टं मधुसमन्वितम् ॥ १०४ ॥
त्यावर आरूढ झालेला पुरुष क्षणात शंभर योजन जाईल। पारद, शिला व ताल हे मधासह कुटून मिसळणे विधेय आहे।
Verse 105
मनुना मन्त्रयेल्लक्षं लिंपेत्तेनाखिलां तनुम् । अदृश्यः स्यान्नृणामेष आश्चर्य्यं दृश्यतामिदम् ॥ १०५ ॥
मनुने अलक्ताचा लक्षजप करून ते सिद्ध करून, त्याने सर्व देहाला लेप द्यावा; मग तो मनुष्यांना अदृश्य होतो—हे अद्भुत फल पाहा।
Verse 106
षट्कोणं विलिखद्बीजं साध्यनामान्वितं मनोः । हरितालनिशाचूर्णैरुन्मत्तुरससंयुतैः ॥ १०६ ॥
षट्कोण रेखाटून, बीजाक्षर व साध्य-नामयुक्त मंत्र लिहावा; हरिताल व निशा (हळद) चूर्ण धतुरारसात मिसळून त्याने लिहावा।
Verse 107
शेषाक्षरैः समानीतं धरागेहविराजितम् । तद्यंत्रं स्थापितप्राणं पीतसूत्रेण वेष्टयेत् ॥ १०७ ॥
उरलेल्या अक्षरांनी ते पूर्ण करून, भूमीवर व घरात शोभायमान ठेवावे। नंतर प्राणप्रतिष्ठा करून त्या यंत्राला पिवळ्या सूत्राने वेढावे।
Verse 108
भ्राम्यत्कुलालचक्रस्थां गृहीत्वा मृत्तिकां तथा । रचयेदृषभं रम्यं यंत्रं तन्मध्यतः क्षिपेत् ॥ १०८ ॥
फिरत्या कुंभारचाकावरची माती घेऊन रम्य असा ऋषभ घडवावा; आणि त्याच्या मध्यभागी यंत्र ठेवावे।
Verse 109
हरितालेन संलिप्य वृषं प्रत्यहमर्चयेत् । स्तंभयेद्विद्विषां वाचं गतिं कार्यपरंपराम् ॥ १०९ ॥
हरितालाचा लेप करून ऋषभाची दररोज पूजा करावी; त्यामुळे शत्रूंची वाणी स्तंभित होते आणि त्यांची गती व कार्यपरंपरा अडते।
Verse 110
आदाय वामहस्तेन प्रेतभूस्थितकर्परम् । अंगारेण चितास्थेन तत्र यंत्रं समालिखेत् ॥ ११० ॥
डाव्या हाताने प्रेतभूमीवर पडलेले कपाल घेऊन, चितेतील अंगाऱ्याने त्यावर यंत्र नीट रेखाटावे।
Verse 111
मंत्रितं निहितं भूमौ रिपूणां स्तंभयेद्गतिम् । प्रेतवस्त्रे लिखेद्यंत्रं अंगारेणैव तत्पुनः ॥ १११ ॥
मंत्राने अभिमंत्रित करून जमिनीत पुरल्यास ते शत्रूंची गती स्तंभित करते. पुन्हा केवळ अंगाऱ्याने प्रेतवस्त्रावर यंत्र लिहावे।
Verse 112
मंडूकवदने न्यस्येत्पीतसूत्रेण वेष्टितम् । पूजितं पीतपुष्पैस्तद्वाचं संस्तंभयेद्द्विषाम् ॥ ११२ ॥
पिवळ्या दोऱ्याने गुंडाळून ते बेडकाच्या तोंडात ठेवावे. पिवळ्या फुलांनी पूजिले असता ते शत्रूंची वाणी स्तंभित करते।
Verse 113
यद्भूमौ भविता दिव्यं तत्र यंत्रं समालिखेत् । मार्जितं तद्द्विषां पात्रैर्दिव्यस्तम्भनकृद्भवेत् ॥ ११३ ॥
ज्या भूमीवर दिव्य अनुष्ठान करावयाचे असेल, तेथे साधकाने यंत्र नीट रेखाटावे. शत्रूंच्या पात्रांनी ते मार्जन केले असता, ते दिव्य स्तंभन—विरोधी शक्तींना रोखणारे—ठरते.
Verse 114
इन्द्रवारुणिकामूलं सप्तशो मनुमंत्रितम् । क्षिप्तं जले दिव्यकृतं जलस्तंभनकारकम् ॥ ११४ ॥
इंद्रवारुणिकेचे मूळ मनु-मंत्राने सात वेळा अभिमंत्रित करून पाण्यात टाकल्यास, ते दिव्य प्रभावाने जल-स्तंभन करणारे ठरते.
Verse 115
किं बहूक्त्या साधकेन मन्त्रः सम्यगुपासितः । शत्रूणां गतिबुद्ध्यादेः स्तंभनो नात्र संशयः ॥ ११५ ॥
आणखी काय सांगावे? साधकाने मंत्राची सम्यक् उपासना केली असेल तर शत्रूंची गती, बुद्धी इत्यादींचे स्तंभन निःसंशय होते.
Verse 116
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे यक्षिणीमन्त्रसाधननिरूपणं नाम षडशीतितमोऽध्यायः ॥ ८६ ॥
अशा प्रकारे श्री बृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या तृतीय पादात ‘यक्षिणी-मंत्र-साधन-निरूपण’ नामक शहाऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
Nyāsa is treated as the operative bridge between mantra and embodied worship: by installing bījas, epithets, and śaktis onto specific body loci and diagrammatic loci, the sādhaka aligns speech-power (vāk), desire-power (kāma), and śakti into a ritually “activated” circuit that the text says yields siddhi and stability of results.
The nava-yoni structure functions as the central generative maṇḍala for Tripurā/Bālā worship: it hosts repeated mantra placement, is surrounded by lotus enclosures and Mātr̥kā letters, and becomes the spatial template for installing pīṭha-śaktis, guardians, and ancillary deities so that japa and homa are performed within a fully articulated ritual cosmos.
It indicates different bīja-endings for different aims: seed-mantras ending with ‘kāma’ + ‘vāk’ are prescribed for influence over the worlds (siddhi/vaśya), while ‘kāma’ + ‘vāṇī’ is recommended for liberation-oriented practice by a disciplined practitioner.
Bagalāmukhī is framed around stambhana (immobilization): yellow visualization, specific yantras (triangle/lotus/wheels), turmeric-based japa and homa, and targeted rites (speech-arrest, movement-obstruction, enemy-expulsion), presented as a complete operational toolkit once the mantra is ‘perfected’ (siddha).