Mantra-Māhātmya and Sādhana of Kārtavīryārjuna (Nyāsa, Yantra, Homa, and Dīpa-Vrata)
नारद कर्मानुसार राजांचे उदय‑पतन पाहून विचारतात की कर्तवीर्यार्जुनाची जगात विशेष सेवा का होते. सनत्कुमार सांगतात की तो सुदर्शन‑चक्राचा अवतार असून दत्तात्रेयांची उपासना करून परम तेज प्राप्त करतो; त्याचे स्मरणमात्र विजय व हरवलेले लाभ परत देणारे आहे. पुढे पूर्वी गुप्त ठेवलेल्या तांत्रिक विधी उघड होतात—न्यास‑कवचस्थापना, मंत्रपरीक्षा, विनियोग (ऋषी दत्तात्रेय, छंद अनुष्टुप, देवता कर्तवीर्यार्जुन, बीज/शक्ती ध्रुव), अंगन्यास व ध्यानमूर्ती. जपसंख्या, होमाचे अंश व आहुती, षट्कोण‑त्रिकोण यंत्ररेखा, अष्टशक्तिपूजा, पूर्ण यंत्ररचना, कुंभाभिषेकाचे फल व ग्रामरक्षणातील उपयोग सांगितला आहे. फलानुसार होमद्रव्य—उच्चाटन, वश्य, शांती, स्तंभन, समृद्धी, चोरीनिवारण—आणि आहुतीसंख्येचे नियम दिले आहेत. मंत्रकुल व छंदांची नोंद, गायत्रीप्रयोगातील सावधता व रात्रीच्या पठणाविषयी चेतावणीही आहे. शेवटी विस्तृत दीपव्रत—शुभ मास‑तिथी‑नक्षत्र‑योग, दीपपात्रमान, वातसंख्या, स्थापना, संकल्पमंत्र, शकुन, आचारनियम, गुरूअनुज्ञा आणि ब्राह्मणभोजन‑दक्षिणेने समापन; उपसंहार।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कार्तवीर्यतप्रभृतयो नृपा बहुविधा भुवि । जायंतेऽथ प्रलीयंते स्वस्वकर्मानुसारतः ॥ १ ॥
नारद म्हणाले—पृथ्वीवर कार्तवीर्य इत्यादी अनेक प्रकारचे राजे जन्माला येतात आणि मग आपापल्या कर्मानुसार लय पावतात.
Verse 2
तत्कथं राजवर्योऽसौ लोकेसेव्यत्वमागतः । समुल्लंघ्य नृपानन्यानेतन्मे नुद संशयम् ॥ २ ॥
तर मग तो राजवर्य इतर सर्व राजांना मागे टाकून लोकसेव्य कसा झाला? माझा हा संशय दूर करा.
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि संदेहविनिवृत्तये । यथा सेव्यत्वमापन्नः कार्तवीर्यार्जुनो भुवि ॥ ३ ॥
सनत्कुमार म्हणाले—हे नारदा, ऐक; तुझा संशय दूर करण्यासाठी मी सांगतो की पृथ्वीवर कार्तवीर्यार्जुन कसा पूज्य व सेवनीय झाला।
Verse 4
यः सुदर्शनचक्रस्यावतारः पृथिवीतले । दत्तात्रेयं समाराध्य लब्धवांस्तेज उत्तमम् ॥ ४ ॥
जो पृथ्वीवर सुदर्शनचक्राचा अवतार होता, त्याने दत्तात्रेयांची विधिपूर्वक आराधना करून परम उत्तम तेज प्राप्त केले।
Verse 5
तस्य क्षितीश्वरेंद्रस्य स्मरणादेव नारद । शत्रूञ्जयति संग्रामे नष्टं प्राप्नोति सत्वरम् ॥ ५ ॥
हे नारदा, त्या भूमीश्वर सम्राटाचे केवळ स्मरण केले तरी मनुष्य युद्धात शत्रूंवर विजय मिळवतो आणि हरवलेले शीघ्र प्राप्त करतो।
Verse 6
तेनास्य मंत्रपूजादि सर्वतंत्रेषु गोपितम् । तुभ्यं प्रकाशयिष्येऽहं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ६ ॥
म्हणून याचे मंत्रजप, पूजा इत्यादी विधी सर्व तंत्रांत गुप्त ठेवले आहेत; पण तुला मी त्या प्रकट करीन—ज्या सर्व सिद्धी देणाऱ्या आहेत।
Verse 7
वह्नितारयुता रौद्री लक्ष्मीरग्नींदुशांतियुक् । वेधाधरेन्दुशांत्याढ्यो निद्रयाशाग्नि बिंदुयुक् ॥ ७ ॥
रौद्रीमध्ये वह्नि व तारा यांचा योग आहे; लक्ष्मीमध्ये अग्नि व चंद्राची शांती-शक्ती संयुक्त आहे. वेधामध्ये धारण करणाऱ्या चंद्राची शांती अधिक आहे; आणि निद्रामध्ये याशा, अग्नि व बिंदू यांचा योग आहे।
Verse 8
पाशो मायांकुशं पद्मावर्मास्त्रे कार्तवीपदम् । रेफोवा द्यासनोऽनन्तो वह्निजौ कर्णसंस्थितौ ॥ ८ ॥
या न्यास/कवच-विन्यासात पाश, मायांकुश, पद्म, वर्म व अस्त्र तसेच ‘कार्तवी’ पद यांचे विन्यास करावा। ‘र’ (रेफ) किंवा ‘वा’ वर्ण, ‘द्यासन’, ‘अनंत’ आणि अग्नीचे दोन अक्षर—हे दोन्ही कानांत स्थापावेत॥ ८ ॥
Verse 9
मेषः सदीर्घः पवनो मनुरुक्तो हृदंतिमः । ऊनर्विशतिवर्णोऽयं तारादिर्नखवर्णकः ॥ ९ ॥
‘मेष’ हा ‘सदीर्घ’ असा सांगितला आहे; तो ‘पवन’स्वरूप असून ‘मनु-उक्त’ आहे, आणि शेवट ‘हृद्’ ने होतो. हा क्रम वीसपेक्षा कमी वर्णांचा; ‘तारा’पासून आरंभ होऊन ‘नख-वर्ण’ लक्षणयुक्त आहे॥ ९ ॥
Verse 10
दत्तात्रेयो मुनिश्चास्यच्छन्दोऽनुष्टुबुदाहृतम् । कार्तवीर्यार्जुनो देवो बीजशक्तिर्ध्रुवश्च हृत् ॥ १० ॥
या मंत्र/विद्येचे ऋषी दत्तात्रेय मुनि असून छंद अनुष्टुप् असे सांगितले आहे. देवता कार्तवीर्यार्जुन; बीज व शक्ती ‘ध्रुव’; आणि ‘हृत्’ म्हणजे हृदय हे स्थान आहे॥ १० ॥
Verse 11
शेषाढ्यबीजयुग्मेन हृदयं विन्यसेदधः । शांतियुक्तचतुर्थेन कामाद्येन शिरोंऽगकम् ॥ ११ ॥
शेष-शक्तियुक्त बीजांच्या युग्माने खाली हृदय-न्यास करावा. आणि ‘शांती’युक्त चतुर्थ (बीज) ‘काम…’ आदिने आरंभ करून शिरावर अङ्ग-न्यास करावा॥ ११ ॥
Verse 12
इन्द्वाढ्यं वामकर्णाद्यमाययोर्वीशयुक्तया । शिखामंकुशपद्माभ्यां सवाग्भ्यां वर्म विन्यसेत् ॥ १२ ॥
इंदु-तत्त्वयुक्त (अक्षरे) डाव्या कानापासून आरंभ करून विन्यस्त करावीत. आणि माया-वर्णांना ‘वीस’ संख्येच्या योगाने संयुक्त करून, वाणी-संबद्ध अक्षरांसह शिखा, अंकुश व पद्म यांवर वर्म (कवच) विन्यसेत्॥ १२ ॥
Verse 13
वर्मास्त्राभ्यामस्त्रमुक्तं शेषार्णैर्व्यापकं पुनः । हृदये जठरे नाभौ जठरे गुह्यदेशतः ॥ १३ ॥
अशा रीतीने वर्म-मंत्र व अस्त्र-मंत्र सोडून, उरलेल्या अक्षरांनी पुन्हा सर्वव्यापक रक्षण-विन्यास करावा—हृदयात, उदरात, नाभीवर, पुन्हा उदरात आणि गुह्यदेशी।
Verse 14
दक्षपादे वामपादे सक्थ्नि जानुनि जंघयोः । विन्यसेद्बीजदशकं प्रणवद्वयमध्यगम् ॥ १४ ॥
उजव्या पायावर, डाव्या पायावर, मांडीवर, गुडघ्यावर आणि पिंडऱ्यांवर—दोन प्रणव (ॐ) यांच्या मध्ये असलेले दहा बीजाक्षरांचे न्यास करावा।
Verse 15
ताराद्यानथ शेषार्णान्मस्तके च ललाटके । भ्रुवोः श्रुत्योस्तथैवाक्ष्णोर्नसि वक्त्रे गलेंऽसके ॥ १५ ॥
मग ‘तारा’पासून आरंभ करून आणि नंतर उरलेल्या अक्षरांचा विन्यास—मस्तकावर व कपाळावर; तसेच भुवयांवर, कानांवर, डोळ्यांवर, नाकावर, मुखावर आणि कंठ व अंसप्रदेशावर करावा।
Verse 16
सर्वमन्त्रेण सर्वांगे कृत्वा व्यापकमादृतः । सर्वेष्टसिद्धये ध्यायेत्कार्तवीर्यं जनेश्वरम् ॥ १६ ॥
‘सर्व-मंत्रा’ने सर्वांगात आदरपूर्वक व्यापक-विन्यास करून, सर्व इष्टसिद्धीसाठी मनुष्यांचा ईश्वर कार्तवीर्य याचे ध्यान करावे।
Verse 17
उद्यद्रर्कसहस्राभं सर्वभूपतिवन्दितम् । दोर्भिः पञ्चाशता दक्षैर्बाणान्वामैर्धनूंषि च ॥ १७ ॥
तो उगवत्या हजारो सूर्यांसारखा तेजस्वी, सर्व राजांनी वंदित; त्याच्या पन्नास कुशल भुजा—उजव्या हातांत बाण आणि डाव्या हातांत धनुष्य धारण करणाऱ्या होत्या।
Verse 18
दधतं स्वर्णमालाढ्यं रक्तवस्त्रसमावृतम् । चक्रावतारं श्रीविष्णोर्ध्यायेदर्जुनभूपतिम् ॥ १८ ॥
स्वर्णमाळेने विभूषित व रक्तवस्त्रांनी आच्छादित, श्रीविष्णूच्या चक्रावतार-स्वरूप राजा अर्जुनाचे ध्यान करावे।
Verse 19
लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं दशांशं जुहुयात्तिलैः । सतण्डुलैः पायसेन विष्णुपीठे यजत्तुतम् ॥ १९ ॥
मंत्राचा एक लक्ष जप करावा; नंतर त्याचा दशांश तिळांनी, तांदळाच्या दाण्यांसह व पायसासह अग्नीत होम करावा, आणि विष्णुपीठावर विधिपूर्वक पूजन करावे।
Verse 20
षट्कोणेषु षडंगानि ततो दिक्षु विविक्षु च । चौरमदविभञ्जनं मारीमदविभंजनम् ॥ २० ॥
षट्कोणांत षडंगांचा न्यास करावा; नंतर दिशांत व विदिशांत ‘चौरमदविभंजन’ आणि ‘मारीमदविभंजन’ हे मंत्रलेखन करावे।
Verse 21
अरिमदविभंजनं दैत्यमदविभंजनम् । दुष्टनाशं दुःखनाशं दुरितापद्विनाशकम् ॥ २१ ॥
तो शत्रूंचा मद भंग करणारा, दैत्यांचा अहंकार चुरडणारा; दुष्टनाशक, दुःखनाशक आणि दुरित-आपत्तींचा विनाशक आहे।
Verse 22
दिक्ष्वष्टशक्तयः पूज्याः प्राच्यादिष्वसितप्रभाः । क्षेमंकरी वश्यकरी श्रीकरी च यशस्करी ॥ २२ ॥
दिशांमध्ये अष्टशक्तींचे पूजन करावे—पूर्वादि दिशांत श्यामप्रभा असलेल्या—क्षेमंकरी, वश्यकरी, श्रीकरी आणि यशस्करी।
Verse 23
आयुः करी तथा प्रज्ञाकरी विद्याकरी पुनः । धनकर्यष्टमी पश्चाल्लोकेशा अस्त्रसंयुताः ॥ २३ ॥
हे आयुष्य वाढविणारे आहे; हे प्रज्ञा देणारे आहे आणि पुन्हा विद्या प्रदान करणारे आहे। त्यानंतर अष्टमी-व्रत धन देणारे होते; आणि लोकपाल आपापल्या अस्त्रांनी युक्त असतात।
Verse 24
एवं संसाधितो मंत्रः प्रयोगार्हः प्रजायते । कार्तवीर्यार्जुनस्याथ पूजायंत्रमिहोच्यते ॥ २४ ॥
अशा प्रकारे साधित केलेला मंत्र प्रयोगास योग्य होतो। आता येथे कार्तवीर्यार्जुनाचे पूजायंत्र सांगितले जाते।
Verse 25
स्वबीजानंगध्रुववाक्कर्णिकं दिग्दलं लिखेत् । तारादिवर्मांतदलं शेषवर्णदलांतरम् ॥ २५ ॥
कर्णिकेत (मध्यभागी) आपल्या बीजाक्षरासह अङ्गमंत्र, ध्रुववाक्य व वाक्-मंत्र लिहावा; नंतर दिशांनुसार दल (पाकळ्या) काढाव्यात। दलांवर तारा ते वर्मपर्यंत लिहावे आणि दलांमधील अंतरात उरलेले वर्ण लिहावेत।
Verse 26
ऊष्मान्त्यस्वरकिंजल्कं शेषार्णैः परिवेष्टितम् । कोणालंकृतभूतार्णभूगृहं यन्त्रमीशितुः ॥ २६ ॥
ईश्वराच्या यंत्राच्या मध्यभागी ऊष्मान्त्य (श-ष-स-ह) पर्यंतच्या स्वरांनी बनलेला ‘किंजल्क’ असावा व तो उरलेल्या अक्षरांनी वेढलेला असावा। त्याचे कोन भूताक्षरांनी अलंकृत असावेत आणि ते भूगृह (चौकोनी आवरण) यामध्ये स्थापावे।
Verse 27
शुद्धभूमावष्टगन्धैर्लिखित्वा यन्त्रमादरात् । तत्र कुंभं प्रतिष्ठाप्य तत्रावाह्यार्चयेन्नृपम् ॥ २७ ॥
शुद्ध भूमीवर अष्टगंधांनी आदराने यंत्र लिहावे. मग त्यावर कुंभ प्रतिष्ठापून, तेथेच देवतेचे आवाहन करून विधिपूर्वक नृप (देव) याची पूजा करावी।
Verse 28
स्पृष्ट्वा कुंभं जपेन्मन्त्रं सहस्रं विजितेंद्रियः । अभिषिं चेत्तदंभोभिः प्रियं सर्वेष्टसिद्धये ॥ २८ ॥
कुंभास स्पर्श करून, जितेंद्रिय साधकाने मंत्राचा सहस्र वेळा जप करावा. नंतर त्याच जलाने प्रिय देवतेचा अभिषेक करावा, सर्व इष्टसिद्धीसाठी.
Verse 29
पुत्रान्यशो रोगनाशमायुः स्वजनरंजनम् । वाक्सिद्धिं सुदृशः कुम्भाभिषिक्तो लभते नरः ॥ २९ ॥
कुंभाभिषेक झालेला पुरुष पुत्र, यश, रोगनाश, दीर्घायुष्य, स्वजनांचे रंजन, वाक्सिद्धी आणि मनोहर रूप प्राप्त करतो.
Verse 30
शत्रूपद्रव आपन्ने ग्रामे वा पुटभेदने । संस्थापंयेदिदं यन्त्रं शत्रुभीतिनिवृत्तये ॥ ३० ॥
ग्रामात शत्रूंचा उपद्रव झाला किंवा रक्षण-पुट भेदला गेला, तर शत्रुभय निवृत्त करण्यासाठी हे यंत्र स्थापित करावे.
Verse 31
सर्षपारिष्टलशुनकार्पासैर्मार्यते रिपुः । धत्तूरैः स्तभ्यते निम्बैर्द्वेष्यते वश्यतेंऽबुजैः ॥ ३१ ॥
मोहरी, अरिष्ट, लसूण व कापूस यांद्वारे शत्रूवर प्रहार होतो; धतुर्याने तो स्तब्ध होतो; कडुनिंबाने द्वेषयुक्त होतो; आणि कमळांनी वशीभूत होतो.
Verse 32
उच्चाटने विभीतस्य समिद्भिः खदिरस्य च । कटुतैलमहिष्याज्यैर्होमद्रव्यांजनं स्मृतम् ॥ ३२ ॥
उच्चाटन विधीत विभीतक व खदिर यांच्या समिधा, तसेच कटु तेल व म्हशीचे तूप—ही होमद्रव्ये मानली आहेत.
Verse 33
यवैर्हुते श्रियः प्राप्तिस्तिलैराज्यैरघक्षयः । तिलतंडुलसिद्धार्थजालैर्वश्यो नृपो भवेत् ॥ ३३ ॥
जवांनी हवन केल्यास श्री-समृद्धी प्राप्त होते; तीळ व तूपाने पापक्षय होतो. तीळ, तांदूळ व पांढरी मोहरी यांचा विन्यास करून केल्यास राजा देखील वश होतो.
Verse 34
अपामार्गार्कदूर्वाणां होमो लक्ष्मीप्रदोऽघनुत् । स्त्रीवश्यकृत्प्रियंगूणां मुराणां भूतशांतिदः ॥ ३४ ॥
अपामार्ग, अर्क व दूर्वा यांचा होम लक्ष्मीप्रद व पापनाशक म्हणतात. प्रियंगूचा होम स्त्रीवश्यकारी, आणि मुरेचा होम भूत-प्रेतशांती देणारा आहे.
Verse 35
अश्वत्थोदुंबरप्लक्षवटबिल्वसमुद्भवाः । समिधो लभते हुत्वा पुत्रानायुर्द्धनं सुखम् ॥ ३५ ॥
अश्वत्थ, उंबर, प्लक्ष, वड व बेल या वृक्षांच्या समिधा अग्नीत अर्पण केल्यास पुत्र, दीर्घायुष्य, धन व सुख मिळते.
Verse 36
निर्मोकहेमसिद्धार्थलवणैश्चौरनाशनम् । रोचनागोमयैस्तंभो भूप्राप्तिः शालिभिर्हुतैः ॥ ३६ ॥
सापाचा निर्मोक, सुवर्ण, पांढरी मोहरी व मीठ यांचा प्रयोग केल्यास चोरनाश (चोरीचा प्रतिबंध) होतो. रोचना व गोमयाने स्तंभन होते; शाली तांदळाची आहुती दिल्यास भूमीप्राप्ती होते.
Verse 37
होमसंख्या तु सर्वत्र सहस्रादयुतावधि । प्रकल्पनीया मन्त्रज्ञैः कार्य्यगौरवलाघवात् ॥ ३७ ॥
सर्वत्र होमातील आहुतींची संख्या एक हजारापासून दहा हजारांपर्यंत ठरवावी. मंत्रज्ञांनी कार्याच्या गुरुत्व-लघुत्वानुसार ती प्रकल्पित करावी.
Verse 38
कार्तवीर्य्यस्य मन्त्राणामुच्यते लक्षणं बुधाः । कार्तवीर्यार्जुनं ङेंतं सर्वमंत्रेषु योजयेत् ॥ ३८ ॥
हे बुधजनहो, कार्तवीर्याच्या मंत्रांची लक्षणे सांगितली जात आहेत। सर्व मंत्रांत ‘ङेंतं’ हे बीजचिन्ह ‘कार्तवीर्यार्जुन’ या नामासह योजावे॥
Verse 39
स्वबीजाद्यो दशार्णोऽसौ अन्ये नवशिवाक्षराः । आद्यबीजद्वयेनासौ द्वितीयो मन्त्र ईरितः ॥ ३९ ॥
स्वतःच्या बीजाने आरंभणारा तो मंत्र दशार्ण (दहा अक्षरी) आहे; इतर मंत्र नव-शिवाक्षरी आहेत। आद्य दोन बीज पुढे जोडल्यास तोच दुसरा मंत्र म्हणून कथिला आहे॥
Verse 40
स्वकामाभ्यां तृतीयोऽसौ स्वभ्रूभ्यां तु चतुर्थकः । स्वपाशाभ्यां पञ्चमोऽसौ षष्टः स्वेन च मायया ॥ ४० ॥
स्वतःच्या कामनांपासून तिसरा मंत्र, आणि स्वतःच्या भुवयांपासून चौथा। स्वतःच्या पाशांपासून पाचवा, व स्वतःच्या मायेतून सहावा उत्पन्न होतो॥
Verse 41
स्वांकुशाभ्यां सप्तमः स्यात्स्वरमाभ्यामथाष्टमः । स्ववाग्भवाभ्यां नवमो वर्मास्त्राभ्यामथांतिमः ॥ ४१ ॥
‘स्वा’ व ‘अंकुश’ या युग्म मंत्रांनी सातवा (न्यास) होईल; मग ‘स्वर’ व ‘मा’ यांनी आठवा। ‘वाग्’ व ‘भव’ यांनी नववा, आणि ‘वर्म’ व ‘अस्त्र’ यांनी अंतिम होईल॥
Verse 42
द्वितीयादिनवांतेषु बीजयोः स्याद्व्यतिक्रमः । मंत्रे तु दशमे वर्णा नववर्मास्त्रमध्यगाः ॥ ४२ ॥
दुसऱ्या ते नवव्या स्थानापर्यंत दोन्ही बीजांचा परस्पर व्यतिक्रम (अदलाबदल) करावा। पण मंत्राच्या दहाव्या स्थानी अक्षरे अशी मांडावीत की नव-वर्म असतील आणि मध्ये ‘अस्त्र’ स्थित राहील॥
Verse 43
एतेषु मंत्रवर्येषु स्वानुकूलं मनुं भजेत् । एषामाद्ये विराट्छदोऽन्येषु त्रिष्टुबुदाहृतम् ॥ ४३ ॥
या श्रेष्ठ मंत्रांमध्ये साधकाने आपल्या स्वभावास अनुकूल असा मंत्र स्वीकारावा. यांतील पहिला विराट् छंदात असून उरलेले त्रिष्टुभ छंदात सांगितले आहेत.
Verse 44
दश मंत्रा इमे प्रोक्ता यदा स्युः प्रणवादिकाः । तदादिमः शिवार्णः स्यादन्ये तु द्वादशाक्षराः ॥ ४४ ॥
जेव्हा हे दहा मंत्र प्रणव (ॐ) पासून आरंभ करून सांगितले जातात, तेव्हा त्यांतील पहिला ‘शिवार्ण’ असतो; उरलेले मात्र द्वादशाक्षरी आहेत.
Verse 45
त्रिष्टुपूछन्दस्तथाद्ये स्यादन्येषु जगती मता । एवं विंशतिमंत्राणां यजनं पूर्ववन्मतम ॥ ४५ ॥
पहिल्या (मंत्रात) त्रिष्टुभ छंद असावा; उरलेल्यांत जगती छंद मानला आहे. अशा रीतीने या वीस मंत्रांचे यजन पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे करावे.
Verse 46
दीर्घाढ्यमूलबीजेन कुर्यादेषां षडंगकम् । तारो हृत्कार्तवीर्यार्जुनाय वर्मास्त्रठद्वयम् ॥ ४६ ॥
‘दीर्घाढ्य’ मूल-बीजाने यांचे षडंग-न्यास करावा. नंतर प्रणव (तार) द्वारा हृदयस्थ कार्तवीर्यार्जुनासाठी वर्म व अस्त्र—या दोन्ही षट्कांचा प्रयोग करावा.
Verse 47
चतुर्दशार्णो मंत्रोऽयमस्येज्या पूर्ववन्मता । भूनेत्रसमनेत्राक्षिवर्णेरस्यांगपंचकम् ॥ ४७ ॥
हा चतुर्दशाक्षरी मंत्र आहे; याची पूजा-विधी पूर्ववत् मानली आहे. याचे अङ्ग-पंचक ‘भू’, ‘नेत्र’, ‘सम’, ‘नेत्र’ आणि ‘अक्षि’ या वर्णांनी विन्यस्त होते.
Verse 48
तारो हृद्भगवान् ङेंतः कार्तवीर्यार्जुनस्तथा । वर्मास्त्राग्निप्रियामंत्रः प्रोक्तो ह्यष्टादशार्णकः ॥ ४८ ॥
‘तार’, ‘हृद्भगवान्’, ‘ङेंतः’ आणि ‘कार्तवीर्यार्जुन’—अशा प्रकारे अठरा अक्षरी ‘वर्मास्त्र–अग्निप्रिया’ मंत्र सांगितला आहे।
Verse 49
त्रिवेदसप्तयुग्माक्षिवर्णैः पंचांगकं मनोः । नमो भगवते श्रीति कार्तवीर्यार्जुनाय च ॥ ४९ ॥
त्रिवेदांनी सूचित अक्षरे व ‘सात युग्म नेत्र’ म्हणविलेले वर्णसमूह यांपासून मनूचा पंचांग मंत्र घडवावा—‘नमो भगवते श्री’; आणि तोच कार्तवीर्यार्जुनासाठीही योजावा।
Verse 50
सर्वदुष्टांतकायेति तपोबलपराक्रमः । परिपालितसप्तांते द्वीपाय सर्वरापदम् ॥ ५० ॥
तपःबलाने पराक्रमी तो ‘सर्वदुष्टांतक’ म्हणून प्रसिद्ध झाला। सात युगांच्या पूर्ण आवर्तनापर्यंत जगाचे रक्षण करून तो सर्व द्वीपाचा व सर्व प्राण्यांचा आश्रय झाला।
Verse 51
जन्यचूडा मणांते ये महाशक्तिमते ततः । सहस्रदहनप्रांते वर्मास्त्रांतो महामनुः ॥ ५१ ॥
त्यानंतर त्या महाशक्तिमानासाठी ‘जन्यचूडा’ पासून सुरू होऊन ‘मणांत’ पर्यंतचे प्रयोग सांगितले आहेत। आणि ‘सहस्रदहन’ विभागाच्या शेवटाजवळ ‘वर्मास्त्र’ ने समाप्त होणारा महामंत्र कथिला आहे।
Verse 52
त्रिषष्टिवर्णवान्प्रोक्तः स्मरमात्सर्वविघ्नहृत् । राजन्यक्रवर्ती च वीरः शूरस्तृतीयकः ॥ ५२ ॥
तो त्रिषष्टि वर्णांचा (तिरसठ अक्षर-घटकांचा) म्हणून सांगितला आहे; केवळ स्मरणानेच तो सर्व विघ्ने दूर करतो। तो राजन्यांचा चक्रवर्तीही आहे—वीर, शूर, क्रमाने तृतीय।
Verse 53
माहिष्मतीपतिः पश्चाञ्चतुर्थः समुदीरितः । रेवांबुपरितृप्तश्च काणो हस्तप्रबाधितः ॥ ५३ ॥
त्यानंतर माहिष्मतीचा अधिपती चौथा म्हणून सांगितला आहे। तो रेवा (नर्मदा)च्या जलाने तृप्त होता; तो एकडोळा होता आणि त्याचा हात बाधित (अशक्त) होता.
Verse 54
दशास्येति च षड्भिः स्यात्पदैर्ङेतैः षडंगकम् । सिंच्यमानं युवतिभिः क्रीडंतं नर्मदाजले ॥ ५४ ॥
“दशास्य-”ने सुरू होणारा पदसमूह सहा प्रसिद्ध शब्दांनी युक्त असा षडंगक मानावा. यात (देव) नर्मदा-जळात क्रीडा करीत असून युवतींनी पाणी उडवून सिंचन करीत आहेत असे वर्णिले आहे.
Verse 55
हस्तैर्जलौधं रुंधंतं ध्यायेन्मत्तं नृपोत्तमम् । एवं ध्यात्वायुतं मंत्रं पजेदन्यत्तु पूर्ववत् ॥ ५५ ॥
हातांनी जलप्रवाह रोखणारा, दिव्य उन्मादाने मत्त असा तो श्रेष्ठ नृप ध्यानात धरावा. असे ध्यान करून मंत्राचा दहा हजार वेळा जप करावा; उरलेली विधी पूर्वीप्रमाणे करावी.
Verse 56
पूर्वं तु प्रजपेल्लक्षं पूजायोगश्च पूर्ववत् । कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रवान् ॥ ५६ ॥
प्रथम मंत्राचा एक लक्ष जप करावा आणि पूजायोगही पूर्वीप्रमाणेच असावा. (या प्रसंगी) कार्तवीर्यार्जुन नावाचा राजा होता, ज्याला सहस्र भुजा होत्या.
Verse 57
तस्य संस्मरणादेव हृतं नष्टं च संवदेत् । लभ्यते मंत्रवर्योऽयं द्वात्रिंशद्वर्णसंयुतः ॥ ५७ ॥
त्याचे केवळ स्मरण केले तरी चोरलेले किंवा हरवलेले याचा ठावठिकाणा (वाणीने) सांगितला जातो. हा श्रेष्ठ मंत्र बत्तीस वर्णांनी (अक्षरांनी) युक्त प्राप्त होतो.
Verse 58
पादैः सर्वेण पंचांगं ध्यानपूजादि पूर्ववत् । कार्तवीर्याय शब्दांते विद्महे पदमुञ्चरेत् ॥ ५८ ॥
मंत्राच्या सर्व पादांनी पूर्ववत् ध्यान, पूजा इत्यादींसह पंचांग आचरण करावे। कार्तवीर्यासाठी मंत्राच्या शेवटी ‘विद्महे’ म्हणून पुढील पद उच्चारावे।
Verse 59
महावीर्याय वर्णांते धीमहीति पदं वदेत् । तन्नोऽर्जुनः प्रवर्णांते चोदयात्पदमीरयेत् ॥ ५९ ॥
‘महावीर्याय’ या शब्दाच्या शेवटी ‘धीमहि’ हे पद म्हणावे. नंतर ‘तन्नोऽर्जुनः’ या पूर्ववर्णांती ‘चोदयात्’ हे पद उच्चारावे।
Verse 60
गायत्र्येषार्जुन स्योक्ता प्रयोगादौ जपेत्तु ताम् । अनुष्टुभं मनुं रात्रौ जपतां चौरसंचयाः ॥ ६० ॥
हे अर्जुना, ही गायत्री सांगितली आहे; प्रयोगाच्या आरंभी तिचा जप करावा. परंतु जे रात्रौ अनुष्टुभ मंत्र जपतात, त्यांना चोरीजन्य पापसंचय होतो।
Verse 61
पलायंते गृहाद्दूरं तर्पणाद्ध्रवनादपि । अथो दीपविधिं वक्ष्ये कार्तवीर्यप्रियंकरम् ॥ ६१ ॥
ते घरापासून दूर पळून जातात—तर्पण व हवनानेही हाकलले जातात. आता मी कार्तवीर्याला प्रिय व कल्याणकारी अशी दीपविधी सांगतो।
Verse 62
वैशाखे श्रावणे मार्गे कार्तिकाश्विनपौषतः । माघफाल्गुनयोर्मासोर्दीपारंभं समाचरेत् ॥ ६२ ॥
वैशाख, श्रावण, मार्गशीर्ष, कार्तिक, आश्विन, पौष, माघ व फाल्गुन या महिन्यांत दीपारंभ विधिपूर्वक करावा।
Verse 63
तिथौ रिक्ताविहीनायां वारे शनिकुजौ विना । हस्तोत्तराश्विरौद्रेयपुष्यवैष्णववायुभे ॥ ६३ ॥
रिक्ता तिथी टाळून तिथी घ्यावी; तसेच शनिवार व मंगळवार वगळून इतर वार निवडावा. आणि हस्त, उत्तराश्विनी, रौद्र, पुष्य, वैष्णव व वायुभ नक्षत्रे शुभ मानावीत।
Verse 64
द्विदैवते च रोहिण्यां दीपारंभो हितावहः । चरमे च व्यतीपाते धृतौ वृद्धौ सुकर्मणि ॥ ६४ ॥
द्विदैवत व रोहिणी नक्षत्रात दीपारंभ करणे हितकारक आहे. व्यतीपाताच्या शेवटच्या टप्प्यात तसेच धृति, वृद्धि आणि सुकर्मा योगांतही ते शुभफलदायी ठरते।
Verse 65
प्रीतौ हर्षं च सौभाग्ये शोभनायुष्मतोरपि । करणे विष्टिरहिते ग्रहणेऽर्द्धोदयादिषु ॥ ६५ ॥
प्रीतीत हर्ष असतो; आणि सौभाग्यासाठी सौभाग्य, शोभन व आयुष्मान करण प्रशस्त आहेत. कर्मारंभी विष्टि (भद्रा) रहित करण घ्यावा; तसेच ग्रहण व अर्धोदय इत्यादी विशेष काळातील नियम पाळावेत।
Verse 66
योगेषु रात्रौ पूर्वाह्णे दीपारंभः कृतः शुभः । कार्तिके शुक्लसप्तम्यां निशीथेऽतीव शोभनः ॥ ६६ ॥
शुभ योगांत रात्री किंवा पूर्वाह्नात केलेला दीपारंभ शुभ ठरतो. कार्तिक मासात शुक्ल सप्तमीच्या निशीथकाळी आरंभ करणे अत्यंत शोभन व पुण्यप्रद आहे।
Verse 67
यदि तत्र रवेर्वारः श्रवणं भं च दुर्लभम् । अत्यावश्यककार्येषु मासादीनां न शोधनम् ॥ ६७ ॥
जर त्या वेळी रविवार व श्रवण नक्षत्र मिळणे दुर्मिळ असेल, तर अत्यावश्यक कार्यांत मास इत्यादींचे शोधन (तपासणी-सुधार) करणे आवश्यक नाही।
Verse 68
आद्ये ह्युपोष्य नियतो ब्रह्मचारी सपीतकैः । प्रातः स्नात्वा शुद्धभूमौ लिप्तायां गोमयोदकैः ॥ ६८ ॥
पहिल्या दिवशी नियमाने उपवास करून, ब्रह्मचारी होऊन पिवळे वस्त्र धारण करावे। पहाटे स्नान करून शुद्ध भूमीवर गोमय व जलाचा लेप देऊन स्थान सिद्ध करावे।
Verse 69
प्राणानायम्य संकल्प्य न्यासान्पूर्वोदितांश्चरेत् । षट्कोणं रचयेद्भूमौ रक्तचंदनतंडुलैः ॥ ६९ ॥
प्राणायाम करून संकल्प करावा व पूर्वी सांगितलेले न्यास करावेत. नंतर भूमीवर लाल चंदनाने रंगवलेल्या तांदळाच्या दाण्यांनी षट्कोण रेखाटावा।
Verse 70
अतः स्मरं समालिख्य षट्कोणेषु समालिखेत् । नवार्णैर्वेष्टयेत्तञ्च त्रिकोणं तद्बहिः पुनः ॥ ७० ॥
म्हणून प्रथम स्मर (काम) रेखाटून तो षट्कोणात अंकित करावा. मग नवार्ण मंत्राने त्यास वेढून, त्याच्या बाहेर पुन्हा त्रिकोण काढावा।
Verse 71
एवं विलिखिते यन्त्रे निदध्याद्दीपभाजनम् । स्वर्णजं रजतोत्थं वा ताम्रजं तदभावतः ॥ ७१ ॥
अशा प्रकारे यंत्र लिहिल्यावर त्यावर दीपपात्र ठेवावे—सोन्याचे किंवा चांदीचे; ते नसल्यास तांब्याचे ठेवावे।
Verse 72
कांस्यपात्रं मृण्मयं च कनिष्ठं लोहजं मृतौ । शांतये मुद्गचूर्णोत्थं संधौ गोधूमचूर्णजम् ॥ ७२ ॥
कांस्याचे पात्र श्रेष्ठ, मातीचे पात्र कनिष्ठ; आणि मृताशौचाच्या वेळी लोखंडाचे पात्र विहित आहे. शांतिकर्मासाठी मूगडाळीच्या पिठापासून, व संधिकाळी गव्हाच्या पिठापासून पदार्थ ठरविले आहेत।
Verse 73
आज्ये पलसहस्रे तु पात्रं शतपलं स्मृतम् । आज्येऽयुतपले पात्रं पलपंचशता स्मृतम् ॥ ७३ ॥
हजार पल तुपासाठी पात्र शंभर पलाचे स्मृत आहे. आणि दहा हजार पल तुपासाठी पात्र पाचशे पलांचे स्मृत आहे.
Verse 74
पंचसप्ततिसंख्ये तु पात्रं षष्टिपलं स्मृतम् । त्रिसाहस्री घृतपले शर्करापलभाजनम् ॥ ७४ ॥
पंच्याहत्तर संख्येच्या (मापात) पात्र साठ पलाचे स्मृत आहे. आणि तीन हजार पल तुपासाठी शर्करा-पल मापाचे भाजन (मानक पात्र) विधेय आहे.
Verse 75
द्विसाहख्त्र्यां द्विशतमितं च भाजनमिष्यते । शतेऽक्षिचरसंश्यातमेवमन्यत्र कल्पयेत् ॥ ७५ ॥
दोन हजार (मापात) दोनशेचे भाजन इष्ट मानले आहे. शंभर (मापात) ‘अक्षि-चर’ अशी संख्या धरावी; तसेच इतरत्रही हिशेब करावा.
Verse 76
नित्यदीपे वह्निपलं पात्रमाज्यं पलं स्मृतम् । एवं पात्रं प्रतिष्ठाप्य वर्तीः सूत्रोत्थिताः क्षिपेत् ॥ ७६ ॥
नित्यदीपासाठी पात्र एक पलाचे आणि तूपही एक पलाचे स्मृत आहे. असे पात्र प्रतिष्ठापून, सूतापासून केलेल्या वाती त्यात घालाव्यात.
Verse 77
एका तिस्रोऽथवा पंचसप्ताद्या विषमा अपि । तिथिमानादासहस्रं तंतुसंख्या विनिर्मिता ॥ ७७ ॥
एक, तीन, किंवा पाच-सात इत्यादी विषम संख्या असो—तिथीच्या मानानुसार तंतु (धाग्यांची) संख्या हजार इत्यादी ठरविली जाते.
Verse 78
गोघृतं प्रक्षिपेत्तत्र शुद्धवस्त्रविशोधितम् । सहस्रपलसंख्यादिदशांशं कार्यगौरवात् ॥ ७८ ॥
तेथे स्वच्छ वस्त्राने गाळून शुद्ध केलेले गोघृत टाकावे. सहस्र पल इत्यादी मापाच्या प्रमाणात त्याचा दशांश, कर्माच्या गौरवानुसार घ्यावा.
Verse 79
सुवर्णादिकृतां रम्यां शलाकां षोडशांगुलाम् । तदर्द्धां वा तदर्द्धां वा सूक्ष्माग्रां स्थूलमूलिकाम् ॥ ७९ ॥
सुवर्ण इत्यादी धातूंनी बनवलेली रम्य शलाका सोळा अंगुळे लांब वापरावी; किंवा तिची अर्धी, अथवा पुन्हा तिचीही अर्धी—टोक सूक्ष्म व धारदार आणि मुळ भाग स्थूल असलेली.
Verse 80
विमुंचेद्दक्षिणे पात्रमध्ये चाग्रे कृताग्रिकाम् । पात्रदक्षिणदिग्देशे मुक्त्वां गुलचतुष्टयम् ॥ ८० ॥
दक्षिण बाजूस—पात्राच्या आत आणि त्याच्या अग्रभागी—कृताग्रिका (गुच्छयुक्त अर्पण) ठेवावी. नंतर पात्राच्या दक्षिण दिशेस चार गुल (गोळे) ठेवून विधी पुढे करावा.
Verse 81
अधोग्रां दक्षिणाधारां निखनेच्छुरिकां शुभाम् । दीपं प्रज्वालयेत्तत्र गणेशस्मृतिपूर्वकम् ॥ ८१ ॥
टोक खाली आणि दांडा दक्षिणेकडे असा करून शुभ छुरी पुरावी. तेथे प्रथम गणेशस्मरण करून दीप प्रज्वलित करावा.
Verse 82
दीपात्पूर्वत्र दिग्भागे सर्वतोभद्रमंडले । तंडुलाष्टदले वापि विधिवत्स्थापयेद्धूटम् ॥ ८२ ॥
दीपाच्या पूर्वेस, पूर्व दिग्भागात, सर्वतोभद्र मंडलात—किंवा तांदळाच्या दाण्यांनी केलेल्या अष्टदलावर—विधिपूर्वक धूट (निर्दिष्ट अर्पण-रचना) स्थापावी.
Verse 83
तत्रावाह्य नृपाधीशं पूजयेत्पूर्ववत्सुधीः । जलाक्षतान्समादाय दीपं संकल्पयेत्ततः ॥ ८३ ॥
तेथे नृपाधीशाचे आवाहन करून सुज्ञ भक्ताने पूर्ववत् त्यांची पूजा करावी। मग जलाने ओले केलेले अक्षत घेऊन दीपासाठी संकल्प करावा।
Verse 84
दीपसंकल्पमंत्रोऽयं कथ्यते द्वीषुभूमितः । प्रणवः पाशमाये च शिखा कार्ताक्षराणि च ॥ ८४ ॥
हा दीप-संकल्प मंत्र भूमीवर दोन दिशांच्या विन्यासानुसार सांगितला आहे. यात प्रणव ‘ॐ’, ‘पाश’ व ‘माया’, तसेच ‘शिखा’ आणि ‘कार्त’ ही अक्षरे आहेत.
Verse 85
वीर्यार्जुनाय माहिष्मतीनाथाय सहस्र च । बाहवे इति वर्णांते सहस्रपदमुच्चरेत् ॥ ८५ ॥
माहिष्मतीनाथ वीर्यार्जुनासाठी ‘सहस्र’ हा शब्दही उच्चारावा. आणि वर्णांच्या शेवटी ‘बाहवे’ने समाप्त होणारे सहस्र-पद (सहस्रनाम/सूत्र) जपावे.
Verse 86
क्रतुदीक्षितहस्ताय दत्तात्रेयप्रियाय च । आत्रेयायानुसूयांते गर्भरत्नाय तत्परम् ॥ ८६ ॥
ज्यांचे हात क्रतु-दीक्षेने पवित्र झाले आहेत, जे दत्तात्रेयांचे प्रिय आहेत—हे अनुसूया—त्या आत्रेयाला आणि गर्भरत्नाला (अजन्म्याला) हे अर्पण पूर्ण तत्परतेने होवो.
Verse 87
नमो ग्रीवामकर्णेंदुस्थितौ पाश इमं ततः । दीपं गृहाण अमुकं रक्ष रक्ष पदं पुनः ॥ ८७ ॥
नमस्कार! हे पाश, जो ग्रीवेवर स्थित आहे आणि ज्याच्या कर्णात चंद्रालंकार आहे; मग अमुकाचा हा दीप स्वीकारा. या पद/स्थळाचे रक्षण करा, पुन्हा रक्षण करा.
Verse 88
दुष्टान्नाशययुग्मं स्यात्तथा पातय घातय । शत्रून् जहिद्वयं माया तारः स्वं बीजमात्मभूः ॥ ८८ ॥
“दुष्टांचा नाश कर”—हे युग्म मंत्ररूप आहे; तसेच “पातय” व “घातय”। “शत्रूंना जहि”—हे द्विविध सूत्र सांगितले आहे; “माया”, “तार”, “स्व” आणि “आत्मभू” हीही बीजाक्षरे आहेत।
Verse 89
वह्नीप्रिया अनेनाथ दीपवर्येण पश्चिमा । भिमुखेनामुकं रक्ष अमुकांते वरप्रद ॥ ८९ ॥
हे अग्निप्रिये! या श्रेष्ठ दीपाने—पश्चिमाभिमुख होऊन—अमुक व्यक्तीचे रक्षण कर. हे वरप्रद! अमुकाची इष्टसिद्धी प्रदान कर.
Verse 90
मायाकाशद्वयं वामनेत्रचंद्रयुतं शिवा । वेदादिकामचामुंडाः स्वाहा तु पूसबिंदुकौ ॥ ९० ॥
“माया–आकाश” या द्वयाने युक्त अशी “शिवा” सांगितली आहे, व ती वाम नेत्रातील चंद्राशी संबद्ध आहे. “वेद”, “आदि”, “काम”, “चामुंडा” इत्यादी शक्तींचे त्यांच्या-त्यांच्या स्थानी ध्यान करावे; आणि “स्वाहा” हे पूषाच्या द्वि-बिंदूंनी न्यासावे.
Verse 91
प्रणवोऽग्निप्रिया मंत्रो नेत्रबाणाधराक्षरः । दत्तात्रेयो मुनिर्मालामंत्रस्य परिकीर्तितः ॥ ९१ ॥
माला-मंत्रासाठी प्रणव (ॐ) हाच मंत्र सांगितला आहे; त्याची शक्ति ‘अग्निप्रिया’ आहे. ‘नेत्र’, ‘बाण’ आणि ‘आधर’ ही त्याची अक्षरे; आणि दत्तात्रेय मुनि हा त्याचा द्रष्टा (ऋषि) घोषित आहे।
Verse 92
छन्दोऽमितं कार्तवीर्युर्जुनो देवोऽखिलाप्तिकृत् । चामुंडया षडंगानि चरेत्षड्दीर्घयुक्तया ॥ ९२ ॥
छंद अमाप आहेत; कार्तवीर्य अर्जुन हा देवस्वरूप असून सर्व सिद्धी देणारा आहे. चामुंडेसह षडंगांचे आचरण करावे, आणि षडदीर्घयुक्त मात्रांनी युक्त व्हावे।
Verse 93
ध्यात्वा देवं ततो मंत्रं पठित्वांते क्षिपेज्जजलम् । गोविंदाढ्यो हली सेंदुश्चामुंडाबीजमीरितम् ॥ ९३ ॥
देवाचे ध्यान करून मग मंत्राचा जप करावा आणि शेवटी जल शिंपडावे. हा मंत्र ‘गोविंद’ नामयुक्त, ‘हली’ सहित, ‘इंदु’ संयोगी व चामुंडा-बीजाने युक्त असे सांगितले आहे।
Verse 94
ततो नवाक्षरं मंत्रं सहस्रं तत्पुरो जपेत् । तारोऽनंतो बिंदुयुक्तो मायास्वं वामनेत्रयुक् ॥ ९४ ॥
त्यानंतर क्रमाने नवाक्षरी मंत्राचा सहस्र वेळा जप करावा—तो प्रणवयुक्त, ‘अनंत’ संयोगी, बिंदुसहित, ‘माया’ने संयुक्त आणि वाम-नेत्रचिन्हयुक्त आहे।
Verse 95
कूर्माग्नी शांतिबिंद्वाढ्यौ वह्नि जायांकुशं ध्रुवम् । ऋषिः पूर्वोदितोनुष्टुप्छंदोऽन्यत्पूर्ववत्पुनः ॥ ९५ ॥
‘कूर्माग्नी’, ‘शांती-बिंद्वाढ्य’, ‘वह्नी’, ‘जाया-अंकुश’ आणि ‘ध्रुव’—या मंत्रांसाठी ऋषी पूर्वी सांगितलेलाच; छंद अनुष्टुप्; आणि उर्वरित विनियोग इत्यादी पुन्हा पूर्ववत् आहेत।
Verse 96
सहस्रं मंत्रराजं च जपित्वा कवचं पठेत् । एवं दीपप्रदानस्य कर्ताप्नोत्यखिलेऽप्सितम् ॥ ९६ ॥
मंत्रराजाचा सहस्र जप करून मग कवचाचे पठण करावे. अशा प्रकारे दीपप्रदान करणारा भक्त सर्व इच्छित फळे प्राप्त करतो।
Verse 97
दीपप्रबोधकाले तु वर्जयेदशुभां गिरम् । विप्रस्य दर्शनं तत्र शुभदं परिकीर्तितम् ॥ ९७ ॥
दीप प्रज्वलनाच्या वेळी अशुभ वाणी टाळावी. त्या क्षणी ब्राह्मणाचे दर्शन शुभ व सौभाग्यदायक असे सांगितले आहे।
Verse 98
शूद्राणां प्रध्यमं प्रोक्तं म्लेच्छस्य वधबन्धनम् । आख्वोत्वोर्दर्शनं दुष्टं गवाश्वस्य सुखावहम् ॥ ९८ ॥
शूद्रांसाठी प्रधान दंड म्हणून मारहाण सांगितली आहे; म्लेच्छासाठी वध किंवा बंधन. उंट व घोडा यांचे दर्शन अशुभ, तर गाय व घोडा यांचे दर्शन कल्याणकारक मानले आहे।
Verse 99
दीपज्वाला समा सिद्ध्यै वक्रा निशविधायिनी । शब्दा भयदा कर्तुरुज्ज्वला सुखदा मता ॥ ९९ ॥
दीपाची ज्वाला सम व स्थिर असेल तर सिद्धी देते. ज्वाला वाकडी किंवा डोलणारी असेल तर अनिष्ट सूचित करते. ज्वाला आवाज करत असेल तर कर्त्यास भय; आणि उज्ज्वल असेल तर सुखदायी मानली आहे।
Verse 100
कृष्णा शत्रुभयोत्पत्त्ये वमंती पशुनाशिनी । कृते दीपे यदा पात्रं भग्नं दृश्यते दैवतः ॥ १०० ॥
कृष्ण (अंधारमय) निमित्त शत्रूंमुळे भय उत्पन्न होण्याचे सूचक आहे. वांती होणे पशुहानीचे लक्षण. तसेच दीप लावल्यानंतर त्याचे पात्र दैववश तुटलेले दिसल्यास तेही अपशकुन मानतात।
Verse 101
पक्षादर्वाक्तदा गच्छेद्यजमानो यमालयम् । वर्त्यतरं यदा कुर्यात्कार्यं सिद्ध्येद्विलंबतः ॥ १०१ ॥
योग्य पक्षापूर्वी कर्म केले तर यजमान यमालयास जातो. पण नंतर (योग्य वेळी) केले तर कार्य सिद्ध होते—तथापि विलंबाने।
Verse 102
नेत्रहीनो भवेत्कर्ता तस्मिन्दीपांतरे कृते । अशुचिस्पर्शने व्याधिर्दीपनाशे तु चौरभीः ॥ १०२ ॥
त्या (पूज्य) दीपापासून दुसरा दीप लावल्यास कर्ता नेत्रहीन होतो. अशुची स्पर्शाने व्याधी होते; आणि दीप विझला किंवा नष्ट झाला तर चोरभय उत्पन्न होते।
Verse 103
श्वमार्जाराखुसंस्पर्शे भवेद्भूपतितो भयम् । पात्रारंभे वसुपलैः कृतो दीपोऽखिलेष्टदः ॥ १०३ ॥
कुत्रा, मांजर किंवा उंदीर यांनी पूजासामग्रीला स्पर्श केला तर राजकोप वा राजकृपाभंगाचे भय होते असे सांगितले आहे. परंतु विधीच्या आरंभी गोघृताने लावलेला दीप सर्व अभिष्ट फल देणारा ठरतो.
Verse 104
तस्माद्दीपः प्रयत्नेन रक्षणीयोंऽतरायतः । आसमाप्तेः प्रकुर्वीत ब्रह्मचर्यं च भूशयः ॥ १०४ ॥
म्हणून दीपकाला विघ्नांपासून प्रयत्नपूर्वक जपून ठेवावे. व्रत पूर्ण होईपर्यंत भूमिशायी राहून ब्रह्मचर्याचे पालन करावे.
Verse 105
स्त्रीशूद्रपतितादीनां संभाषामपि वर्जयेत् । जपेत्सहस्रं प्रत्येकं मंत्रराजं नवाक्षरम् ॥ १०५ ॥
स्त्री, शूद्र, पतित इत्यादींशी संभाषणसुद्धा टाळावे. आणि प्रत्येक (आचरणात) नवाक्षर मंत्रराजाचा एक-एक सहस्र जप करावा.
Verse 106
स्तोत्रपाठं प्रतिदिनं निशीथिन्यां विशेषतः । एकपादेन दीपाग्रे स्थित्वा यो मंत्रनायकम् ॥ १०६ ॥
जो दररोज स्तोत्रपाठ करतो—विशेषतः निशीथी (मध्यरात्री) —आणि दीपासमोर एक पायावर उभा राहून मंत्रांचा नायक प्रभूची आराधना करतो.
Verse 107
सहस्रं प्रजपेद्वात्रौ सोऽभीष्टं क्षिप्रमाप्नुयात् । समाप्य शोभनदिने संभोज्य द्विजसत्तमान् ॥ १०७ ॥
तो रात्री त्याचा एक सहस्र जप करावा; त्यामुळे तो लवकरच अभिष्ट फल प्राप्त करील. अनुष्ठान पूर्ण करून शुभ दिवशी श्रेष्ठ द्विजांना (विद्वान ब्राह्मणांना) भोजन घालावे.
Verse 108
कुंभोदकेन कर्तारमभिषिंचन्मनुं जपेत् । कर्ता तु दक्षिणां दद्यात्पुष्कलां तोषहेतवे ॥ १०८ ॥
कलशातील जलाने कर्त्या आचार्याचा अभिषेक करून पवित्र मंत्राचा जप करावा। नंतर यजमानाने तृप्ती व विधी-समाप्तीसाठी भरपूर दक्षिणा द्यावी।
Verse 109
गुरौ तुष्टे ददातीष्टं कृतवीर्यसुतो नृपः । गुर्वाज्ञया स्वयं कुर्याद्यदि वा कारयेद्गुरुः ॥ १०९ ॥
गुरु प्रसन्न झाल्यावर कृतवीर्यपुत्र राजा इच्छित दान देतो. गुरूच्या आज्ञेने तो स्वतः करील, किंवा गुरु त्याच्याकडून करवून घेईल।
Verse 110
दत्त्वा धनादिकं तस्मै दीपदानाय नारद । गुर्वाज्ञामन्तरा कुर्याद्यो दीपं स्वेष्टसिद्धये ॥ ११० ॥
हे नारद! दीपदानासाठी त्याला धनादी देऊनही जो गुरुची आज्ञा न घेता स्वतःच्या इष्टसिद्धीसाठी दीप लावतो, तो अयोग्य करतो।
Verse 111
सिद्धिर्न जायते तस्य हानिरेव पदे पदे । उत्तमं गोघृतं प्रोक्तं मध्यमं महषीभवम् ॥ १११ ॥
त्याची सिद्धी होत नाही; पावलोपावली फक्त हानीच होते. गोघृत उत्तम सांगितले आहे, आणि महिषीघृत मध्यम।
Verse 112
तिलतैलं तु तादृक् स्यात्कनीयोऽजादिजं घृतम् । आस्यरोगे सुगंधेन दद्यात्तैलेन दीपकम् ॥ ११२ ॥
तीळतेलही तसाच उपयोगी आहे; आणि त्याहून सौम्य उपाय म्हणजे शेळी इत्यादींच्या दुधापासून केलेले घृत. मुखरोगात सुगंधी औषधीमिश्रित तेलाने दीपक-प्रयोग करावा।
Verse 113
सिद्ध्वार्थसंभवेनाथ द्विषतां नाशनाय च । सहस्रेण पलैर्दीपे विहिते च न दृश्यते ॥ ११३ ॥
हे नाथ! कार्यसिद्धी व द्वेष्ट्यांचा नाश व्हावा म्हणून सहस्र पल घृत/तेलाने विधिपूर्वक दीप केला तरी तो प्रकाशमान होऊन दिसत नाही।
Verse 114
कार्यसिद्धस्तदा कुर्यात्र्रिवारं दीपजं विधिम् । तदा सुदुर्लभमपि कार्य्यं सिद्ध्व्येन्न संशयः ॥ ११४ ॥
तेव्हा कार्यसिद्धी झाल्यावर दीपजन्य विधी तीन वेळा करावी; मग अत्यंत दुर्मिळ कार्यही सिद्ध होईल—यात संशय नाही।
Verse 115
दीपप्रियः कार्तवीर्यो मार्तंडो नतिवल्लभः । स्तुतिप्रोयो महाविष्णुर्गणेश स्तपर्णप्रियः ॥ ११५ ॥
तो दीपप्रिय, कार्तवीर्य, मार्तंड (सूर्य), नतमस्तक भक्तांचा प्रिय, स्तुतीप्रिय, महाविष्णु, गणेश आणि पर्णार्पणप्रिय आहे।
Verse 116
दुर्गार्चनप्रिया नूनमभिषेकप्रियः शिवः । तस्मात्तेषां प्रतोषाय विदध्यात्तत्तदादरात् ॥ ११६ ॥
खरोखर दुर्गेला अर्चन प्रिय आहे आणि शिवाला अभिषेक प्रिय आहे; म्हणून त्यांना संतुष्ट करण्यासाठी ते-ते कर्म आदराने करावे।
Verse 117
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे कार्तवीर्यमाहात्म्यमन्त्रदीपकथनं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥
अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील बृहदुपाख्यानाच्या तृतीय पादात ‘कार्तवीर्य-माहात्म्य-मंत्र-दीप-कथन’ नावाचा शहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra explicitly links his efficacy to (1) his divine identity as Sudarśana’s earthly manifestation and (2) empowerment through Dattātreya worship; therefore, smaraṇa (remembrance) itself is framed as a siddhi-producing act—granting victory over enemies and restoration of what is lost—while the longer sādhana (nyāsa/yantra/homa/dīpa-vrata) operationalizes that protection in ritual form.
The chapter lays out a standard tantric workflow: viniyoga (ṛṣi–chandas–devatā plus bīja/śakti/hṛdaya), ṣaḍaṅga and aṅga-nyāsa, kavaca/varma and astra deployment, dhyāna of the deity’s form, yantra inscription and kumbha installation with abhiṣeka, japa with homa (including intent-specific materials), and finally a regulated dīpa-vrata governed by calendrics, omens, purity, and guru authorization.
The dīpa-vrata is presented as a sustained, rule-bound extension of the mantra’s protective field: it uses prior nyāsa and yantra logic, adds strict timing (months/tithis/nakṣatras/yogas), prescribes vessel and wick measures, and interprets flame behavior as diagnostic omens—culminating in completion rites (feeding brāhmaṇas, dakṣiṇā) to seal the observance’s phala.