Mārkaṇḍeya-varṇanam (The Description of Mārkaṇḍeya)
नारद विचारतात—भगवान मृकंडूंच्या पुत्ररूपाने कसे जन्मले आणि प्रलयकाळी मार्कंडेयांनी विष्णूची माया कशी पाहिली. सनक सांगतात—मृकंडू गृहस्थाश्रमात प्रवेश करतात; हरिच्या तेजापासून पुत्र जन्मतो व त्याचे उपनयन होते. पिता संध्योपासना, वेदाध्ययन, संयम, अपायकारक वाणी टाळणे आणि वैष्णव सत्पुरुषांचा संग शिकवतात. मार्कंडेय अच्युतासाठी तप करतात, पुराण-संहिता-संबंधी सामर्थ्य प्राप्त करतात आणि प्रलयात जलावर पानासारखे राहून योगनिद्रेत स्थित हरिला पाहतात. पुढे निमेषापासून कल्प, मन्वंतर, ब्रह्माचा दिवस-रात्र व परार्धपर्यंत कालमानाचे वर्णन येते. सृष्टी पुन्हा सुरू झाल्यावर ते जनार्दनाची स्तुती करतात; भगवान भागवत-लक्षणे सांगतात—अहिंसा, अद्वेष, दान, एकादशी, तुळशी-पूजन, माता-पिता/गाय/ब्राह्मण-सेवा, तीर्थयात्रा आणि शिव-विष्णू समभाव. शालग्रामात ध्यान व धर्माने त्यांना निर्वाण प्राप्त होते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन्कथं स भगवान्मृकण्डोः पुत्रतां गतः । किं चकार च तद् ब्रूहि हरिर्भार्गववंशजः ॥ १ ॥
नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्! तो भगवान मृकंडूचा पुत्र कसा झाला? आणि भार्गववंशज हरिने काय केले, ते मला सांगा।
Verse 2
श्रूयते च पुराणेषु मार्कण्डेयो महामुनिः । अपश्यद्वैष्णवीं मायां चिरञ्जीव्यस्य संप्लवे ॥ २ ॥
पुराणांत असेही ऐकिवात आहे की महामुनी मार्कंडेयांनी चिरंजीवीवर आलेल्या प्रलयकाळी वैष्णवी मायेचे दर्शन घेतले।
Verse 3
सनक उवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेतां सनातनीम् । विष्णुभक्तिसमायुक्तां मार्कण्डेयमुनिं प्रति ॥ ३ ॥
सनक म्हणाले—हे नारद, ऐक; मी तुला ही सनातन कथा सांगतो, जी विष्णुभक्तीने परिपूर्ण असून मार्कंडेय मुनींच्या प्रसंगाशी संबंधित आहे।
Verse 4
तपसोऽन्ते मृकण्डुस्तु भार्यामुद्वाह्य सत्तमः । गार्हस्थ्यमकरोद्धृष्टः शान्तो दान्तः कृतार्थकः ॥ ४ ॥
तपश्चर्येच्या अखेरीस सत्तम ऋषी मृकंडूंनी विवाह करून गार्हस्थ्याश्रम स्वीकारला। ते धीर, निश्चिंत, शांत, संयमी व कृतार्थ होते॥ ४ ॥
Verse 5
तस्य भार्या शुचिर्दक्षा नित्यं पतिपरायणा । मनसा वचसा चापि देहेन च पतिव्रता ॥ ५ ॥
त्यांची पत्नी पवित्र व दक्ष होती, नित्य पतीपरायण। मन, वाणी आणि देह—तिन्हीने ती पतिव्रता होती॥ ५ ॥
Verse 6
काले दधार सा गर्भं हरितेजॐशसंभवम् । सुषुवे दशमासान्ते पुत्रं तेजस्विनं परम् ॥ ६ ॥
काळानुसार तिने हरितेजाच्या अंशातून उत्पन्न गर्भ धारण केला। दहा महिन्यांच्या शेवटी तिने परम तेजस्वी पुत्रास जन्म दिला॥ ६ ॥
Verse 7
स ऋषिः परमप्रीतो दृष्ट्वा पुत्रं सुलक्षणम् । जातकं कारयामास मङ्गलं विधिपूर्वकम् ॥ ७ ॥
सुलक्षण पुत्राला पाहून तो ऋषी अत्यंत प्रसन्न झाला. त्याने विधिपूर्वक जातकर्म व मंगलविधी करवून घेतली॥ ७ ॥
Verse 8
स बालो ववृधे तत्र शुक्लपक्ष इवोडुपः । ततस्तु पञ्चमे वर्षे उपनीय मुदान्वितः ॥ ८ ॥
तो बालक तेथे शुक्लपक्षातील चंद्राप्रमाणे वाढत गेला. नंतर पाचव्या वर्षी आनंदाने त्याचे उपनयन संस्कार झाले॥ ८ ॥
Verse 9
शिक्षां चकार विप्रेन्द्र वैदिकीं धर्मसंहिताम् । नमस्कार्या द्विजाः पुत्र सदा दृष्ट्वा विधानतः ॥ ९ ॥
हे विप्रश्रेष्ठ, त्याने वैदिकी शिक्षा—धर्माची सुव्यवस्थित संहिता—रचिली. पुत्रा, द्विजांना पाहिल्यावर विधिप्रमाणे सदैव नमस्कार करावा.
Verse 10
त्रिकालं सूर्यमभ्यर्च्य सलिलाञ्जलिदानतः । वैदिकं कर्म कर्तव्यं वेदाध्ययनपूर्वकम् ॥ १० ॥
दिवसाच्या तिन्ही संधिकाळी सूर्याची आराधना करून व जलाञ्जली अर्पण करून, वेदाध्ययनपूर्वक वैदिक कर्म करावे.
Verse 11
ब्रह्मचर्येण तपसा पूजनीयो हरिः सदा । निषिद्धं वर्जनीयं स्याद् दुष्टसंभाषणादिकम् ॥ ११ ॥
ब्रह्मचर्य व तपस्येने हरिची सदैव पूजा करावी; आणि जे निषिद्ध आहे ते—दुष्ट संभाषण इत्यादीपासून—वर्ज्य करावे.
Verse 12
साधुभिः सह वस्तव्यं विष्णुभक्तिपरैः सदा । न द्वेषः कस्यचित्कार्यः सर्वेषां हितमाचरेत् ॥ १२ ॥
विष्णुभक्तीत तत्पर साधूंसोबत सदैव राहावे. कोणाचाही द्वेष करू नये; सर्वांच्या हिताचे आचरण करावे.
Verse 13
इज्याध्ययनदानानि सदा कार्याणि ते सुत । एवं पित्रा समादिष्टो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः ॥ १३ ॥
पुत्रा, पूजा, वेदाध्ययन आणि दान ही नेहमी करावीत. पित्याच्या अशा आज्ञेने मुनिश्रेष्ठ मार्कण्डेयाने तसेच केले.
Verse 14
चचार धर्मं सततं सदा संचिन्तयन्हरिम् । मार्कण्डेयो महाभागो दयावान्धर्मवत्सलः ॥ १४ ॥
महाभाग मुनी मार्कंडेय सतत धर्ममार्गाने चालत आणि सदैव हरिचे चिंतन करीत; ते दयाळू व धर्मवत्सल होते.
Verse 15
आत्मवान्सत्यसन्धश्च मार्तण्डसदृशप्रभः । वशी शान्तो महाज्ञानी सर्वतत्त्वार्थकोविदः ॥ १५ ॥
ते आत्मसंयमी व सत्यप्रतिज्ञ, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी; वशी, शांत, महाज्ञानी आणि सर्व तत्त्वार्थांचे पारखी होते.
Verse 16
तपश्चचार परममच्युतप्रीतिकारणम् । आराधितो जगन्नाथो मार्कण्डेयेन धीमता ॥ १६ ॥
धीमान मार्कंडेयांनी अच्युताच्या प्रसन्नतेसाठी परम तप केले; अशा रीतीने त्यांनी जगन्नाथाची आराधना केली.
Verse 17
पुराणसंहितां कर्त्तुं दत्तवान्वरमच्युतः । मार्कण्डेयो मुनिस्तस्मान्नारायण इति स्मृतः ॥ १७ ॥
अच्युतांनी पुराणसंहिता रचण्याचा वर दिला; म्हणून ते मुनी मार्कंडेय ‘नारायण’ या नावाने स्मरणात आहेत.
Verse 18
चिरजीवी महाभक्तो देवदेवस्य चक्रिणः । जगत्येकार्णवीभूते स्वप्रभावं जनार्द्दनः ॥ १८ ॥
चिरंजीव, देवदेव चक्रधारीचे महाभक्त—जग एकच महासागर झाले असता—जनार्दनाचा स्वप्रभाव त्यांनी पाहिला.
Verse 19
तस्य दर्शयितुं विप्रास्तं न संहृतवान्हरिः । मृकण्डुतनयो धीमान्विष्णुभक्तिसमन्वितः ॥ १९ ॥
हे विप्रहो, त्याला आदर्श म्हणून प्रकट करण्यासाठी हरिने त्याला जगातून मागे घेतले नाही. तो मृकंडूचा बुद्धिमान पुत्र, विष्णुभक्तीने युक्त होता.
Verse 20
तस्मिञ्जले महाघोरे स्थितवाञ्छीर्णपत्रवत् । मार्कण्डेयः स्थितस्तावद्यावच्छेते हरिः स्वयम् ॥ २० ॥
त्या अत्यंत भयंकर जलराशीत मार्कंडेय कोमेजलेल्या पानासारखा तरंगत स्थिर राहिला, जोपर्यंत स्वयं हरि योगनिद्रेत शयन करीत होता.
Verse 21
तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि कालस्य वदतः शृणु । दशभिः पञ्चभिश्चैव निमैषैः परिकीर्तिता ॥ २१ ॥
आता मी त्याचे प्रमाण सांगतो; माझ्याकडून सांगितलेला काळमान ऐका—तो दहा आणि पाच, म्हणजे पंधरा निमेषांचा सांगितला आहे.
Verse 22
काष्ठा तत्त्रिंशतो ज्ञेया कला पद्मजनन्दन । तत्त्रिंशतो क्षणो ज्ञेयस्तैः षड्भिर्घटिका स्मृता ॥ २२ ॥
हे पद्मजाच्या प्रिय पुत्रा, तीस काष्ठांनी एक कला होते; तीस कलांनी एक क्षण होतो; आणि अशा सहा (क्षणांनी) घटिका मानली आहे.
Verse 23
तद्द्वयेन मुहूर्त्तं स्याद्दिनं तत्त्रिंशताभवेत् । त्रिंशद्दिनैर्भवेन्मासः पक्षद्वितयसंयुतः ॥ २३ ॥
त्याच्या दुप्पटाने एक मुहूर्त होतो; असे तीस झाले की एक दिवस होतो. तीस दिवसांनी दोन पक्षांनी युक्त असा एक मास होतो.
Verse 24
ऋतुर्मासद्वयेन स्यात्तत्त्रयेणायनं स्मृतम् । तद्द्वयेन भवेदब्दः स देवानां दिनं भवेत् ॥ २४ ॥
दोन महिन्यांनी ऋतु होते; अशा तीन ऋतूंनी अयन (अर्धवर्ष) म्हणतात। दोन अयनांनी वर्ष होते, आणि तेच देवांचे एक दिवस मानले जाते॥२४॥
Verse 25
उत्तरं दिवसं प्राहू रात्रिर्वै दक्षिणायनम् । मानुषेणैव मासेन पितॄणां दिनमुच्यते ॥ २५ ॥
उत्तरायणाला दिवस म्हणतात आणि दक्षिणायनालाच रात्रि. तसेच मनुष्यांचा एक महिना हा पितरांचा ‘दिवस’ म्हणून सांगितला आहे॥२५॥
Verse 26
तस्मात्सूर्येन्दुसंयोगे ज्ञातव्यं कल्पमुत्तमम् । दिव्यैर्वर्षसहस्रैर्द्वादशभिर्दैवतं युगम् ॥ २६ ॥
म्हणून सूर्य-चंद्राच्या संयोग व गणनेने उत्तम कल्पाचे प्रमाण जाणावे. बारा सहस्र दिव्य वर्षांनी एक दैवत-युग होते॥२६॥
Verse 27
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम् । एकसप्ततिसंख्यातैर्दिव्यैर्मन्वन्तरं युगैः ॥ २७ ॥
दोन सहस्र दैव-युग हे मनुष्यांच्या गणनेने ब्राह्म-कल्प म्हणतात. आणि एकाहत्तर दिव्य युगांनी एक मन्वंतर ठरते॥२७॥
Verse 28
चतुर्द्दशभिरेतैश्च ब्रह्मणो दिवसं मुने । यावत्प्रमाणं दिवसं तावद्रा त्रिः प्रकीर्तिता ॥ २८ ॥
हे मुने, या चौदा (मन्वंतरां)नी ब्रह्मदेवाच्या दिवसाचे प्रमाण ठरते; आणि दिवस जितका, तितकीच रात्रिही सांगितली आहे॥२८॥
Verse 29
नाशमायाति विप्रेन्द्र तस्मिन्काले जगत्त्रयम् । मानुषेण सहस्रेण यत्प्रमाणं भवेच्छृणु ॥ २९ ॥
हे विप्रश्रेष्ठ! त्या काळी त्रैलोक्याचा नाश होतो. आता ऐक—मानवी सहस्र (वर्षे) यांच्या हिशोबाने त्या काळाचे जे प्रमाण ठरते ते.
Verse 30
चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिवसं मुने । तद्वन्मासो वत्सरश्च ज्ञेयस्तस्यापि वेधसः ॥ ३० ॥
हे मुने! ब्रह्म्याचा एक दिवस चतुर्युगांच्या सहस्र आवर्तनांचा असतो. त्याचप्रमाणे त्याचा मास व वर्षही (अशा दिवसांनीच) जाणावे, हे वेधस।
Verse 31
परार्द्धद्वयकालस्तु तन्मतेन भवेद्द्विजाः । विष्णोरहस्तु विज्ञेयं तावद्रा त्रिः प्रकीर्तिता ॥ ३१ ॥
हे द्विजहो! त्या मतानुसार दोन परार्धांचा काल होतो. तेवढ्याच प्रमाणाचा ‘विष्णूचा दिवस’ जाणावा; आणि त्याची रात्रिही त्रिविध म्हणून सांगितली आहे.
Verse 32
मृकण्डुतनयस्तावत्स्थितः संजीर्णपर्णवत् । तस्मिन्घोरे जलमये विष्णुशक्त्युपबृंहितः । आत्मानं परमं ध्यायन्स्थितवान्हरिसन्निधौ ॥ ३२ ॥
तेव्हा मृकंडूचा पुत्र कोमेजलेल्या पानासारखा अचल राहिला. त्या भयानक जलमय विस्तारात विष्णुशक्तीने पोषित होऊन, परमात्म्याचे ध्यान करीत, तो हरिसान्निध्यात स्थित राहिला.
Verse 33
अथ काले समायाते योगनिद्रा विमोचितः । सृष्टवान्ब्रह्मरूपेण जगदेतच्चराचरम् ॥ ३३ ॥
नंतर नियत काळ येताच, योगनिद्रेतून मुक्त होऊन, त्याने ब्रह्मरूप धारण करून हे समस्त जग—चर व अचर—सृष्टीले.
Verse 34
संहृतं तु जलं वीक्ष्य सृष्टं विश्वं मृकण्डुजः । विस्मितः परमप्रीतो ववन्दे चरणौ हरेः ॥ ३४ ॥
जल संहृत झालेले व विश्व सृष्ट झालेले पाहून मृकंडुपुत्र विस्मित व परम आनंदित झाला आणि हरिच्या चरणांशी साष्टांग वंदन केले।
Verse 35
शिरस्यञ्जलिमाधाय मार्कण्डेयो महामुनिः । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः सदानन्दैकविग्रहम् ॥ ३५ ॥
महामुनी मार्कंडेयांनी मस्तकी अंजली धरून, प्रिय स्तुतिवचनांनी सदानंदस्वरूप प्रभूची स्तुती केली।
Verse 36
मार्कण्डेय उवाच । सहस्रशिरसं देवं नारायणमनामयम् । वासुदेवमनाधारं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३६ ॥
मार्कंडेय म्हणाले—सहस्रशीर्ष देव, निरामय नारायण, आधाररहित वासुदेव जनार्दनास मी प्रणाम करतो।
Verse 37
अमेयमजरं नित्यं सदानन्दैकविग्रहम् । अप्रतर्क्यमनिर्द्देश्यं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३७ ॥
अमेय, अजर, नित्य, सदानंद-एकस्वरूप; तर्कातीत व अवर्णनीय अशा जनार्दनास मी प्रणाम करतो।
Verse 38
अक्षरं परमं नित्यं विश्वाक्षं विश्वसम्भवम् । सर्वतत्त्वमयं शान्तं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३८ ॥
अक्षर, परम, नित्य; विश्वदर्शी व विश्वसम्भव; सर्वतत्त्वमय व शांतस्वरूप अशा जनार्दनास मी प्रणाम करतो।
Verse 39
पुराणं पुरुषं सिद्धं सर्वज्ञानैकभाजनम् । परात्परतरं रूपं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३९ ॥
पुराणस्वरूप, सिद्ध सनातन परमपुरुष, सर्वज्ञानाचा एकमेव आधार, परात्पराहूनही परे रूप असलेल्या जनार्दनास मी प्रणाम करतो।
Verse 40
परं ज्योतिः परं धाम पवित्रं परमं पदम् । सर्वैकरूपं परमं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४० ॥
तू परम ज्योती, परम धाम, परम पावन—खरेच परम पद आहेस। सर्वांत एकरूप असलेल्या परम जनार्दनास मी प्रणाम करतो।
Verse 41
तं सदानन्दचिन्मात्रं पराणां परमं पदम् । सर्वं सनातनं श्रेष्ठं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४१ ॥
जो सदानंदस्वरूप, चिन्मात्र आहे; परांपेक्षाही परम पद आहे; सर्वव्यापी, सनातन, श्रेष्ठ—त्या जनार्दनास मी प्रणाम करतो।
Verse 42
सगुणं निर्गुणं शान्तं मायाऽतीतं सुमायिनम् । अरूपं बहुरूपं तं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४२ ॥
जो सगुणही आहे, निर्गुणही; शान्त; मायातीत असूनही मायाधीश; अरूप असूनही बहुरूप—त्या जनार्दनास मी प्रणाम करतो।
Verse 43
यत्र तद्भगवान्विश्वं सृजत्यवति हन्ति च । तमादिदेवमीशानं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४३ ॥
ज्यामध्ये तोच भगवान् हे विश्व सृष्टी करतो, पालन करतो आणि संहारही करतो—त्या आदिदेव, ईशान जनार्दनास मी प्रणाम करतो।
Verse 44
परेश परमानन्द शरणागतवत्सल । त्राहि मां करुणासिन्धो मनोतीत नमोऽस्तु ते ॥ ४४ ॥
हे परमेश्वर, परमानंदस्वरूप, शरणागतवत्सल! हे करुणासिंधो, मनाच्या पलीकडील प्रभो, मला वाचवा; तुला नमस्कार असो।
Verse 45
एवं स्तुवन्तं विप्रेन्द्रं मार्कण्डेयं जगद्गुरुम् । उवाच परया प्रीत्या शंखचक्रगदाधरः ॥ ४५ ॥
अशा रीतीने स्तुती करणाऱ्या ब्राह्मणश्रेष्ठ, जगद्गुरु मार्कंडेयांना शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या भगवंतांनी परम प्रीतीने सांगितले।
Verse 46
श्रीभगवानुवाच । लोके भागवता ये च भगवद्भक्तमानसाः । तेषां तुष्टो न सन्देहो रक्षाम्येतांश्च सर्वदा ॥ ४६ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—लोकात जे भागवत आहेत आणि ज्यांचे मन भगवंतांच्या भक्तांत रंगलं आहे, त्यांच्यावर मी प्रसन्न असतो; यात संशय नाही. मी त्यांचे सदैव रक्षण करतो।
Verse 47
अहमेव द्विजश्रेष्ठ नित्यं प्रच्छन्नविग्रहः । भगवद्भक्तरूपेण लोकान्रक्षामि सर्वदा ॥ ४७ ॥
हे द्विजश्रेष्ठ! मीच सदैव गुप्त स्वरूपात असतो; भगवंताच्या भक्ताचे रूप धारण करून मी लोकांचे नेहमी रक्षण करतो।
Verse 48
मार्कण्डेय उवाच । किं लक्षणा भागवता जायन्ते केन कर्म्मणा । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कौतूहलपरो यतः ॥ ४८ ॥
मार्कंडेय म्हणाले—भागवतांची लक्षणे कोणती? कोणत्या कर्मामुळे ते भागवत होतात? मला हे ऐकायचे आहे, कारण मी कुतूहलाने भरलो आहे।
Verse 49
श्रीभगवानुवाच । लक्षणं भागवतानां शृणुष्व मुनिसत्तम । वक्तुं तेषां प्रभावं हि शक्यते नाब्दकोटिभिः ॥ ४९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले— हे मुनिश्रेष्ठा, भागवतांची लक्षणे ऐक. त्यांच्या प्रभावाचे वर्णन कोट्यवधी शब्दांनीही पूर्ण होऊ शकत नाही.
Verse 50
ये हिताः सर्वजन्तूनां गतासूया अमत्सराः । वशिनो निस्पृहाः शान्तास्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५० ॥
जे सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी तत्पर, असूया-मात्सर्यरहित, संयमी, निस्पृह व शांत असतात— तेच खरे भागवतोत्तम होत.
Verse 51
कर्म्मणा मनसा वाचा परपीडां न कुर्वते । अपरिग्रहशीलाश्च ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ५१ ॥
जे कर्माने, मनाने व वाणीने परपीडा करीत नाहीत आणि अपरिग्रहशील असतात— तेच भागवत म्हणून स्मरले जातात.
Verse 52
सत्कथाश्रवणे येषां वर्त्तते सात्विकी मतिः । तद्भक्तविष्णुभक्ताश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५२ ॥
ज्यांची सात्त्विक बुद्धी सत्कथा-श्रवणात रमते, आणि जे भगवद्भक्तांवर तसेच विष्णुभक्तीवर निष्ठावान असतात— तेच भागवतोत्तम होत.
Verse 53
मातापित्रोश्च शुश्रूषां कुर्वन्ति ये नरोत्तमाः । गङ्गाविश्वेश्वरधिया ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५३ ॥
जे नरोत्तम माता-पित्यांची शुश्रूषा करतात आणि त्या सेवेचा भाव गंगा व विश्वेश्वरासारखा पवित्र मानतात— तेच भागवतोत्तम होत.
Verse 54
ये तु देवार्चनरता ये तु तत्साधकाः स्मृताः । पूजां दृष्ट्वानुमोदन्ते ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५४ ॥
जे भगवंताच्या अर्चनेत रत आहेत आणि जे त्याचे साधक म्हणून प्रसिद्ध आहेत, ते पूजेला पाहून आनंदित होऊन अनुमोदन करतात—तेच खरे भागवतांमध्ये उत्तम होत।
Verse 55
व्रतिनां च यतीनां च परिचर्यापराश्च ये । वियुक्तपरनिन्दाश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५५ ॥
जे व्रतधारी व यती यांची परिचर्या-सेवा करण्यात तत्पर असतात आणि जे परनिंदा टाळतात—तेच निश्चयाने भागवतांमध्ये उत्तम होत।
Verse 56
सर्वेषां हितवाक्यानि ये वदन्ति नरोत्तमाः । ये गुणग्राहिणो लोके ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ५६ ॥
जे नरश्रेष्ठ सर्वांच्या हिताचे वचन बोलतात आणि या लोकी जे गुणग्राही (दुसऱ्यांचे सद्गुण पाहणारे) आहेत—तेच भागवत म्हणून स्मरणात आहेत।
Verse 57
आत्मवत्सर्वभूतानि ये पश्यन्ति नरोत्तमाः । तुल्याः शत्रुषु मित्रेषु ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५७ ॥
जे नरश्रेष्ठ सर्व भूतांना आत्मवत् पाहतात आणि शत्रू-मित्रांत समभाव ठेवतात—तेच निश्चयाने भागवतांमध्ये उत्तम होत।
Verse 58
धर्म्मशास्त्रप्रवक्तारः सत्यवाक्यरताश्च ये । सतां शुश्रूषवो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५८ ॥
जे धर्मशास्त्रांचे प्रवचन करतात, जे सत्यवचनात रत असतात आणि जे सत्पुरुषांची शुश्रूषा-सेवा करतात—तेच निश्चयाने भागवतांमध्ये उत्तम होत।
Verse 59
व्याकुर्वते पुराणानि तानि शृण्वन्ति ये तथा । तद्वक्तरि च भक्ता ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५९ ॥
जे पुराणांचे व्याख्यान करतात, जे तसेच श्रद्धेने ते ऐकतात, आणि त्या उपदेशक वक्त्यावर भक्ती ठेवतात—तेच खरे भगवंतांचे भागवतोत्तम होत.
Verse 60
ये गोब्राह्मणशुश्रूषां कुर्वते सततं नराः । तीर्थयात्रापरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६० ॥
जे नर सतत गो-आणि ब्राह्मणांची सेवा करतात, आणि जे तीर्थयात्रेत तत्पर असतात—तेच निश्चय भागवतोत्तम होत.
Verse 61
अन्येषामुदयं दृष्ट्वा येऽभिनंदन्ति मानवाः । हरिनामपरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६१ ॥
जे लोक इतरांचा उदय पाहून आनंदाने अभिनंदन करतात, आणि जे हरिनामात परायण असतात—तेच खरे भागवतोत्तम होत.
Verse 62
आरामारोपणरतास्तडागपरिरक्षकाः । कासारकूपकर्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६२ ॥
जे बाग-उद्यान लावण्यात रत असतात, जे तळ्यांचे रक्षण करतात, आणि जे सरोवर व विहिरी बांधतात—तेच निश्चय भागवतोत्तम होत.
Verse 63
ये वै तडागकर्तारो देवसद्मानि कुर्वते । गायत्रीनिरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६३ ॥
जे जनहितार्थ तळे करतात, जे देवसदने (मंदिरे) उभारतात, आणि जे गायत्रीजपात निरत असतात—तेच निश्चय भागवतोत्तम होत.
Verse 64
येऽभिनन्दन्ति नामानि हरेः श्रुत्वाऽतिहर्षिताः । रोमाञ्चितशरीराश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६४ ॥
जे हरिची नावे ऐकून अतिशय हर्षित होऊन त्यांचे अभिनंदन करतात आणि ज्यांच्या देहावर रोमांच उभे राहतात—तेच खरे भागवतांतील उत्तम।
Verse 65
तुलसीकाननं दृष्ट्वा ये नमस्कुर्वते नराः । तत्काष्ठाङ्कितकर्णा ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६५ ॥
जे लोक तुलशीचे कानन पाहून नमस्कार करतात, आणि ज्यांचे कान त्या पवित्र काष्ठाने अंकित/अलंकृत आहेत—तेच निश्चय भागवतोत्तम।
Verse 66
तुलसीगन्धमाघ्राय सन्तोषं कुर्वते तु ये । तन्मूलमृतिकां ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६६ ॥
जे तुलशीचा सुगंध घेताच संतोष मानतात, आणि जे तिच्या मुळाजवळची पवित्र मातीही पूज्य मानतात—तेच निश्चय भागवतोत्तम।
Verse 67
आश्रमाचारनिरतास्तथैवातिथिपूजकाः । ये च वेदार्थवक्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६७ ॥
जे आश्रमधर्माच्या आचारात निरत असतात, अतिथीपूजन करतात, आणि वेदांचा अर्थ सांगू शकतात—तेच निश्चय भागवतोत्तम।
Verse 68
शिवप्रियाः शिवासक्ताः शिवपादार्च्चने रताः । त्रिपुण्ड्रधारिणो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६८ ॥
जे शिवाचे प्रिय आहेत, शिवभक्तीत आसक्त आहेत, शिवपादार्चनात रत आहेत, आणि त्रिपुंड्र धारण करतात—तेच निश्चय भागवतोत्तम।
Verse 69
व्याहरन्ति च नामानि हरेः शम्भोर्महात्मनः । रुद्रा क्षालंकृता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६९ ॥
जे निरंतर हरि आणि महात्मा शंभू (शिव) यांची नावे उच्चारतात, आणि जे रुद्र त्या नामोच्चाराने अलंकृत आहेत—तेच खरे भागवतांमध्ये उत्तम होत।
Verse 70
ये यजन्ति महादेवं क्रतुभिर्बहुदक्षिणैः । हरिं वा परया भक्त्या ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७० ॥
जे बहुदक्षिणा असलेल्या यज्ञकर्मांनी महादेवाची पूजा करतात, किंवा पराभक्तीने हरिची उपासना करतात—तेच निश्चय भागवतांमध्ये उत्तम होत।
Verse 71
विदितानि च शास्त्राणि परार्थं प्रवदन्ति ये । सर्वत्र गुणभाजो ये ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ७१ ॥
जे शास्त्रे जाणून परोपकारासाठी त्यांचा उपदेश करतात, आणि जे सर्वत्र सद्गुणांचे भागीदार असतात—तेच भागवत म्हणून स्मरणात आहेत।
Verse 72
शिवे च परमेशे च विष्णौ च परमात्मनि । समबुद्ध्या प्रवर्त्तन्ते ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ७२ ॥
जे परमेश्वर शिव आणि परमात्मा विष्णू यांच्याविषयी समबुद्धीने व समान श्रद्धेने वागतात—तेच भागवत म्हणून स्मरणात आहेत।
Verse 73
शिवाग्निकार्यनिरताः पञ्चाक्षरजपे रताः । शिवध्यानरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७३ ॥
जे शिवाच्या अग्निकार्यात निरत असतात, पंचाक्षर मंत्रजपात रमतात, आणि शिवध्यानात लीन राहतात—तेच निश्चय भागवतांमध्ये उत्तम होत।
Verse 74
पानीयदाननिरता येऽन्नदानरतास्तथा । एकादशीव्रतरता ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७४ ॥
जे पाणीयदानात निरत आहेत, तसेच अन्नदानात रत आहेत, आणि एकादशीव्रतास दृढ आहेत—तेच खरे भगवंतांचे उत्तम भागवत भक्त होत।
Verse 75
गोदाननिरता ये च कन्यादानरताश्च ये । मदर्थं कर्म्मकर्त्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७५ ॥
जे गोदानात निरत आहेत, जे कन्यादानात रत आहेत, आणि जे माझ्यासाठी कर्म करतात—तेच निश्चयाने भगवंतांचे उत्तम भागवत भक्त होत।
Verse 76
एते भागवता विप्र केचिदत्र प्रकीर्तिताः । मयाऽपि गदितुं शक्या नाब्दकोटिशतैरपि ॥ ७६ ॥
हे विप्र! येथे अशा भागवत भक्तांपैकी काहींचेच कीर्तन केले आहे; मीसुद्धा त्यांचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाही—कोट्यवधी वर्षांतही नाही।
Verse 77
तस्मात्त्वमपि विप्रेन्द्र सुशीलो भव सर्वदा । सर्वभूताश्रयो दान्तो मैत्रो धर्म्मपरायणः ॥ ७७ ॥
म्हणून, हे विप्रेन्द्र! तूही सदैव सुशील हो; सर्वभूतांचा आधार, संयमी, मैत्रीभावी आणि धर्मपरायण राहा।
Verse 78
पुनर्युगान्तपर्य्यन्तं धर्म्मं सर्वं समाचरन् । मन्मूर्तिध्याननिरतः परं निर्वाणमाप्स्यसि ॥ ७८ ॥
युगाच्या अंतापर्यंत पुनःपुन्हा सर्व धर्म आचरून, आणि माझ्या मूर्तीच्या ध्यानात निरत राहून, तू परम निर्वाण प्राप्त करशील।
Verse 79
एवं मृकण्डुपुत्रस्य स्वभक्तस्य कृपानिधिः । दत्त्वा वरं स देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७९ ॥
अशा रीतीने कृपानिधी देवेशाने आपल्या भक्त मृकंडुपुत्राला वर देऊन त्याच ठिकाणी अंतर्धान पावले।
Verse 80
मार्कण्डेयो महाभागो हरिभक्तिरतः सदा । चचार परमं धर्ममीजे च विधिवन्मखैः ॥ ८० ॥
महाभाग्यवान मार्कंडेय सदैव हरिभक्तीत रत राहून परम धर्माचे आचरण करी आणि विधिपूर्वक यज्ञही करीत असे।
Verse 81
शालग्रामे महाक्षेत्रे तताप परमं तपः । ध्यानक्षपितकर्मा तु परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ८१ ॥
शालग्रामच्या महाक्षेत्रात त्याने परम तप केले; ध्यानाने कर्म क्षीण करून तो परम निर्वाणास प्राप्त झाला।
Verse 82
तस्माज्जन्तुषु सर्वेषु हितकृद्धरिपूजकः । ईप्सितं मनसा यद्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम् ॥ ८२ ॥
म्हणून जो हरिपूजक सर्व प्राण्यांचे हित करतो, तो मनात जे इच्छितो ते निःसंशय प्राप्त करतो।
Verse 83
सनक उवाच । एतत्सर्वं निगदितं त्वया पृष्टं द्विजोत्तम । भगवद्भक्तिमाहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ८३ ॥
सनक म्हणाले—हे द्विजोत्तम! तू विचारलेले सर्व, म्हणजे भगवद्भक्तीचे माहात्म्य, मी सांगितले; आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?
Verse 84
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे मार्कण्डेयवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादात ‘मार्कण्डेय-वर्णन’ नावाचा पाचवा अध्याय समाप्त झाला ॥५॥
Frequently Asked Questions
It functions as a theological demonstration of Viṣṇu’s sovereign māyā and protection of the devotee: Mārkaṇḍeya remains sustained on the cosmic waters while Hari abides in yogic repose, underscoring bhakti as a means of stability across dissolution and creation. The episode also motivates the chapter’s technical kalpa–manvantara chronology, placing devotion within a cosmic-scale framework.
A Bhāgavata is characterized by universal benevolence, non-injury in thought/speech/deed, freedom from envy, self-control and non-possessiveness, love of hearing Purāṇic discourse, service to parents, cows, and brāhmaṇas, observance of Ekādaśī, generosity (water/food/cow gifts), delight in Hari-nāma, reverence for Tulasi, and an equal-minded honoring of Śiva and Viṣṇu.
By defining time from nimeṣa up to Brahmā’s day/night and parārdha measures, the text frames vrata-kalpa, daily rites, and mokṣa-dharma within an ordered cosmic chronology—implying that dharma and bhakti are not merely personal piety but practices aligned with the structure of creation, dissolution, and divine governance.