Gṛhastha-praveśa: Vivāha-bheda, Ācāra-śauca, Śrāddha-kāla, and Vaiṣṇava-lakṣaṇa
सनक–नारद संवादात ब्रह्मचर्य पूर्ण झाल्यावर गुरुसेवा, अनुमती, अग्निस्थापना, दक्षिणा व विवाह करून गृहस्थाश्रमप्रवेश कसा करावा हे सांगितले आहे. योग्य वर-वधूची लक्षणे, सगोत्र व निकट नातेसंबंधाची मर्यादा, तसेच अयोग्य दोष वर्णिले आहेत. आठ विवाहप्रकार सांगून काहींची निंदा व काहींची क्रमशः अनुमती दर्शविली आहे. बाह्य-आंतरिक आचार—वेषभूषा, शौच, वाणीसंयम, गुरुसन्मान, निंदा व कुसंगत्याग—निश्चित; अपवित्र स्पर्शानंतर शुद्धिस्नान व शुभ-अशुभ चिन्हेही दिली आहेत. संध्योपासना, नित्य-नैमित्तिक यज्ञ आणि श्राद्धकाळाचा विस्तार—ग्रहण, संक्रांती, प्रेतपक्ष, मन्वादी, अष्टका, तीर्थ इ.—विहित आहे. शेवटी वैष्णवभाव ठळक: ऊर्ध्वपुंड्राविना कर्म निष्फळ, श्राद्धात तुळशी/टिळक निषेध निराधार, आणि विष्णुकृपाच धर्मसिद्धीची हमी आहे।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । वेदग्रहणपर्यंतं शुश्रूषानियतो गुरोः । अनुज्ञातस्ततस्तेन कुर्यादग्निपरिग्रहम् ॥ १ ॥
सनक म्हणाले—वेदाध्ययन पूर्ण होईपर्यंत गुरूची सेवा नियमाने करीत संयमी राहावे. नंतर गुरूची आज्ञा मिळाल्यावर पवित्र अग्नींचा परिग्रह करावा.
Verse 2
वेदाश्च धर्मशास्त्राणि वेदाङ्गान्यपि च द्विजः । अधीत्य गुरवे दत्त्वा दक्षिणां संविशेद्वृहम् ॥ २ ॥
वेद, धर्मशास्त्रे आणि वेदाङ्गे यांचे अध्ययन करून द्विजाने गुरूंना दक्षिणा अर्पण करावी आणि मग गृहस्थाश्रमात प्रवेश करावा.
Verse 3
रुपलावण्यसंपन्नां सगुणां सुकुलोद्भवाम् । द्विजः समुद्वहेत्कन्यां सुशीलां धर्म चारिणीम् ॥ ३ ॥
द्विजाने रूप-लावण्याने संपन्न, सद्गुणी, सुकुलोत्पन्न, सुशील व धर्माचरण करणारी कन्या विवाहासाठी स्वीकारावी.
Verse 4
मातृतः पंचमीं धीमान्पितृतः सप्तमीं तथा । द्विजः समुद्वहेत्कन्यथा गुरुतल्पराः ॥ ४ ॥
बुद्धिमान द्विजाने मातृपक्षी पाचव्या पिढीपलीकडील व पितृपक्षी सातव्या पिढीपलीकडील कन्येशी विवाह करावा; अन्यथा तो गुरुतल्पगामीसारखा निंद्य ठरतो।
Verse 5
रोगिणीं चैव वृत्ताक्षीं सरोगकुलसंभवाम् । अतिकेशाममकेशां च वाचालां नोद्वहेद्वुधः ॥ ५ ॥
बुद्धिमान पुरुषाने रोगिणी, गोल/उभट डोळ्यांची, रोगग्रस्त कुळात जन्मलेली, अतिशय केसाळ किंवा केशहीन, तसेच अतिवाचाळ स्त्रीशी विवाह करू नये।
Verse 6
कोपानां वामनां चैव दीर्घदेहां विरुपिणीम् । न्यानाधिकाङ्गीमुन्मत्तां पिशुनां नोद्वहेद् बुधः ॥ ६ ॥
बुद्धिमानाने क्रोधी, बुटकी किंवा अतिदीर्घ देहाची, विरूप, अवयव कमी-अधिक असलेली, उन्मत्त व चुगली/निंदा करणारी स्त्री पत्नी म्हणून स्वीकारू नये।
Verse 7
स्थूलगुल्फां दीर्घजंघां तथैव पुरुषाकृतिम् । श्मश्रुव्यंजनसंयुक्तां कुब्जां चैवाद्वहेन्न च ॥ ७ ॥
जाड घोटे असलेली, लांब जंघांची, पुरुषासारखी आकृती असलेली, दाढी/रोम किंवा तशी लक्षणे असलेली, तसेच कुब्ज स्त्री स्वीकारू नये।
Verse 8
वृथाहास्यमुखीं चैव सदान्यगृह वासिनीम् । विवादशीलां भ्रमितां निष्ठुरां नोद्वहेद्रुधः ॥ ८ ॥
बुद्धिमानाने कारणाविना हसतमुख असलेली, नेहमी परक्या घरात राहणारी, वादप्रिय, चंचल व भ्रमित मनाची, तसेच कठोर स्वभाव/वाणीची स्त्रीशी विवाह करू नये।
Verse 9
बह्वशिनीं स्थीलदंतां स्थूलोष्ठीं घुर्घुरस्वनाम् । अतिकृष्णां रक्तवर्णां धूर्तां नैवोद्वहे द्वुधः ॥ ९ ॥
बुद्धिमान पुरुषाने अति खादाड, जाड दात असलेली, जाड ओठ असलेली, घोरणारी, अतिशय काळी, लाल रंगाची आणि लबाड स्त्रीशी विवाह करू नये.
Verse 10
सदा रोदनशीलां च पांडुराभां च कुत्सिताम् । तासश्वासादिसंयुक्तां निद्राशीलां च नोद्वहेत् ॥ १० ॥
जी नेहमी रडत असते, फिकट रंगाची, निंदनीय आचरण असलेली, खोकला-दमा इत्यादींनी ग्रस्त आणि सतत झोपाळू असते, तिच्याशी विवाह करू नये.
Verse 11
अनर्थभाषिणीं चैव लोकद्वेष परायणाम् । परापवादनिरतां तस्कारां नोद्वहेद्वुधः ॥ ११ ॥
अनर्थ बोलणारी, लोकांशी द्वेष करणारी, दुसऱ्यांची निंदा करण्यात मग्न असणारी आणि चोरासारखी वृत्ती असणाऱ्या स्त्रीशी बुद्धिमान पुरुषाने विवाह करू नये.
Verse 12
दीर्घनासां च कितवां तनूरुहविभूषिगताम् । गर्वितां बकवृत्तिं च सर्वथा नोद्वहेद्वुधः ॥ १२ ॥
लांब नाक असलेली, लबाड, शरीरावरील केस सजवण्यात मग्न असणारी, गर्विष्ठ आणि बगळ्यासारखी (कपटी) वृत्ती असणाऱ्या स्त्रीशी बुद्धिमान पुरुषाने कधीही विवाह करू नये.
Verse 13
बालभावादविज्ञातस्वभावामुद्वहेद्यदि । प्रगल्भां वाऽगुणां ज्ञात्वा सर्वथा तां परित्यजेत् ॥ १३ ॥
जर बालपणामुळे स्वभाव न जाणता विवाह केला असेल, आणि नंतर ती निर्लज्ज किंवा गुणहीन असल्याचे समजले, तर तिचा पूर्णपणे त्याग करावा.
Verse 14
भर्त्तृपुत्रेषु या नारी सर्वदा निष्ठुरा भवेत् । परानुकूलिनी या च सर्वथा तां परित्यजेत् ॥ १४ ॥
जी स्त्री पतीच्या पुत्रांवर सदैव कठोर असते आणि जी सर्वथा परक्यांच्या अनुकूल असते, तिला सर्व प्रकारे त्यागावे.
Verse 15
विवाहाश्चाष्टधा ज्ञेया ब्राह्माद्या मुनिसत्तम । पूर्वः पूर्वो वरो ज्ञेयः पूर्वाभावे परः परः ॥ १५ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! विवाह आठ प्रकारचे जाणावे, ब्राह्मादि. पूर्वीचा पूर्वीचा प्रकार श्रेष्ठ; तो न झाल्यास क्रमाने पुढचा पुढचा स्वीकारावा.
Verse 16
ब्राह्नो दैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः । गांधर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमो मतः ॥ १६ ॥
ब्राह्म, दैव, आर्ष, प्राजापत्य, आसुर; तसेच गांधर्व, राक्षस आणि पैशाच—हे आठ प्रकार मानले आहेत.
Verse 17
ब्राह्मेण च विवाहेन वैवाह्यो वै द्विजोत्तमः । दैवेनाप्यथवा विप्र केचिदार्षं प्रचक्षते ॥ १७ ॥
हे द्विजोत्तम! ब्राह्म-विवाहाने वर विवाहयोग्य ठरतो; तसेच दैव-विवाहानेही, हे विप्र. काही जण याला आर्ष-विवाह म्हणतात.
Verse 18
प्राजापत्यादयो विप्र विवाहाः पंचज गर्हिताः । अभावेषु तु पूर्वेषां कुर्यादेव परान्बुधः ॥ १८ ॥
हे विप्र! प्राजापत्यापासूनचे पाच विवाह निंद्य मानले आहेत; तरीही पूर्वीचे श्रेष्ठ प्रकार उपलब्ध नसतील तर बुद्धिमानाने क्रमाने पुढचे प्रकार स्वीकारावेत.
Verse 19
यज्ञोपवीतद्वितयं सोत्तरीयं च धारयेत् । सुवर्णकुंडले चैव धौतवस्त्रद्वयं तथा ॥ १९ ॥
त्याने दोन यज्ञोपवीत व उत्तरीय धारण करावे; तसेच सुवर्णकुंडले आणि धुतलेल्या वस्त्रांची जोडीही परिधान करावी।
Verse 20
अनुलेपनलित्पांगः कृत्तकेशनखः शुचिः । धारयेद्वैणवं दंडं सोदकं च कमंडलुम् ॥ २० ॥
अंगांना अनुलेपन करून, केस-नखे कापून शुचिर्भूत राहून, त्याने वैष्णव दंड व पाण्याने भरलेला कमंडलू धारण करावा।
Verse 21
उष्णीषममलं छत्रं पादुके चाप्युपानहौ । धारयेत्पुष्पमाल्ये च सुगंधं प्रियदर्शनः ॥ २१ ॥
प्रियदर्शन भक्ताने निर्मळ उष्णीष धारण करावे व छत्र बाळगावे; पादुका व उपानह वापरावेत, तसेच पुष्पमाळा व सुगंधही धारण करावा।
Verse 22
नित्यं स्वाध्यायशीलः स्याद्यथाचारं समाचरेत् । परान्नं नैव भुञ्जीत परवादं च वर्जयेत् ॥ २२ ॥
तो नित्य स्वाध्यायशील राहावा व यथाचार आचरण करावे। परान्न कधीही खाऊ नये आणि परनिंदा टाळावी।
Verse 23
पादेन नाक्रमेत्पादमुच्छिष्टं नैव लंघयेत् । न संहताभ्यां हस्ताभ्यां कंडूयेदात्मनः शिरः ॥ २३ ॥
आपल्या पायाने दुसऱ्याच्या पायावर पाऊल ठेवू नये; उच्छिष्ट/अशुद्ध वस्तू ओलांडू नये। दोन्ही हात एकत्र करून स्वतःचे डोके खाजवू नये।
Verse 24
पूज्यं देवालयं चैव नापसव्यं व्रजेद्दिजः । देवार्चाचमनस्नानव्रतश्राद्धक्रियादिषु ॥ २४ ॥
द्विजाने पूज्य पुरुष व देवालय यांची अपसव्य (डावीकडून) प्रदक्षिणा करू नये. देवपूजा, आचमन, स्नान, व्रत, श्राद्ध इत्यादी कर्मांतही हाच नियम आहे।
Verse 25
न भवेन्मुक्तकेशश्च नैकवस्त्रधरस्तथा । नारोहेदुष्ट्रयानं च शुष्कवादं च वर्जयेत् ॥ २५ ॥
केस मोकळे ठेवून राहू नये, तसेच एकाच वस्त्रानेही राहू नये. उंटावर आरूढ होऊ नये आणि शुष्क, निष्फळ वादविवाद टाळावा।
Verse 26
अन्य स्त्रियं न गच्छेच्च पैशुन्यं परिवर्जयेत् । नापसव्यं व्रजेद्विप्र गोश्चत्थानलपर्वतान् ॥ २६ ॥
परस्त्रीकडे जाऊ नये आणि पैशुन्य (चहाडी-निंदा) टाळावी. हे विप्र! गाय, पिंपळ, अग्नी व पर्वत यांची अपसव्य प्रदक्षिणा करू नये।
Verse 27
चतुष्पथं चैत्यवृक्षं र्देवखातं नृपं तथा । असूयां मत्सरत्वं च दिवास्वापं च वर्जयेत् ॥ २७ ॥
चौक, चैत्यवृक्ष, देवखात (देवालयाचा तलाव) आणि राजासमोर अनुचित वर्तन टाळावे. तसेच असूया, मत्सर आणि दिवसा झोपणेही वर्ज्य करावे।
Verse 28
न वदेत्परपापानि स्वपुण्यं न प्रकाशयेत् । स्वकं नाम स्वनक्षत्रं मानं चैवातिगोपयेत् ॥ २८ ॥
परक्यांची पापे बोलू नयेत आणि स्वतःचे पुण्य प्रसिद्ध करू नये. आपले नाव, आपले नक्षत्र आणि आपला मान-सन्मानही फार गुप्त ठेवावा।
Verse 29
न दुर्जनैः सह वसे न्नाशास्त्रं श्रृणुयात्तथा । आसवद्यूतगीतेषु द्विजस्तु न रर्तिं चरेत् ॥ २९ ॥
द्विजाने दुर्जनांची संगत करू नये, अशास्त्रीय उपदेश ऐकू नयेत; तसेच मद्य, जुगार व अश्लील गीत यांत आसक्ती ठेवू नये।
Verse 30
आर्द्रास्थि च तथोच्छिष्टं शूद्रं च पतितं तथा । सर्पं च भषणं स्पृष्ट्वा सचैलं स्नानमाचरेत् ॥ ३० ॥
ओले हाड, उच्छिष्ट, शूद्र, पतित, साप किंवा दागिना स्पर्श झाल्यास शुद्धीसाठी वस्त्रांसह स्नान करावे।
Verse 31
चितिं च चितिकाष्टं च यूपं चांडालमेव च । स्पृष्ट्वा देवलकं चैव सवासा जलमाविशेत् ॥ ३१ ॥
चित्ता, चिताकाष्ठ, यूप, चांडाल किंवा देवलक यांना स्पर्श झाल्यास शुद्धीसाठी वस्त्रांसह पाण्यात उतरून स्नान करावे।
Verse 32
दीपखट्वातनुच्छायाकेशवस्रकटोदकम् । अजामार्जंनिमार्जाररेणुर्द्दैवं शुभं हरेत् ॥ ३२ ॥
दीप, खाट, सूक्ष्म छाया, केस, वस्त्र, घड्याचे पाणी, शेळी, मांजर, झाडू/स्वच्छक, मांजराने उडवलेली धूळ आणि दैवी शुभलक्षण—हे शुभ मानून स्वीकारावे।
Verse 33
शूर्प्पवातं प्रेतधूमं तथा शूद्रान्नभोजनम् । वृषलीपतिसङ्गं च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ३३ ॥
सूपाच्या वाऱ्याचा झोत, प्रेतकर्माचा धूर, शूद्राचे अन्नभोजन आणि वृषलीच्या पतीची संगत—यांपासून दूर राहावे।
Verse 34
असच्छास्त्र्रार्थमननं खादनं नखकेशयोः । तथैव नग्नशयनं सर्वदा परिवर्जयेत् ॥ ३४ ॥
असत् (अशुभ) शास्त्रांचा अर्थ मनात घोळवणे, नख‑केस चावणे आणि नग्न झोपणे—हे सर्व नेहमी टाळावे।
Verse 35
शिरोभ्यंगावशिष्टेन तैलेनांगं न लेपयेत् । तांबूलमशुचिं नाद्यात्तथा सुप्तं न बोधयेत् ॥ ३५ ॥
शिरो‑अभ्यंगानंतर उरलेल्या तेलाने अंगाला लेप लावू नये। अशुचि अवस्थेत तांबूल खाऊ नये; तसेच झोपलेल्याला जागे करू नये।
Verse 36
नाशुद्धोऽग्निं परिचरेत्पूजयेद्गुरुदेवताः । न वामहस्तेनैकेन पिबेद्वक्रेण वा जलम् ॥ ३६ ॥
अशुद्ध अवस्थेत अग्नीची परिचर्या करू नये, गुरु व देवतांची पूजा करू नये। फक्त डाव्या हाताने किंवा तोंड वाकडे करून पाणी पिऊ नये।
Verse 37
न चाक्रमेद्गुरोश्छायां तदाज्ञां च मुनीश्वर । न निंदेद्योगिनो विप्रान्व्रतिनोऽपि यतींस्तथा ॥ ३७ ॥
हे मुनीश्वर! गुरूची छाया ओलांडू नये आणि त्यांची आज्ञा भंग करू नये। योगी, विप्र, व्रतधारी व यती यांची निंदा करू नये।
Verse 38
परस्परस्य मर्माणि न कदापि वदेद्द्विजः । दर्शे च पौर्णमास्यां च यागं कुर्याद्यथाविधि ॥ ३८ ॥
द्विजाने परस्परांचे मर्म (गुप्त दोष/दुर्बलता) कधीही बोलू नये। तसेच दर्श व पौर्णिमेला विधिपूर्वक याग‑यज्ञ करावा।
Verse 39
उपसनं च होतव्यं सायं प्रातर्द्विजातिभिः । उपासनपरित्यागी सुरापीत्युच्यते बुधैः ॥ ३९ ॥
सायंकाळी व सकाळी द्विजांनी नित्य संध्या-उपासना अवश्य करावी. जो ही उपासना सोडतो, त्याला पंडित सुरापान करणाऱ्यासमान म्हणतात.
Verse 40
अयने विषुवे चैव युगादिषु चतुर्ष्वपि । दर्शे च प्रेतपक्षे च श्राद्धं कुर्याद्गृही द्विजः ॥ ४० ॥
अयन, विषुव, चारही युगादि, अमावस्या (दर्श) आणि प्रेतपक्षात द्विज गृहस्थाने श्राद्ध करावे.
Verse 41
मन्वादिषु मृदाहे च अष्टकासु च नारद । नावधान्ये समायाते गृही श्राद्धं समाचरेत् ॥ ४१ ॥
हे नारद! मन्वादि दिवशी, मृदाहाच्या दिवशी, अष्टका काळात आणि नवधान्याचा काळ आला असता गृहस्थाने विधिपूर्वक श्राद्ध करावे.
Verse 42
श्रोत्रिये गृहमायाते ग्रहणे चंद्रसूर्योः । पुण्यक्षेत्रेषु तीर्थेषु गृही श्राद्धं समाचरेत् ॥ ४२ ॥
श्रोत्रिय ब्राह्मण घरी आला असता, चंद्र-सूर्यग्रहणकाळी, तसेच पुण्यक्षेत्रे व तीर्थस्थानी असताना गृहस्थाने विधिपूर्वक श्राद्ध करावे.
Verse 43
यज्ञो दानं तपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम् । वृथा भवति तत्सर्वमूर्द्धपुंड्रं विना कृतम् ॥ ४३ ॥
यज्ञ, दान, तप, होम, स्वाध्याय आणि पितृतर्पण—ऊर्ध्वपुंड्र धारण न करता केले तर ते सर्व निष्फळ ठरते.
Verse 44
उर्द्धपुंड्रं च तुलसीं श्राद्धे नेच्छंति केचन । वृथाचारः परित्याज्यस्तस्माच्छ्रेयोऽर्थिभिर्द्विजैः ॥ ४४ ॥
काही जण श्राद्धकर्मात ऊर्ध्वपुंड्र धारण व तुळशीसेवन मानत नाहीत. म्हणून परम-श्रेय इच्छिणाऱ्या द्विजांनी असा व्यर्थ व निराधार आचार सोडून द्यावा.
Verse 45
इत्येवमादयो धर्माः स्मृतिमार्गप्रचोदिताः । कार्याद्विजातिभिः सम्यक्सर्वकर्मफलप्रदाः ॥ ४५ ॥
याप्रमाणे इतरही धर्म स्मृतिमार्गाने प्रेरित आहेत. द्विजातींनी ते सम्यक् रीतीने आचरावेत, कारण ते सर्व कर्मांचे फल देणारे आहेत.
Verse 46
सदा चारपरा ये तु तेषां विष्णुः प्रसीदति । विष्णौ प्रसन्नतां याते किमसाध्यं द्विजोत्तम ॥ ४६ ॥
जे सदैव सदाचारात तत्पर असतात, त्यांच्यावर भगवान विष्णु प्रसन्न होतात. विष्णु प्रसन्न झाल्यावर, हे द्विजोत्तम, कोणते कार्य असाध्य राहते?
Frequently Asked Questions
They provide a graded Smṛti taxonomy for lawful household formation: earlier forms (e.g., Brāhma/Daiva/Ārṣa/Prājāpatya) are treated as superior, while later forms are censured yet conditionally permitted when prior options are not feasible—showing the Purāṇa’s pragmatic dharma logic within a normative hierarchy.
It asserts that sacrifice, charity, austerity, fire-offerings, Vedic study, and ancestral offerings become fruitless without the ūrdhva-puṇḍra, and it explicitly dismisses objections to using ūrdhva-puṇḍra and tulasī during śrāddha—recasting ancestor-rites as devotionally validated rather than merely customary.