Ekādaśī Vrata-Vidhi and the Galava–Bhadrashīla Itihāsa (Dharmakīrti before Yama)
सनक सर्वांना लागू असे विष्णुभक्तीचे व्रत—एकादशी—समजावतात. एकादशी ही परम पुण्यतिथी असून त्या दिवशी पूर्ण उपवास करावा, आणि दशमी व द्वादशीला एकवेळ भोजन—असा तीन दिवसांचा नियम सांगितला आहे. स्नान, विष्णुपूजा, मंत्र-संकल्प, रात्री जागरणात कीर्तन व पुराणश्रवण, नंतर द्वादशीला पूजेनंतर ब्राह्मणभोजन व दक्षिणादान, आणि संयत वाणीने भोजन करावे असे विधान आहे. कुसंग व दांभिकपणा टाळून अंतःशुद्धीवर भर दिला आहे. पुढे इतिहासात गालवमुनींचा पुत्र भद्रशील पूर्वजन्मी राजा धर्मकीर्तीची कथा सांगतो—रेवा तिरी अनाहूतपणे एकादशीचा उपवास-जागरण घडल्याने चित्रगुप्त त्याला पापमुक्त घोषित करतो; यम दूतांना नारायणभक्तांपासून दूर राहण्याची आज्ञा देतो—एकादशी व नामस्मरणाची तारक शक्ती प्रकट होते।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि व्रतं त्रैलोक्यविश्रुतम् । सर्वपापप्रशमनं सर्वकामफलप्रदम् ॥ १ ॥
सनक म्हणाले: आता मी दुसरे व्रत सांगतो, जे त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आहे; ते सर्व पाप शमवते आणि सर्व धर्म्य कामनांचे फळ देते।
Verse 2
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां चैव योषिताम् । मोक्षदं कुर्वतां भक्त्या विष्णोः प्रियतरं द्विज ॥ २ ॥
हे द्विज! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि स्त्रिया—सर्वांसाठी भक्तीने केलेले, मोक्ष देणारे आचरण विष्णूला सर्वाधिक प्रिय आहे।
Verse 3
एकादशीव्रतं नाम सर्वाभीष्टप्रदं नृणाम् । कर्त्तव्यं सर्वथा विप्रविष्णुप्रीतिकरं यतः ॥ ३ ॥
एकादशी-व्रत हे मनुष्यांना सर्व अभिष्ट फल देणारे आहे. म्हणून, हे ब्राह्मण, सर्व प्रकारे ते अवश्य करावे; कारण ते श्रीविष्णूंना प्रिय आहे.
Verse 4
एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोपरि । यो भुंक्ते सोऽत्र पापीयान्परत्र नरकं व्रजेत् ॥ ४ ॥
एकादशीच्या दिवशी—शुक्ल व कृष्ण दोन्ही पक्षांत—भोजन करू नये. जो त्या दिवशी खातो तो येथे पापी होतो आणि परलोकी नरकास जातो.
Verse 5
उपवासफलं लिप्सुर्जह्याद्भुक्तिचतुष्टयम् । पूर्वापरदिने गत्रावहोरात्रं तु मध्यमे ॥ ५ ॥
उपवासाचे फळ इच्छिणाऱ्याने भोजनभोगाची चार प्रकारची आसक्ती सोडावी. एकादशीच्या आधी व नंतरच्या दिवशी रुचकर/समृद्ध अन्नाचा त्याग करावा, आणि मधल्या दिवशी (एकादशी) अहोरात्र निराहार राहावे.
Verse 6
एकादशीदिने यस्तु भोक्तुमिच्छति मानवः । स भोक्तुं सर्वपापानि स्पृहयालुर्नसंशयः ॥ ६ ॥
जो मनुष्य एकादशीच्या दिवशी खाण्याची इच्छा करतो, तो निःसंशय सर्व पापे स्वतःवर घेण्याचीच लालसा करतो.
Verse 7
भवेद्दशम्यामेकाशीद्वादश्यां च मुनीश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ७ ॥
हे मुनीश्वर, जर मुक्तीची इच्छा असेल तर दशमी व द्वादशीला एक वेळ भोजन करावे, आणि एकादशीला निराहार राहावे.
Verse 8
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि विप्र हरेश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ८ ॥
जी जी पापे आहेत—ब्रह्महत्या इत्यादी महापातकेही—ती अन्नाचा आश्रय घेऊनच टिकून राहतात. म्हणून, हे विप्र, हे हरीश्वर, जर मुक्तीची इच्छा असेल तर एकादशीला पूर्ण निराहार व्रत करावे।
Verse 9
यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । अन्नमाश्रित्य तिष्ठन्ति तानि च मुनीश्वर । एकादश्यां निराहारो यदि मुक्तिमभीप्सति ॥ ९ ॥
जी जी पापे आहेत—ब्रह्महत्या इत्यादी—ती अन्नाचा आश्रय घेऊन राहतात. म्हणून, हे मुनीश्वर, जर मुक्ती हवी असेल तर एकादशीला निराहार राहावे।
Verse 10
महापातकयुक्तो वायुक्तो वा सर्व पातकैः । एकादश्यां निराहारः स्थित्वा याति परां गतिम् ॥ १० ॥
महापातकांनी युक्त असो वा सर्व पापांनी लिप्त असो—एकादशीला निराहार राहून तो परम गतीला पोहोचतो।
Verse 11
एकादशी महापुण्या विष्णोः प्रियतमा तिथिः । संसेव्या सर्वथा विप्रैः संसारच्छेदलिप्सुभिः ॥ ११ ॥
एकादशी महापुण्यदायी—विष्णूची अत्यंत प्रिय तिथी. संसारबंधन छेदू इच्छिणाऱ्या विप्रांनी व सर्वांनी ती सर्वथा पाळावी.
Verse 12
दशम्यां प्रातरुत्थाय दन्तधावनपूर्वकम् । स्नापयेद्विधिवद्विष्णुं पूजयेत्प्रयतेन्द्रियः ॥ १२ ॥
दशमीला सकाळी उठून, प्रथम दंतधावन करून, विधिपूर्वक विष्णूला स्नान घालावे आणि इंद्रिये संयमित ठेवून त्याची पूजा करावी।
Verse 13
एकादश्यां निराहारो निगृहीतेन्द्रियो भवेत् । शयीत सन्निधौ विष्णोर्नारायणपरायणः ॥ १३ ॥
एकादशीला निराहार राहून इंद्रियसंयम करावा; नारायणपरायण होऊन भगवान विष्णूच्या सान्निध्यात रात्र जागवावी/निवास करावा।
Verse 14
एकादश्यां तथा स्नात्वा संपूज्य च जनार्दनम् । गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् ततस्त्वे वसुदीरयेत् ॥ १४ ॥
एकादशीला स्नान करून विधिपूर्वक जनार्दनाचे पूजन करावे; गंध, पुष्प इत्यादींनी सम्यक् अर्चना करून नंतर ‘वसु…’ पासूनचा जप/पाठ करावा।
Verse 15
एकादश्यां निराहारः स्थित्वाद्याहं परेऽहनि । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ १५ ॥
“एकादशीला निराहार राहून, आज मी परवा/पुढील दिवशी भोजन करीन। हे पुण्डरीकाक्ष! हे अच्युत! तू माझा आश्रय हो.”
Verse 16
इमं मन्त्रं समुच्चाय देव देवस्य चक्रिणः । भक्तिभावेन तुष्टात्मा उपवासं समर्पयेत् ॥ १६ ॥
देवाधिदेव चक्रधारी प्रभूचा हा मंत्र उच्चारून, भक्तिभावाने तृप्त अंतःकरण असलेला व्रती आपला उपवास त्यांना अर्पण करावा।
Verse 17
देवस्य पुरतः कुर्याज्जागरं नियतो व्रती । गीतैर्वाद्यैश्च नृत्यैश्च पुराणश्रवणादिभिः ॥ १७ ॥
नियमित व्रतीने देवतेच्या समोर रात्र जागरण करावे—भजन, वाद्य, नृत्य तसेच पुराणश्रवण इत्यादींनी।
Verse 18
ततः प्रातः समुत्थाय द्वादशीदिवसे व्रती । स्नात्वा च विधिवद्विष्णुं पूजयत्प्रयतेन्द्रियः ॥ १८ ॥
त्यानंतर द्वादशीच्या दिवशी व्रती पहाटे उठून स्नान करून, इंद्रिये संयमित ठेवून विधिपूर्वक भगवान विष्णूची पूजा करावी।
Verse 19
पञ्चामृतेन संस्नाप्य एकादश्यां जनार्द्दनम् । द्वादश्यां पयसा विप्र हरिसारुपप्यमश्नुते ॥ १९ ॥
हे विप्र! एकादशीला पंचामृताने जनार्दनाचा अभिषेक करून आणि द्वादशीला दुधाने स्नान घालून, साधकाला हरिसारूप्य प्राप्त होते।
Verse 20
अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन केशव । प्रसीद सुमुखो भूत्वा ज्ञानदृष्टिप्रदो भव ॥ २० ॥
हे केशवा! मी अज्ञानाच्या अंधाराने आंधळा झालो आहे। या व्रताने प्रसन्न होऊन कृपाळू हो आणि मला ज्ञानदृष्टी प्रदान कर।
Verse 21
एवं विज्ञाप्य विप्रेन्द्र माधवं सुसमाहितः । ब्रह्मणान्भोजयेच्छक्त्या दद्याद्वै दक्षिणां तथा ॥ २१ ॥
हे विप्रेंद्र! अशा प्रकारे एकाग्र मनाने माधवाला निवेदन करून, शक्तीनुसार ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि तसेच दक्षिणाही द्यावी।
Verse 22
ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं नारायणपरायणः । कृतपञ्चमहायज्ञः स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २२ ॥
त्यानंतर नारायणपरायण होऊन, पंचमहायज्ञ करून, आपल्या बंधूंंसह स्वतः भोजन करावे आणि वाणी संयमित ठेवावी।
Verse 23
एवं यः प्रयतः कुर्यात्पुण्यमेकादशीव्रतम् । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ २३ ॥
अशा प्रकारे जो संयमी व नियमशील होऊन पुण्यदायी एकादशी-व्रत करतो, तो विष्णुधामास प्राप्त होतो; तेथून पुनर्जन्माकडे परतणे अत्यंत दुर्लभ आहे।
Verse 24
उपवासव्रतपरो धर्मकार्यपरायणः । चाण्डालान्पतितांश्चैव नेक्षेदपि कदाचन ॥ २४ ॥
उपवास-व्रतात तत्पर व धर्मकार्यांत परायण होऊन, चांडाळ व पतित यांच्याकडे कधीही, कोणत्याही वेळी, पाहूही नये।
Verse 25
नास्तिकान्भिन्नमर्योदान्निन्दकान्पिशुनांस्तथा । उपवास व्रतपरो नालपेच्च कदाचन ॥ २५ ॥
नास्तिक, मर्यादा भंग करणारे, निंदक व चुगलखोर यांच्याशी बोलू नये; उपवास-व्रतात तत्पर होऊन कधीही निरर्थक बडबड करू नये।
Verse 26
वृषलीसूतिपोष्टारं वृषलीपतिमेव च । अयाज्ययाजकं चैव नालपेत्सर्वदा व्रती ॥ २६ ॥
व्रत करणाऱ्याने वृषलीच्या संततीचा पोषणकर्ता, वृषलीचा पती, तसेच अयाज्यांसाठी यज्ञ करणारा याजक यांच्याशी सर्वदा संभाषण करू नये।
Verse 27
कुण्डाशिनं गायकं च तथा देवलकाशिनम् । भिषजं काव्यकर्त्तारं देवद्विजविरोधिनम् ॥ २७ ॥
कुंडाशिनी (अयुक्त कुंडाग्नीचे अन्न खाणारा), पेशेवर गायक, देवलक (मंदिरसेवेवर उपजीविका), वैद्य, लोभाने काव्य करणारा, तसेच देव व द्विजांचा विरोधक—यांना टाळावे।
Verse 28
परान्नलोलुपं चैव परस्त्रीनिरतं तथा । व्रतोपवासनिरतो वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् ॥ २८ ॥
जो परान्नाचा लोभी, परस्त्रीसक्त, किंवा अंतःशुद्धी नसता केवळ व्रत‑उपवासात गुंतलेला असेल—त्याने वाणीमात्रानेही भगवंताचे पूजन करू नये।
Verse 29
इत्येवमादिभिः शुद्धो वशी सर्वहिते रतः । उपवासपरो भूत्वा परां सिद्धिमवान्पुयात् ॥ २९ ॥
अशा साधनांनी शुद्ध झालेला, इंद्रियसंयमी व सर्वहितात रत साधक, उपवासपरायण होऊन परम सिद्धी प्राप्त करतो।
Verse 30
नास्ति गङ्गासमं तीर्थं नास्ति मातृसमोगुरुः । नास्तु विष्णुसमं दैवं तपो नानशनात्परम् ॥ ३० ॥
गंगेसारखे तीर्थ नाही; मातेसारखा गुरु नाही। विष्णूसारखा देव नाही; आणि उपवासापेक्षा श्रेष्ठ तप नाही।
Verse 31
नास्ति क्षमासमा माता नास्ति कीर्तिसमं धनम् । नास्ति ज्ञानसमो लाभो न च धर्म समः पिता ॥ ३१ ॥
क्षमेसारखी माता नाही; कीर्तीसारखे धन नाही। ज्ञानासारखा लाभ नाही; आणि धर्मासारखा पिता नाही।
Verse 32
न विवेकसमो बन्धुनैकादश्याः परं व्रतम् । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ॥ ३२ ॥
विवेकासारखा बंधू नाही, आणि एकादशी-व्रतापेक्षा श्रेष्ठ व्रत नाही। याच संदर्भात मी एक प्राचीन इतिहासाचे उदाहरण सांगतो।
Verse 33
संवादं भद्रशीलस्य तत्पितुर्गालवस्य च । पुरा हिगालवो नाम मुनिः सत्यपरायणः ॥ ३३ ॥
प्राचीन काळी गालव नावाचे मुनि होते, जे सत्यपरायण होते. हा भद्रशील व त्याचे पिता गालव यांचा संवाद आहे.
Verse 34
उवास नर्मदातीरे शान्तो दान्तस्तपोनिधिः । बहुवृक्षसमाकीर्णे गजभल्लुनिषेविते ॥ ३४ ॥
तो नर्मदेच्या तीरावर राहात असे—शांत, संयमी, तपाचा निधी—अनेक वृक्षांनी भरलेल्या, हत्ती व अस्वलांनी वसलेल्या प्रदेशात.
Verse 35
सिद्धचारणगन्धर्व यक्षविद्याधरान्विते । कन्दमूलफलैः पूर्णे मुनिवृन्दनिषेदिते ॥ ३५ ॥
तो प्रदेश सिद्ध, चारण, गंधर्व, यक्ष व विद्याधरांनी युक्त होता; कंद-मुळे व फळांनी परिपूर्ण आणि मुनिवृंदांच्या विश्रांतीस्थानी होता.
Verse 36
गालवो नाम विप्रेन्द्रो निवासमकरोच्चिरम् । तस्याभवद्भद्रशील इति ख्यातः सुतो वशी ॥ ३६ ॥
गालव नावाच्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने तेथे दीर्घकाळ निवास केला. त्यांना भद्रशील नावाचा संयमी पुत्र झाला, जो प्रसिद्ध झाला.
Verse 37
जांतिस्मरो महाभागो नारायणपरायणः । बालक्रीडनकालेऽपि भद्रशीलो महामतिः ॥ ३७ ॥
तो जातिस्मर, महाभाग्यवान आणि नारायणपरायण होता. बालक्रीडेच्या काळातही भद्रशील महामती व सदाचारयुक्त होता.
Verse 38
मृदा च विष्णोः प्रतिमां कृत्वा पूजयते क्षणम् । वयस्यान्बोधयेच्चापि विष्णुः पूज्यो नरैः सदा ॥ ३८ ॥
जो मातीची विष्णूची प्रतिमा करून क्षणभरही पूजा करतो आणि आपल्या सवंगड्यांना बोध करतो—यातून हेच कळते की मनुष्यांनी सदैव विष्णूची उपासना करावी।
Verse 39
एकादशीव्रतं चैव कर्त्तव्यमपि पण्डितैः । एवं ते बोधितास्तेन शिशवोऽपि मुनीश्वर ॥ ३९ ॥
एकादशीचे व्रत पंडितांनीही नक्कीच करावे. त्याने असे बोध दिल्यामुळे, हे मुनीश्वर, लहान मुलेसुद्धा प्रबुद्ध झाली.
Verse 40
हरिं मृदैव निर्माय पृथक्संभूय वा मुदा । अर्चयन्ति महाभागा विष्णुभक्तिपरायणाः ॥ ४० ॥
विष्णुभक्तीत परायण असे महाभाग मातीने हरिची प्रतिमा घडवून, किंवा वेगवेगळे जमून आनंदाने, त्याची अर्चना करतात.
Verse 41
नमस्कुर्वन्भद्रमतिर्विष्णवे सर्वविष्णवे । सर्वेषां जगतां स्वस्ति भूयादित्यब्रवीदिदम् ॥ ४१ ॥
शुभ भावाने त्याने विष्णू—सर्वव्यापी विष्णू—यांना नमस्कार करून म्हटले: “सर्व जगांचे कल्याण होवो.”
Verse 42
क्रीडाकाले मुहूर्तं वा मुहूर्तार्द्धमथापि वा । एकादशीति संकल्प्यव्रतं यच्छति केशवे ॥ ४२ ॥
खेळाच्या वेळेतही, एक मुहूर्त किंवा अर्धा मुहूर्त जरी असला तरी, “आज एकादशी” असा संकल्प करून जो केशवाला ते व्रत अर्पण करतो, ते व्रत त्यालाच समर्पित ठरते.
Verse 43
एवं सुचरितं दृष्ट्वा तनयं गालवो मुनिः । अपृच्छद्विस्मयाविष्टः समालिंग्य तपोनिधिः ॥ ४३ ॥
पुत्राचे असे उत्तम चरित्र पाहून तपोनिधी मुनि गालव विस्मयाने भरले; त्याने त्यास आलिंगन देऊन प्रश्न केला।
Verse 44
गालव उवाच । भद्रशील महाभाग भद्रशीलोऽसि सुव्रत । चरितं मंगलं यत्ते योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ४४ ॥
गालव म्हणाले—हे भद्रशील महाभाग, हे सुव्रत! तू खरोखर शुभ आचरणाचा आहेस. तुझे हे मंगलमय चरित्र योगींनाही दुर्लभ आहे।
Verse 45
हरिपूजापरो नित्यं सर्वभूतहितेरतः । एकादशीव्रतपरो निषिद्धाचारवर्जितः । निर्द्धन्द्वो निर्ममः शान्तो हरिध्यानपरायाणः ॥ ४५ ॥
तू नित्य हरिपूजेत तत्पर, सर्वभूतांच्या हितासाठी रत, एकादशीव्रतात स्थिर, निषिद्ध आचरण टाळणारा; द्वंद्वरहित, निर्मम, शांत आणि हरिध्यानात पूर्ण परायण आहेस।
Verse 46
एवमेतादृशी बुद्धिः कथं जातार्भकस्यते । विनापि महतां सेवां हरिभक्तिर्हि दुर्लभा ॥ ४६ ॥
अशी महान बुद्धी तुझ्यात—तू तर अजून बालकच आहेस—कशी उत्पन्न झाली? कारण महात्म्यांची सेवा असूनही हरिभक्ती खरोखरच दुर्लभ आहे।
Verse 47
स्वभावतो जनस्यास्य ह्यविद्याकामकर्मसु । प्रवर्त्तते मतिर्वत्स कथं तेऽलौकिकी कृतिः ॥ ४७ ॥
वत्सा, स्वभावतः लोकांची बुद्धी अज्ञान, इच्छा आणि कर्म यात प्रवृत्त होते; मग तुझे हे अलौकिक आचरण कसे झाले?
Verse 48
सत्सङ्गेऽपि मनुष्याणां पूर्वपुण्यातिरेकतः । जायते भगवद्भक्तिस्तदहं विस्मयं गतः ॥ ४८ ॥
सत्संग लाभला तरीही माणसांत भगवंताची भक्ती पूर्वजन्मीच्या अधिक पुण्यामुळेच उत्पन्न होते; हे पाहून मी विस्मय पावलो।
Verse 49
पृच्छामि प्रीतिमापन्नस्तद्भवान्वक्तुमर्हति । भद्रशीलो मुनिश्रेष्टः पित्रैवं सुविकल्पितैः ॥ ४९ ॥
प्रीतीने भरून मी विचारतो; आपण कृपा करून सांगावे. हे मुनिश्रेष्ठ, शुभशील—माझ्या पित्याने हे असेच सुचिंतित रीतीने ठरविले आहे।
Verse 50
जातिस्मरः सुकृतात्मा हृष्टप्रहसिताननः । स्वानभ्रुतं यथाव्रतं सर्वं पित्रे न्यवेदयत् ॥ ५० ॥
पूर्वजन्मस्मरण असलेला, पुण्यात्मा, हर्ष व मृदु हास्याने उजळलेल्या मुखाने—त्याने घेतलेल्या व्रतानुसार जे घडले ते सर्व पित्याला जसेच्या तसे निवेदिले।
Verse 51
भद्रशील उवाच । श्रृणु तात मुनिश्रेष्ट ह्यनुभूतं मया पुरा । जातिस्मरत्वाज्जानामि यमेन परिभाषितम् ॥ ५१ ॥
भद्रशील म्हणाला—तात, हे मुनिश्रेष्ठ, मी पूर्वी जे स्वतः अनुभवलं ते ऐका. पूर्वजन्मस्मरणामुळे यमाने जे सांगितले ते मला माहीत आहे।
Verse 52
एतच्छ्रत्वा महाभागो गालवो विस्मयोन्वितः । उवाच प्रीतिमापन्नो भद्रशीलं महामतिम् ॥ ५२ ॥
हे ऐकून महाभाग गालव विस्मयाने भरला आणि प्रीतीने महामती भद्रशीलाशी बोलला।
Verse 53
गालव उवाच । कस्त्वं पूर्वं महाभाग किमुक्तं च यमेन ते । कस्य वा केन वा हेतोस्तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ ५३ ॥
गालव म्हणाला—हे महाभाग! तू पूर्वी कोण होतास? यमाने तुला काय सांगितले? कोणासाठी किंवा कोणत्या कारणाने हे सर्व घडले? कृपा करून सर्व काही सांग।
Verse 54
भद्रशील उवाच । अहमासं पुरा तात राजा सोमकुलोद्भवः । धर्मकीर्तिरिति ख्यातो दत्तात्रेयेण शासितः ॥ ५४ ॥
भद्रशील म्हणाला—हे तात! मी पूर्वी सोमकुलात जन्मलेला राजा होतो. ‘धर्मकीर्ती’ या नावाने प्रसिद्ध होतो आणि दत्तात्रेयांनी मला उपदेश व अनुशासन दिले।
Verse 55
नव वर्षसहस्त्राणि महीं कृत्स्त्रमपालयम् । अधर्माश्च तथा धर्मा मया तु बहवः कृताः ॥ ५५ ॥
नऊ हजार वर्षे मी संपूर्ण पृथ्वीचे पालन-रक्षण केले; आणि माझ्याकडून अनेक कर्मे—धर्मही व अधर्मही—घडली।
Verse 56
ततः श्रिया प्रमत्तोऽहं बह्वधर्मम कारिषम् । पाषण्डजनसंसर्गात्पाषण्डचरितोऽभवम् ॥ ५६ ॥
नंतर ऐश्वर्याच्या मदाने मी पुष्कळ अधर्म केला; आणि पाषंडी लोकांच्या संगतीने माझे आचरणही पाषंडासारखे झाले।
Verse 57
पुरार्जितानि पुण्यानि मया तु सुबहून्यपि । पाषण्डैर्बाधितोऽहं तु वेदमार्गं समत्यजम् ॥ ५७ ॥
पूर्वी मी पुष्कळ पुण्य साठवले होते, तरी पाषंडी लोकांनी बाधा घातल्याने मी वेदमार्ग पूर्णपणे सोडून दिला।
Verse 58
मखाश्च सर्वे विध्वस्ता कूटयुक्तिविदा मया । अधर्मनिरतं मां तु दृष्ट्वा महेशजाः प्रजाः ॥ ५८ ॥
कूटयुक्तीत निपुण अशा माझ्यामुळे सर्व मख (यज्ञ) उद्ध्वस्त झाले। आणि मला अधर्मात रत पाहून महेशज प्रजाही अधर्ममार्गाकडे वळल्या॥
Verse 59
सदैव दुष्कृतं चक्रुः षष्टांशस्तत्रमेऽभवत् । एवं पापसमाचारो व्यसनाभिरतः सदा ॥ ५९ ॥
ते सदैव दुष्कर्म करीत; आणि त्या कर्मांत माझा षष्टांश भाग पडला. अशा रीतीने पापसमाचारच ज्याचा स्वभाव, तो नेहमी व्यसनांत आसक्त राहिला॥
Verse 60
मृगयाभिररतो भूत्वा ह्येकदा प्राविशं वनम् । ससैन्योऽहं वने तत्र हत्वा बहुविधान्मृगान् ॥ ६० ॥
एकदा मृगयेत आसक्त होऊन मी वनात प्रवेश केला. त्या वनी मी सैन्यासह अनेक प्रकारचे मृग व इतर पशू मारले॥
Verse 61
क्षुत्तृट्परिवृतः श्रांतो रेवातीरमुपागमम् । रवितीक्ष्णातपक्लांतो रेवायां स्नानमाचरम् ॥ ६१ ॥
भूक-तहानांनी वेढलेला व श्रांत होऊन मी रेवा नदीच्या तीरास आलो. सूर्याच्या तीव्र तापाने क्लांत होऊन मी रेवेत स्नान केले॥
Verse 62
अदृष्टसैन्य एकाकी पीड्यमानः क्षुधा भृशम् ॥ ६२ ॥
सैन्य दिसेनासे झाल्याने मी एकाकी पडलो आणि तीव्र भुकेने अत्यंत पीडित झालो॥
Verse 63
समेतास्तत्र ये केचिद्रेवातीरनिवासिनः । एकादशीव्रतपरा मया दृष्ट्वा निशामुखे ॥ ६३ ॥
तेथे संध्याकाळी मी रेवा-तीरी राहणारे काही लोक एकत्र जमलेले पाहिले; ते एकादशी-व्रतपरायण होते।
Verse 64
निराहारश्च तत्राहमेकाकी तज्जनैः सह । जागरं कृतवांश्वापि सेनया रहितो निशि ॥ ६४ ॥
तेथे मी निराहार राहिलो; एकटा असूनही त्या लोकांसोबतच होतो. आणि रात्री सैन्याविना असूनही मी जागरण केले, झोपलो नाही.
Verse 65
अध्वश्रमपरिश्रांतः क्षुत्पिपासाप्रपीडितः । तत्रैव जागरान्तेऽहं तातपंचत्वमागतः ॥ ६५ ॥
मार्गाच्या श्रमाने अतिशय थकलेला आणि भूक-तहानें पीडित मी, तेथेच जागरणाच्या शेवटी, हे तात, पञ्चत्वास पोहोचलो.
Verse 66
ततो यमभटैर्बद्धो महादंष्ट्राभयंकरैः । अनेकक्लेशसंपन्नमार्गेणाप्तो यमांतिकम् । दंष्ट्राकरालवदनमपश्यं समवर्तिनम् ॥ ६६ ॥
मग मोठ्या दातांनी भयावह अशा यमदूतांनी मला बांधले आणि अनेक क्लेशांनी भरलेल्या मार्गाने यमाजवळ नेले. तेथे दातांनी विकराळ मुख असलेला समवर्तिन (यम) मी पाहिला.
Verse 67
अथ कालिश्चित्रगुप्तमाहूयेदमभाषत । अस्य शिक्षाविधानं च यथावद्वद पंडित ॥ ६७ ॥
मग कालीने चित्रगुप्ताला बोलावून म्हटले— “हे पंडित, याच्या शिक्षेचे विधान व पद्धती यथाविधी सांग.”
Verse 68
एवमुक्तश्चित्रगुप्तो धर्मराजेन सत्तम । चिरं विचारयामास पुनश्चेदमभाषत ॥ ६८ ॥
धर्मराजांनी असे सांगितल्यावर, हे सत्पुरुषा, चित्रगुप्ताने दीर्घ काळ विचार केला आणि मग पुन्हा हे वचन बोलला।
Verse 69
असौ पापरतः सत्यं तथापि श्रृणु धर्मप । एकादश्यां निराहारः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६९ ॥
हा खरोखर पापात रत आहे; तरीही, हे धर्मज्ञा, ऐक—एकादशीला निराहार उपवास केल्याने तो सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 70
एष रेवातटे रम्ये निराहारो हरेर्दिने । जागरं चोपवासं च कृत्वा निष्पापतां गतः ॥ ७० ॥
रेवातटाच्या रम्य स्थानी, हरीच्या पवित्र दिवशी तो निराहार राहिला; जागरण व उपवास करून तो निष्पाप झाला।
Verse 71
यानि कानि च पापानि कृतानि सुबहूनि च । तानि सर्वाणि नष्टानि ह्युपवासप्रभावतः ॥ ७१ ॥
जी जी पापे—कितीही असोत—केली असतील, ती सर्व उपवासाच्या प्रभावाने निश्चयच नष्ट होतात।
Verse 72
एवमुक्तो धर्मराजश्चित्रगुप्तेन धीमता । ननाम दंडवद्भूमौ ममाग्रे सोऽनुकंपितः ॥ ७२ ॥
धीमान चित्रगुप्ताने असे सांगितल्यावर, करुणेने द्रवलेले धर्मराज माझ्या समोर भूमीवर दंडवत् नमस्कार करू लागले।
Verse 73
पूजयामास मां तत्र भक्तिभावेन धर्मराट् । ततश्च स्वभटान्सर्वानाहूयेदमुवाच ह ॥ ७३ ॥
तेथे धर्मराटाने भक्तिभावाने माझी पूजा केली. मग आपल्या सर्व सेवकांना बोलावून तो हे वचन म्हणाला.
Verse 74
धर्मराज उवाच । श्रृणुध्वं मद्वचो दूता हितं वक्ष्याम्यनुत्तममम् । धर्ममार्गरतान्मर्त्यान्मानयध्वं ममान्तिकम् ॥ ७४ ॥
धर्मराज म्हणाला—हे दूतांनो, माझे वचन ऐका; मी परम हितकारक गोष्ट सांगतो. जे धर्ममार्गात रत आहेत, त्या मनुष्यांना सन्मानाने माझ्याकडे आणा.
Verse 75
ये विष्णुपूजनरताः प्रयताः कृतज्ञाश्चैकादशीव्रतपरा विजितेन्द्रियाश्च । नारायणाच्युतहरे शरणं भवेति शान्ता वदन्ति सततं तरसा त्यजध्वम् ॥ ७५ ॥
जे विष्णुपूजेत रत, संयमी, कृतज्ञ, एकादशीव्रतपर आणि इंद्रियजयी आहेत, ते शांतपणे नेहमी म्हणतात—“नारायण, अच्युत हरि याच्यातच शरण असो.” म्हणून त्वरेने (इतर आसक्ती) त्यागा.
Verse 76
नारायणाच्युत जनार्दन कृष्ण विष्णो पद्मेश पद्मजपितः शिव शंकरेति । नित्यं वदंत्यखिललोक हिताः प्रशान्ता दूरद्भटास्त्यजता तान्न ममैषु शिक्षा ॥ ७६ ॥
“नारायण, अच्युत, जनार्दन, कृष्ण, विष्णु; पद्मेश; शिव, शंकर”—अशी अखिल लोकांच्या हितासाठी तत्पर शांत महात्मे नित्य ही दिव्य नावे उच्चारतात. जो अशा निर्भय सत्पुरुषांना सोडून दूर राहतो, त्याला या विषयात माझी कोणतीही शिक्षा नाही.
Verse 77
नारायणार्पितकृतान्हरिभक्तिभजः स्वाचारमार्गनिरतान् गुरुसेवकांश्च । सत्पात्रदान निरतांश्च सुदीनपालान्दूतास्त्यजध्वमनिशं हरिनामसक्तान् ॥ ७७ ॥
हे दूतांनो, जे आपली कर्मे नारायणाला अर्पित करतात—हरिभक्त, सदाचारमार्गात स्थिर, गुरूसेवक, सत्पात्रदानात रत, दीनांचे रक्षण करणारे आणि सदैव हरिनामासक्त—अशांना तुम्ही नेहमी सोडून द्या.
Verse 78
पाषंडसङ्गरहितान्द्विजभक्तिनिष्ठान्सत्संगलोलुपतरांश्च तथातिथेयान् । शंभौ हरौ च समबुद्धिमतस्तथैव दूतास्त्यजध्वमुपकारपराञ्जनानाम् ॥ ७८ ॥
हे दूतांनो, पाखंडी संगापासून दूर, द्विजभक्तीत निष्ठावंत, सत्संगाची तीव्र आस असलेले, अतिथीपूजेत तत्पर, आणि शंभू व हरि यांना समबुद्धीने मान देणारे—अशांनाच शोधा; स्वार्थासाठी ‘उपकार’ करणाऱ्यांचा संग टाळा।
Verse 79
ये वर्जिता हरिकथामृतसेवनैश्च नारायणस्मृतिपरायणमानसैश्च । विप्रेद्रपादजलसेचनतोऽप्रहृष्टांस्तान्पापिनो मम भटा गृहमानयध्वम् ॥ ७९ ॥
माझ्या भटांनो, जे हरिकथा-अमृताचे सेवन करीत नाहीत, ज्यांचे मन नारायण-स्मरणात परायण नाही, आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या चरण-प्रक्षालनाच्या जलाचा शिडकावा झाला तरीही जे हर्षित होत नाहीत—अशा पाप्यांना माझ्या धामात आणा।
Verse 80
ये मातृतातपरिभर्त्सनशीलिनश्च लोकद्विषो हितजनाहितकर्मणश्च । देवस्वलोभनिरताञ्जननाशकर्तॄनत्रानयध्वमपराधपरांश्च दूताः ॥ ८० ॥
हे दूतांनो, जे आई-वडिलांची सतत निंदा करतात, जे लोकद्वेषी असून सज्जनांच्या हिताविरुद्ध कर्म करतात, जे देवधनावर लोभ धरतात, जे प्राणिनाश करतात, आणि जे अपराधात बुडालेले आहेत—त्यांना ओढत-खेचत इथे आणा।
Verse 81
एकादशीव्रतपराङ्मुखमुग्रशीलं लोकापवादनिरतं परनिंदकं च । ग्रामस्य नाशकरमुत्तमवैरयुक्तं दूताः समानयत विप्रधनेषु लुब्धम् ॥ ८१ ॥
दूतांनी त्या मनुष्याला आणले—जो एकादशी-व्रतापासून पराङ्मुख होता; उग्र स्वभावाचा, लोकनिंदेत रत व परनिंदक; गावाचा नाश करणारा, तीव्र वैराने युक्त, आणि ब्राह्मणांच्या धनावर लोभ धरणारा।
Verse 82
ये विष्णुभक्तिविमुखाः प्रणमंति नैव नारायणं हि शरणागतपालकं च । विष्ण्वालयं च नहि यांति नराः सुमूर्खास्तानानयध्वमतिपापरतान्प्रसाह्य ॥ ८२ ॥
जे विष्णुभक्तीपासून विमुख आहेत, शरणागतांचे पालन करणाऱ्या नारायणाला नमस्कार करीत नाहीत—असे परम मूढ नर विष्णुधामास पोहोचत नाहीत. हे दूतांनो, महापापात रत असलेल्यांना ओढत आणा व आवरा।
Verse 83
एवं श्रुतं यदा तत्र यमेन परिभाषितम् । मयानुतापदग्धेन स्मृतं तत्कर्म निंदितम् ॥ ८३ ॥
तेथे यमाने असे बोललेले ऐकून, पश्चात्तापाने दग्ध झालो मी माझे ते निंद्य कर्म स्मरले।
Verse 84
असत्कर्मानुतापेन सद्धर्मश्रवणेन च । तत्रैव सर्वपापानि निःशेषाणि गतानि मे ॥ ८४ ॥
दुष्कर्मांच्या पश्चात्तापाने आणि सद्धर्माच्या श्रवणाने, तेथेच माझी सर्व पापे निःशेष नष्ट झाली।
Verse 85
पापशेषाद्विनिर्मुक्तं हरिसारुप्यतां गतम् । सहस्रसूर्यसंकाशं प्रणनाम यमश्च तम् ॥ ८५ ॥
पापाच्या शेवटच्या अंशापासूनही मुक्त होऊन, हरिसारूप्य प्राप्त करून, सहस्र सूर्यांसारखा तेजस्वी झालेल्या त्या मुक्ताला यमानेही प्रणाम केला।
Verse 86
एवं दृष्ट्वा विस्मितास्ते यमदूता भयोत्कटाः । विश्वासं परमं चक्रुर्यमेन परिभाषिते ॥ ८६ ॥
हे असे पाहून यमदूत अत्यंत भयभीत व विस्मित झाले आणि यमाने सांगितलेल्या वचनांवर त्यांनी परम विश्वास ठेवला।
Verse 87
ततः संपूज्य मां कालो विमानशतसंकुलम् । सद्यः संप्रेषयामास तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ८७ ॥
त्यानंतर काळाने माझा विधिवत् सत्कार करून, शेकडो विमानांच्या समूहामध्ये, मला तत्क्षणी विष्णूच्या त्या परम पदाकडे पाठविले।
Verse 88
विमानकोटिभिः सार्द्धं सर्वभोगसमन्वितैः । कर्मणा तेन विप्रर्षे विष्णुलोके मयोषितम् ॥ ८८ ॥
हे विप्रर्षी, त्या पुण्यकर्मामुळे मी कोटी कोटी दिव्य विमानांसह आणि सर्व भोगांनी संपन्न होऊन विष्णुलोकात वास केला।
Verse 89
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । स्थित्वा विष्णुपदं पश्चादिंद्रलोकमुपगमम् ॥ ८९ ॥
हजारो कोटी कल्पे आणि शेकडो कोटी कल्पेही विष्णुपदात स्थित राहून, नंतर मी इंद्रलोकास गेलो।
Verse 90
तत्रापि सर्वभोगाढ्यः सर्वदेवनमस्कृतः । तावत्कालं दिविस्थित्वा ततो भूमिमुपागतः ॥ ९० ॥
तेथेही तो सर्व भोगांनी समृद्ध आणि सर्व देवांनी नमस्कारित होता. तितकाच काळ स्वर्गात राहून मग तो पृथ्वीवर परत आला।
Verse 91
अत्रापि विष्णुभक्तानां जातोऽहं भवतां कुले । जातिस्मरत्वाडज्जानामि सर्वमेतन्मुनीश्वर ॥ ९१ ॥
इथेही मी विष्णुभक्तांच्या कुळात जन्मलो आहे. जातिस्मरत्वामुळे, हे मुनीश्वर, हे सर्व मला ज्ञात आहे।
Verse 92
तस्माद्विष्ण्वर्चनोद्योगं करोमि सह बालकैः । एकादशीव्रतमिदमिति न ज्ञातवान्पुरा ॥ ९२ ॥
म्हणून मी बालकांसह भगवान विष्णूची अर्चना करण्याचा उद्योग करीत आहे; कारण पूर्वी हे एकादशीव्रत आहे, असे मला माहीत नव्हते।
Verse 93
जातिस्मृतिप्रभावेण तज्ज्ञातं सांप्रतं मया । अत्र स्वेनापि यत्कर्म कृतं तस्य फलं त्विदम् ॥ ९३ ॥
पूर्वजन्मस्मृतीच्या प्रभावाने हे मला आता कळले. आणि या जन्मी मी जे कर्म केले, हेच त्याचे फल आहे.
Verse 94
एकादशीव्रतं भक्त्या कुर्वतां किमुत प्रभो । तस्माच्चरिष्ये विप्रेंद्र शुभमेकादशीव्रतम् ॥ ९४ ॥
हे प्रभो! भक्तीने एकादशी-व्रत करणाऱ्यांविषयी अधिक काय सांगावे? म्हणून, हे विप्रेंद्र, मी शुभ एकादशी-व्रत आचरेन.
Verse 95
विष्णुपूजां चाहरहः परमस्थानकांक्षया । एकादशीव्रतं यत्तु कुर्वंति श्रद्धया नराः ॥ ९५ ॥
परम धामाची आकांक्षा ठेवून लोक दररोज विष्णुपूजा करतात; आणि श्रद्धेने एकादशी-व्रतही करतात.
Verse 96
तेषां तु विष्णुभवनं परमानंददायकम् । एवं पुत्रवचः श्रुत्वा संतुष्टो गालवो मुनिः ॥ ९६ ॥
त्यांच्यासाठी विष्णुधामच परम आनंद देणारे आहे. असे पुत्राचे वचन ऐकून मुनि गालव संतुष्ट झाले.
Verse 97
अवाप परमां तुष्टिं मनसा चातिहर्षितः । मज्जन्म सफलं जातं मद्धंशः पावनीकृतः ॥ ९७ ॥
त्यांना परम तृप्ती मिळाली आणि मनात अतिशय आनंद झाला: “माझा जन्म सफल झाला, आणि माझा वंश पवित्र झाला.”
Verse 98
यतस्त्वं मद्गृहे जातो विष्णुभक्तिपरायणः । इति संतुष्टचित्तस्तु तस्य पुत्रस्य कर्मणा ॥ ९८ ॥
“तू माझ्या घरी विष्णुभक्तीत पूर्ण परायण होऊन जन्मलास”—असे मनात धरून त्या पुत्राच्या सदाचारामुळे तो अंतःकरणी संतुष्ट झाला।
Verse 99
हरिपूजाविधानं च यथावत्समबोधयत् । इत्येतत्ते मुनिश्रेष्ट यथावत्कथितं मया । संकोचविस्तराभ्यां च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ९९ ॥
हरिपूजेची विधीही यथावत् समजावली आहे। अशा रीतीने, हे मुनिश्रेष्ठ, संक्षेप व विस्तार—दोन्ही प्रकारे मी सर्व काही योग्य रीतीने सांगितले; आणखी काय ऐकू इच्छिता?
Frequently Asked Questions
The chapter frames food as a locus where sins ‘cling’ (pāpa-āśraya), so abstention on Ekādaśī is presented as a direct method of pāpa-kṣaya. The narrative proof is Dharmakīrti: despite extensive wrongdoing, the single Ekādaśī fast with vigil is accepted by Citragupta as sufficient to nullify accumulated sin, leading to release and ascent.
A three-day discipline is emphasized: (1) Daśamī—rise early, cleanse, bathe and worship Viṣṇu; take only one meal (avoid rich indulgence). (2) Ekādaśī—complete fast, sense-restraint, devotion to Nārāyaṇa, and night vigil before the Deity with devotional practices. (3) Dvādaśī—bathe, worship Viṣṇu again, then complete the vow through brāhmaṇa-feeding/dakṣiṇā and only afterward eat with restraint.
It supplies narrative adjudication: Citragupta’s assessment and Yama’s decree operationalize the doctrine that Ekādaśī observance overrides prior demerit. Yama’s messenger-instructions become a moral taxonomy—who is protected (Hari-bhaktas devoted to nāma, guru-sevā, dāna) and who is liable (revilers of parents, anti-devotional, violent, greedy)—thereby converting ritual teaching into enforceable ethical categories.